/D194_001_0001.djvu

			, , 


I, ,I 


r 
. f 
. 


j 
. 
i 


I 
I 


fi.
		

/D194_002_0001.djvu

			AKADEMIA TECHNICZNO - ROLNICZA 
im. J. i J. Śniadeckich w Bydgoszczy 


ANNA WENDA - PIESIK 


ZNACZENIE MIESZANEK ZBOŻOWYCH 
I ZBOŻOWO - STRĄCZKOWYCH 
W OGRANICZANIU WYST�?POWANIA 
NIEKTÓRYCH AGROFAGÓW ZBÓŻ JARYCH 


ROZPRAWA DOKTORSKA 
PRZEDSTAWIONA RADZIE WYDZIA�?U ROLNICZEGO 
AKADEMII TECHNICZNO - ROLNICZEJ W BYDGOSZCZY 


Promotor: prof. dr hab. Franciszek Rudnicki 


BYDGOSZCZ 2000
		

/D194_003_0001.djvu

			JJ Aq4
		

/D194_004_0001.djvu

			Panu 
Profesorowi FRANCISZKOWI RUDNICKIEMU 


wyrazy wdzięczności 
za współpracę i opiekę naukową 
w trakcie badań oraz pisania tej pracy 


składam
		

/D194_005_0001.djvu

			SPIS TREŚCI 


l. WST�?P 
2. PRZEGLĄD LITERATURY 3 


2.1. Definicja i znaczenie mieszanek uprawnych 3 
2.2. Agrofagi roślin jako biotyczny czynnik agrocenoz 4 
2.3. Ekologiczne uwarunkowania występowania szkodników 5 
2.3.1. Pojęcia różnorodności i stabilności 5 
2.3.2. Wpływ zróżnicowania upraw na występowanie szkodników 6 
2.3.3. Teorie wrogów naturalnych i koncentracji zasobów 9 
2.4. Szkodniki zbóż jarych 9 
2.5. Wpływ zróżnicowania upraw na występowanie patogenów 
grzybowych roślin zbożowych 14 
2.6. Patogeny zbóż jarych 17 
2.6.1. Sprawcy chorób podstawy źdźbła i korzeni 17 
2.6.2. Patogeny liści i kłosów 19 
2.7. Konkurencyjność mieszanek względem chwastów 20 
2.8. Znaczenie mieszanek jako pro-ekologiczna strategia uprawy 23 


3. MATERIA�? I METODY BADAWCZE 25 


3.1. Zakres i schemat doświadczeń 25 


3.2. Warunki glebowe 26 
3.3. Warunki klimatyczne 26 
3.4. Warunki agrotechniczne 29 
3.5. Obserwacje biometryczne i sposób ich prowadzenia 29 


3.6. Metody opracowania wyników 


32
		

/D194_006_0001.djvu

			4. WYNIKI 


4.1. Zachwaszczenie mieszanek 


34 
34 
38 
38 


4.2. Szkodniki zbóż jarych 
4.2.1. Występowanie mszyc zbożowych 
4.2.2. Uszkodzenia zbóż jarych wskutek żerowania 
skrzypionek zbożowych 42 


4.3. Porażenie dolnych części zbóż jarych 46 
4.3.1. Zdrowotność korzeni 47 
4.3.2. Zdrowotność podstawy źdźbeł 52 
4.4. Porażenie nadziemnych części zbóż jarych 57 
4.4.1. Występowanie objawów chorobowych na liściach zbóż 
poza rdzami zbożowymi 57 
4.4.2. Występowanie objawów mączniaka prawdziwego zbóż 63 
4.4.3. Porażenie zbóż jarych przez grzyby rdzawnikowe 67 
4.4.4. Występowanie objawów plamistości obwódkowej 
najęczmiemu 1 pszenżycie 71 
4.5. Współwystępowanie agrofagów w zasiewach zbóż jarych 75 
4.6. Stan fitosanitarny zbóż jarych w mieszankach a ich plonowanie 80 


5. DYSKUSJA 86 
6. WNIOSKI 97 
7 . LITERATURA 99
		

/D194_007_0001.djvu

			WST�?P 


l. WST�?P 


Mieszanki zbożowe i zbożowo-strączkowe, uprawiane na cele paszowe, zajmują w na- 
szym kraju łącznie około 17 % areału obsiewanego zbożami. Na większą skalę uprawia się 
jare mieszanki zbożowe, których udział w strukturze zasiewów w roku 1998 wyniósł 
11,6 % (Rocznik Statystyczny 1999). Duże rozpowszechnienie mieszanek zbożowych jest 
związane z niskim poziomem intensywności rolnictwa i dużym udziałem gleb słabych 
w Polsce. Mieszanki takie są traktowane jako proekologiczny sposób pozyskiwania pasz 
treściwych. Na słabych i mozaikowato zmiennych glebach, w warunkach posusznych lub 
niskiego poziomu agrotechniki, wykazują one zwykle większe i stabilniejsze plonowanie 
niż jednogatunkowe zasiewy zbóż jarych. Te cechy są najczęściej wymienianymi 
przez badaczy atrybutami mieszanek zbożowych (Rudnicki 1999, Kuś 1999, Michałski 
i współ. 1999, Rudnicki i Wasiłewski 1994, Majkowski i współ. 1993, Budzyński 
i współ. 1980). 
Powierzchnia uprawy mieszanek zbożowo-strączkowych w kraju jest znacznie mniejsza 
niż mieszanek zbożowych. Szacuje się ją na około 100-120 tys. ha, co stanowi 0,9 % cał- 
kowitej powierzchni zasiewów w Polsce. Wśród różnych zalet takich mieszanek wymienia 
się ich dużą lub dość dużą wartość przedplonową dla innych roślin. Jednak agrotechnika 
mieszanek zbożowo-strączkowych jest znacznie trudniejsza niż mieszanek zbożowych, 
a powodzenie uprawy zależy w dużym stopniu od precyzyjnego doboru gatunków i od- 
mian roślin zbożowych i strączkowych oraz proporcji ich wysiewu w konkretnych warun- 
kach glebowo-agrotechnicznych (Rudnicki 2000, Rudnicki i Kotwica 1999 a,b). 
Zróżnicowane gatunkowo zespoły roślinne, w tym również mieszanki dwuskładnikowe, 
cechuje szereg korzystnych oddziaływań natury strukturalnej, fizjologicznej i konkuren- 
cyjnej między roślinami-komponentami mieszanek. Efekty zróżnicowania gatunkowego 
łanów przyczyniają się do komplementarnego wykorzystania zasobów siedliska 
i kompensacyjnego wzrostu gatunków (Probst 1997, Barnes i Putnam 1982, Ałdrich 
1997, Martin i Snydon 1982, Trenbath 1976, Gacek 1993), a także mogą wpływać ogra- 
niczająco na rozprzestrzenianie się patogenów grzybowych, zmniejszać ryzyko gradacji ze 
strony szkodników i zabezpieczać uprawy przed nadmiernym zachwaszczaniem (Wanic 
1997, Wołfe 1985, Viłich-Mełłer 1992b, Risch i współ. 1983, Perrin 1977, Bach 1980, 
Creamer i współ. 1986). Prace z tego zakresu są raczej monotematyczne, dotyczą wpły- 
wów uprawy mieszanej na jednego bądź określoną grupę agrofagów. Brakuje natomiast
		

/D194_008_0001.djvu

			WST�?P 


2 


w literaturze doniesień o badaniach wieloaspektowych, szerzej ujmujących zagadnienia 
fitosanitarne zbóż jarych związane z ich uprawą w mieszankach. 


Hipoteza merytoryczn a niniejszej pracy zakładała, zgodnie z teorią koncentracji 
zasobów pokarmowych (Root 1972), że uprawy mieszane zbóż jarych są mniej narażone 
na zasiedlenie i uszkodzenia ze strony szkodników zbóż. Jednocześnie zakładano, że 
zdrowotność zbóż jarych w uprawach mieszanych może być lepsza, z powodu występowa- 
nia różnych mechanizmów ograniczających rozprzestrzenianie się czynników infekcyjnych 
(Wolfe 1985) niż w siewach czystych zbóż. 


Główn ym c elem b ad ań było poznanie znaczenia uprawy zbóż jarych w mieszan- 
kach zbożowych i zbożowo-strączkowych w ograniczaniu występowania ważniejszych 
agrofagów jęczmienia jarego, pszenżyta jarego oraz owsa. 


Z a c e I e c z ą s t k o weprzyj ęto: 
1. Poznanie związków między składem gatunkowym mieszanek, a nasileniem chorób 
liści i podstawy źdźbła oraz korzeni roślin jęczmienia, pszenżyta i owsa. 
2. Określenie wpływu uprawy mieszanej z różnymi roślinami na zasiedlenie roślin 
zbóż jarych przez mszyce zbożowe i stopień ich uszkodzeń przez skrzypionki zbo- 
żowe. 
3. Ocena stopnia zachwaszczania SIę mieszanek o różnym składzie gatunkowym 
i zmian zachwaszczenia w trakcie wegetacji roślin. 
4. Poznanie współwystępowania agrofagów na roślinach zbóż jarych uprawianych 
w mieszankach zbożowych i zbożowo-strączkowych na tle ich zasiewów jednoga- 
tunkowych i na dwóch glebach. 
5. Ocena związków pomiędzy stanem fitosanitarnym zbóż jarych w mieszankach, a ich 
plonowaniem, na dwóch kompleksach rolniczej przydatności gleb.
		

/D194_009_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERATURY 


3 


2. PRZEGLĄD LITERATURY 
2.1. DEFINICJA I ZNACZENIE MIESZANEK UPRAWNYCH 


Mieszankę można zdefiniować jako uprawę dwóch lub większej liczby gatunków 
roślin uprawnych, jednocześnie występujących na tym samym polu. Gatunki te, nazy- 
wane komponentami mieszanki, nie muszą być wysiewane dokładnie w tym samym 
czasie, również ich zbiór może odbywać się w różnym okresie. "Jednoczesność upra- 
wy" dotyczy rozwoju w jednej niszy ekologicznej przez znaczną część okresu wegeta- 
cji. Za mieszankę uważa się uporządkowaną przestrzennie uprawę, w której rośliny 
każdego gatunku są wysiewane w oddzielne rzędy a także uprawę, w której występo- 
wanie gatunków jest nieregularne w obrębie rzędów (WilIey 1979). Dokładniejszy spo- 
sób kategoryzacji mieszanek przedstawili Andrews i Kassam (1976), wyróżniając 
ze względu na sposób rozmieszczenia komponentów 4 ich rodzaje: 
a) bez wzoru - rośliny różnych gatunków wysiewane bez wyraźnego rozmieszczenia 
w rzędach, 
b) rzędowe - rośliny każdego gatunku wysiewane w oddzielnych rzędach (bywają na- 
zywane "uprawami współrzędnymi"), 
c) pasmowe - rośliny rosną w szerokich rzędach, co pozwala na prowadzenie niezależ- 
ne] uprawy, 
d) "na zmianę" - czyli wsiewki, jeśli inny gatunek dosiewa się do uprawy głównej 
przed j ej zbiorem. 
Najczęściej wymieniane przez autorów biologiczne korzyści płynące z uprawy roślin 
w mieszankach to: 
Występowanie pozytywnych związków pomiędzy różnymi gatunkami roślin, np. 
polepszenie przyswajalności azotu przez zboża w mieszance z roślinami strączko- 
wymi (Kapoor i Ramakrishnan 1975). 
Skuteczniejsze wykorzystanie nasłonecznienia, zwłaszcza w mieszankach jedno- 
i dwuliściennych roślin, dzięki zróżnicowanej geometrii pędów (Wien i Littleton 
1975, Aldrich 1997, Barnes i Putnam 1982, Probst 1997). 
Obniżenie efektu samo zatruwania się niektórych upraw (Trenbath 1974), zapo- 
bieganie "zmęczeniu gleby" (Fularowa 1967). 
Bardziej efektywne wykorzystanie wody i składników odżywczych w związku 
z różnymi zdolnościami pobierania ich przez rośliny (Martin i Snaydon 1982).
		

/D194_010_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


4 


Annidacja (komplementarne wykorzystanie) przestrzeni, w tym również profili gle- 
bowych oraz czasu (Trenbath 1976, Probst 1997, Gacek 1993). 
Tworzenie gęstego pokrycia gleby, które zabezpiecza przed jej erozją, a jednocze- 
śnie zacienia chwasty (Andrews 1972). 
Ograniczanie występowania szkodników i chorób roślin uprawnych (Wolfe 1985 
1990, Elmstrom i współ. 1988, Fularowa 1967). 
Kompensacyjny wzrost jednego gatunku w niesprzyjających warunkach dla drugie- 
go gatunku (Stefan z Bronowa 1873, HeIenius 1989a, Helenius i Ronni 1989, 
Gacek 1993). 
Przytoczone argumenty pozytywnych reakcji roślin uprawianych w mieszankach są 
bardzo często przyczyną efektów wzrostu i stabilności plonowania tychże roślin 
(Rudnicki i Wasilewski 1994, Budzyński i współ. 1980, Majkowski i współ. 1993, 
Michalski i współ. 1999, Wanic 1997). Wyższa produkcja zespołów wielogatunko- 
wych niż jednogatunkowych ma związek z optymalnym wykorzystaniem zasobów sie- 
dliska. Wskazuje to na ekologiczne znaczenie zbiorowisk roślinnych (Kreeb 1979). 


2.2. AGROFAGI ROŚLIN JAKO BIOTYCZNY CZYNNIK AGROCENOZ 


Organizmy szkodliwe dla roślin uprawnych, określane wspólnym mianem "agrofagi" 
to: fitofagi - zwierzęta troficZllie związane z roślinami, patogeny - mikroorganizmy 
chorobotwórcze tych roślin oraz chwasty -gatunki obcych roślin w łanie uprawnym 
(Słownik Agro-Bio- Techniczny 1992). 
Biocenozy pól uprawnych są ubogie, co oznacza, że liczba dominujących w nich 
gatunków jest mała, natomiast liczebność osobników na jednostce powierzchni bardzo 
wysoka. Dotyczy to zarówno poziomu producentów, jak i konsumentów. Te proste 
systemy są znacznie bardziej podatne na masowe występowanie agrofagów niż jakie- 
kolwiek ekosystemy naturalne (PimenteI1991). Typowy wzór zmian w składzie fauny 
związany z upraszczaniem systemu naturalnego w uprawny przedstawił Bey-Bienko 
(1961). Autor ten podaje, że liczba gatunków owadów w stepie wynosiła 312, natomiast 
osobników na 1 m 2 159. Po zaoraniu stepu, na polu zamienionym w monokulturę psze- 
nicy, relacje się odwróciły: gatunków 135, natomiast liczebność osobników na 1m 2 341. 
Gradacjom szkodników, epidemiom chorób i kompensacji chwastów sprzyjają powta- 
rzające się uprawy tego samego gatunku. Rozdzielenie roślin w czasie (czyli pło- 
dozmian) lub przestrzeni (mieszanki gatunkowe) stwarza możliwości ogranicza-
		

/D194_011_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


5 


nia występowania agrofagów. Straty w plonach roślin uprawnych powodowane 
przez wszystkie agrofagi przekraczają 35%, a udział poszczególnych grup w re- 
dukcji światowych zasobów żywności jest następujący: szkodniki - około 13%, 
choroby - około 12%, chwasty - około 12% (PimenteI1991). 
Wykorzystywanie wszelkich dostępnych strategii ograniczania strat z powodu agro- 
fagów jest nadrzędnym celem integrowanej produkcji żywności, a zwłaszcza integro- 
wanej ochrony roślin. Należy dążyć do maksymalnego wykorzystania oporu środowiska 
przed szkodnikami, patogenami i szkodnikami (Miczulski 1993). Możliwości w tym 
względzie są dość szerokie, należy tylko je rozpoznać i umiejętnie uruchomić. 


2.3. EKOLOGICZNE UWARUNKOWANIA WYST�?POWANIA 
SZKODNIKÓW 


2.3.1. POJ�?CIE RÓŻNORODN OŚCI I ST ABILN OŚCI 


Różnorodność biologiczna to bogactwo gatunkowe, które w odniesieniu do bio- 
cenozy oznacza liczbę gatunków wszystkich poziomów troficznych występujących 
w danej biocenozie. Kształtowanie różnorodności zwierząt w skali lokalnej zależy od 
heterogenności przestrzeni, drapieżnictwa i konkurencji (Krebs 1996). Autor ten uwa- 
ża, że w złożonych biocenozach dominującą rolę w kształtowaniu różnorodności ma 
drapieżnictwo, natomiast w prostych - najważniejszym elementem jest konkurencja. 
Konkurencja nasila się, gdy zwierzęta są wyspecjalizowanymi organizmami i mają wą- 
skie nisze ekologiczne. Przełożeniem tej ogólnej teorii na biocenozy uprawne zajmo- 
wało się wielu badaczy. W agrocenozach jedynym sposobem zróżnicowania gatunko- 
wego lub strukturalnego łanu jest dodanie obcej taksonomiczni e rośliny do uprawy in- 
nego gatunku, albo współrzędna uprawa różnych kreacji tego samego gatunku. 
W pierwszym przypadku mówimy o mieszankach międzygatunkowych, w drugim 
o mieszankach wewnątrzgatunkowych, które przyjęto nazywać "mieszankami odmia- 
nowymi" (Gacek i Nadziak 1999). Niektórzy autorzy uważają, że zróżnicowana upra- 
wa to także ta, w której pozwala się rozwijać niepożądanym gatunkom roślin, tzn. 
chwastom (Risch i współ. 1983). Praktyczne korzyści płynące z faktu zróżnicowania 
gatunkowego (lub odmianowego) uprawy to możliwości ograniczania szkodników po- 
przez zwiększenie stabilności agrocenozy (Perrin 1977). 
Stabilność jest jedną z najważniejszych cech naturalnych biocenoz i oznacza zapew- 
nienie jak najmniejszego poziomu zmian w liczebności populacji. Dzięki niej możli-
		

/D194_012_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


6 


wym jest zachowanie względnej stałości pomimo działania czynników zaburzających 
(Krebs 1996). Uważa się, że im bardziej zróżnicowane gatunkowo zbiorowisko roślin- 
ne, tym większa efektywność związków w całej sieci troficznej oddziaływających 
na zachowanie stabilności (Mac Artbur 1955). Wzrost różnorodności prowadzi zatem 
do wzrostu stabilności poprzez prawidłowo funkcjonujące mechanizmy samoregulacji 
biocenozy. Elton (za Krebs 1996) w jednym z dowodów, potwierdzających tę tezę, 
pisze: "Eksplozje populacyjne szkodników zdarzają się częściej w prostych bioceno- 
zach na uprawach lub terenach przekształconych przez człowieka." Agrocenozy z racji 
swej krótkotrwałości istnienia w jednym miejscu oraz jednolitości genetycznej cechuje 
mała różnorodność biotyczna, a przez to i ograniczona stabilność. Tylko uprawy, 
w których występuje zróżnicowanie roślin, są w mniejszym stopniu narażone na ataki 
ze strony szkodników (Tabvanainen i Root 1972, Bach 1980). 


2.3.2. WP�?YW ZRÓŻNICOWANIA UPRAW NA WYST�?POWANIE 
SZKODNIKÓW 


Roślinożerne owady wykazują selektywność względem roślin żywicielskich. W na- 
turalnych biocenozach zbiorowiska roślin składają się z licznych, nie spokrewnionych 
gatunków, a roślinożerne owady, szukając odpowiedniej dla siebie niszy, kierują się 
chemicznymi lub wizualnymi stymulatorami, które emanują od roślin. Nawet owady 
o dość szerokim spektrum żerowania mają swoje preferenda pokarmowe i zasiedlają te 
zbiorowiska, w których panuje odpowiedni dla nich mikroklimat (Tabvanainen i Root 
1972). W uprawach mieszanych przestrzenne rozproszenie żywicieli jest głównym 
czynnikiem wpływającym na dynamikę populacji owadów (Rys. 2.1). 
Perrin (1977) wymienia 4 aspekty decydujące o tym: zasiedlenie uprawy przez szkod- 
nika (kolonizacja), rozwój populacji szkodnika, rozproszenie roślinożerców w uprawie, 
występowanie wrogów naturalnych. 


. Zasiedlanie upraw przez szkodniki 


Na zasiedlenie mieszanek przez wyspecjalizowane szkodniki wpływ mają następujące 
czynniki: 
a) Kamuflaż wizualnych efektów. Uprawa mieszankowa staje się nieatrakcyjna wizual- 
nie dla nadlatujących szkodników, ponieważ żywicielskie rośliny są zasłonięte przez nie 
żywicielskie i to powoduje u nich zaburzenia w odbiorze całej przestrzeni uprawnej. 
Podobną reakcję wywołują u owadów mieszanki roślin żywicielskich z wysokimi rośli-
		

/D194_013_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


7 


nami nie żywicielskimi, które mogą stanowić bariery fizyczne dla rozprzestrzeniania się 
szkodników albo pułapki dla nich (Garda i Altieri 1992, Perrin i Philips 1978). 
b) Efekty olfaktoryczne (zapachowe). Roślinożercy orientują się w środowisku dzięki 
wydzielanym przez rośliny żywicielskie atraktantom lub stymulatorom żerowania. Sil- 
nie aromatyczne rośliny, takie jak pomidor, czosnek, cebula, tytoń uprawiane współ- 
rzędnie z innymi gatunkami mogą zaburzać olfaktoryczny odbiór siedliska (Tahvana- 
inen i Root 1972, Aiyer 1949). 
c) Odwrócenie żywicielstwa. Szkodniki czasami zasiedlają jeden szczególny gatunek 
w mieszance i w ten sposób można "odwrócić ich uwagę" od innych, bardziej warto- 
ściowych gatunków, a tym samym chronić je przed ich zniszczeniem. Przykładem wy- 
korzystania tego zjawiska w praktyce rolniczej jest wysiewanie lucerny na obrzeżach 
upraw bawełny w Kaliforni, na której zatrzymywane zostają zmieniki bawełnowce (Ly- 
gus hesperus), pluskwiaki wyrządzające poważne szkody na plantacjach bawełny 
(Perrin 1977). Wszystkie wymienione czynniki limitujące zasiedlanie upraw miesza- 
nych przez owady nabierają szczególnego znaczenia w przypadku populacji mobilnych 
szkodników (np. chrząszczy zimowych szukających upraw na żer dopełniający itp.), 
zasiedlających uprawy na początku każdego okresu wegetacji. 
. Rozwój populacji szkodnika w mieszankach 
Gwałtowny wzrost populacji szkodników następuje wówczas, gdy wszystkie osobni- 
ki znajdują pożywienie, schronienie i dogodne warunki do rozmnażania w zbiorowisku 
roślinnym. Mieszanki z tej racji, że rozrzedzają obsadę roślin żywicielskich, zmieniają 
architekturę i fizjonomię uprawy, pogarszają mikroklimat wyspecjalizowanym szkodni- 
kom. Farell (1976) zaobserwował, że czepne wąsy fasoli zwyczajnej "łapały" osobniki 
mszycy Aphis craccivora - wektora groźnego wirusa orzeszków ziemnych i w ten spo- 
sób ograniczały skutecznie rozwój ich populacji. Korzyści uprawy mieszankowej mogą 
zależeć od tego, czy populacja szkodników rozwija się w krytycznym dla uprawy sta- 
dium, takim jak wschody bądź kwitnienie, kiedy to tolerancja roślin na uszkodzenia jest 
najmniej sza (Perrin 1977). 


. Rozproszenie szkodników w uprawie 
Zahamowanie rozprzestrzeniania się populacji szkodników jest możliwe, gdy rośliny 
żywicielskie i nie żywicielskie rosną razem w szczególnie niekorzystnym dla roślino- 
żercy układzie. Rozproszenie pchełki kapuścianej (Phyllotreta cruciferae) zostało za- 
hamowane na kapuście uprawianej w rzędzie na obwodzie łąki w znacznie większym
		

/D194_014_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


8 


stopniu niż na poletku wewnątrz tej samej łąki, składającym się z kilku rzędów oddalo- 
nych od siebie o 45 cm (Root 1972). Stwierdzono, że ten sam szkodnik w mieszance 
brokułów z wyką lub bobikiem tracił bardzo dużo czasu i energii na wyplątywanie się 
z pędów wyki oraz odnajdywanie właściwego żywiciela wśród roślin bobiku, co spo- 
wodowało szybką redukcję jego populacji (Garcia i Altieri 1992). Mniejsza obfitość 
niszy oraz zbyt duże odległości między roślinami obniżają względnąjakość środowiska 
owadów, co w konsekwencji może doprowadzić do emigracji na inne uprawy (Bach 
1980, Elmstrom i wspól. 1988). 


. Rola wrogów naturalnych 


Związków pomiędzy rośliną a owadem nie można rozpatrywać z pominięciem trze- 
ciego poziomu troficznego - wrogów naturalnych, których uważa się za sprzymierzeń- 
ców roślin (Price i wspól. 1980). Im bardziej zróżnicowana uprawa, tym większa róż- 
norodność drapieżców i parazytoidów dla roślinożerców (Price i Waldbauer 1975), 
stąd uprawa kilku gatunków razem może złagodzić lub ustabilizować związek pomię- 
dzy szkodnikiem a jego wrogiem naturalnym. Szczególnego znaczenia nabierają tu 
uprawy długotrwałe, gdyż na stabilność relacji roślina-fitofag-entomofag korzystnie 
wpływa czas (Perrin 1977). 
PRZEŻYCIE I ROZWÓJ SZKODNIKA 
W ŹRÓDLE POCHODZENIA 


ł 


/ 


INWAZJA I ROZPROSZENIE 
W UPRA WIE 



 


l 



 

 


ROZWÓJ POPULACJI 
I JEJ PRZEŻYCIE 


l 


EMIGRACJA NA INNĄ UPRAW�? 
I (LUB) ZMIANA NAWYKÓW 


ZANIECHANIE IMIGRACJI Z POWODU 
ZAPACHOWYCH I WIZUALNYCH REAKCJI 



 


FIZYCZNE BARIERY UNIEMOŻLIWIAJĄCE 
KOLONIZACJ�? 


ZMIANA TOLERANCJI LUB ZASIEDLENIE 
NA MNIEJ WAŻNYM ŻYWICIELC 


OGRANICZONE ROZPROSZENIE MI�?DZY 
ROŚLINAMI 


ZANIECHANIE ŻEROWANIA 
I ROZMNAŻANIA 


ZMIANY W ŚMIERTELNOŚCI NA SKUTEK 
WROGÓW NATURALNYCH 


Rys.2.1. Stadia dynamiki populacji szkodników, które mogą być wywoływane w uprawie 
mieszanki. Możliwe efekty są wymienione po prawej stronie (za Perrin i Phillips 1978).
		

/D194_015_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERATURY 


9 


2.3.3. TEORIE WROGÓW NATURALNYCH I KONCENTRACJI ZASOBÓW 


Root (1972), badając gildie pokarmowe (zespoły roślinożerców) kapusty w uprawie 
czystej i mieszanej, zaobserwował, że liczebność szkodników oraz średnia biomasa 
szkodników, w przeliczeniu na 100g zjedzonego pokarmu, była zawsze większa w czy- 
stym siewie kapusty. Wyjaśniając ten fakt, autor konfrontuje dwie hipotezy. 
Hipoteza wrogów naturalnych przypisuje mniejszą gęstość szkodników większemu 
zróżnicowaniu środowiska, w którym to znajduje się większa liczba gatunków drapież- 
ców i parazytoidów owadów oraz wyższa liczebność ich populacji (Pimentel 1991, 
Price 1976). Autorzy ci uznają wrogów naturalnych owadów za główny czynnik regu- 
lujący liczebność szkodników. 
Alternatywną hipotezą jest teoria o koncentracji zasobów pokarmowych. W me- 
jednolitych uprawach krótkotrwałych skuteczność wrogów naturalnych w ograniczaniu 
fitofagów może nie być aż tak efektywna, jak sam fakt mniejszej koncentracji pokarmu. 
W siewach mieszanych wyspecjalizowane szkodniki nie mają odpowiedniej bazy po- 
karmowej, lęgowej i dostatecznego schronienia, toteż preferują zwarte siewy jedno- 
gatunkowe, w których koncentracja roślin żywicielskich jest wystarczająca do pod- 
trzymania wszystkich życiowych funkcji szkodników (Root 1972). Większość badaczy 
zdecydowanie opowiada się za hipotezą koncentracji zasobów pokarmowych (Risch 
i współ. 1983, Tahvanainen i Root 1972, Bach 1980, Elmstron i współ. 1988, Perrin 
i Phillips 1978, Garda i Altieri 1992). 
Przeciwnicy obydwu tych teorii sądzą, że nie mogą być one prawdziwe dla wszyst- 
kich związków roślina - szkodnik. He1enius twierdzi, że uogólnianie hipotez 
do wszystkich przypadków szkodników i upraw jest niemożliwe do przyjęcia. Przeciw- 
ko hipotezie koncentracji zasobów podaje przykład mszycy zbożowej Rhopalosiphum 
padi w mieszance owsa z bobikiem. Rozrzedzenie roślin owsa w mieszance powodo- 
wało większe zagęszczenie mszyc z powodu agregacji kolonii zakładanych przez re- 
emigrantki (Helenius 1989b). 


2.4. SZKODNIKI ZBÓŻ JARYCH 


Do wyspecjalizowanych szkodników zbóż jarych występujących w Polsce, należą 
gatunki z rodzin: 
- węgorkowatych, Aphelenchidae: ni szczyk zjadliwy (Ditylenchus dipsaci Kuhn), wę- 
gorek pszenicznik,
		

/D194_016_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


10 


- mątwikowatych, Heteroderidae: mątwik zbożowy (Heterodera avenae WolI), 
- niezmiarkowatych, Chloropidae: niezmiarka paskowana (Chlorops pumilionis Bjerk.), 
ploniarka zbożówka (Oscinis frit L.), 
- źdźeblarzowatych, Cephidae.' ździeblarz pszeniczny (Cephus pygmaeus L.), 
- pryszczarkowatych, Itonidiidae: pryszczarek zbożowiec (Haplodiplosis equestris Wa- 
gn.), paciornica pszeniczanka (Contarinia tritici Kirby), pryszczarek pszeniczny (Sito- 
diplosis mosellana Geh.), pryszczarek heski (Mayetiola destructor), 
- kwietniczkowatych, Thripidae: wciornastki, 
- biegaczowatych, Carabidae: łokaś garbatek (Za brus tenebrioides G.), 
- śmietkowatych, Anthomiidae: miniarki zbożowe, 
- mszycowatych, Aphididae: mszyca zbożowa Sitobion avenae F., mszyca czeremcho- 
wo-zbożowa (Rhopalosiphum padi L.), 
- stonkowatych, Chrysomelidae: skrzypionka zbożowa (Oulema melanopus L.), skrzy- 
pionka błękitek (Oulema gallaeciana Heyden) (Nawrot i Chmielewski 1987). 
Spośród wszystkich gatunków największe znaczenie gospodarcze mają obecnie 
skrzypionki zbożowe (Heyer i Wetzel 1990, Kaniuczak 1997) oraz mszyce zbożowe 
(Ruszkowska i współ. 1990). 
Badania nad skrzypionkami zbożowymi prowadzono już w latach 70. Nie stwierdza- 
no wówczas takiej szkodliwości skrzypionek dla zbóż, z powodu której mogłyby zostać 
poniesione straty w plonie (Miczulski 1973 i 1978). Dopiero od połowy lat 80. gradacje 
tych szkodników nabrały szczególnego znaczenia gospodarczego i mogą lokalnie sta- 
nowić zagrożenie dla upraw zbożowych (Walczak 1987, 1990, 1994). Kaniuczak 
(1997) przyczyn masowego występowania skrzypionek upatruje w zbytnich uproszcze- 
niach płodozmianu i zwiększeniu częstotliwości uprawy zbóż. 
W Polsce występują obydwa gatunki skrzypionki, przy czym w części środkowej 
północnej kraju przeważa skrzypionka zbożowa (Bubniewicz 1988, Dębek- 
Jankowska i Barczak 1999). Żywicielami dla skrzypionek są wszystkie gatunki zbóż 
kłosowych oraz owies, jednak liczni autorzy podają, że szkodniki te mają swoje prefe- 
rencje pokarmowe. Soczyński (1984) zaobserwował, że zboża jare uszkadzane były 
silniej niż ozime. Natomiast Heyer i Wetzel (1990) zaprzeczają temu, podając, że nie 
ma różnic pomiędzy formami zbóż, ponieważ uszkodzenia ich powstają w tym samym 
czasie. Spośród jarych gatunków najbardziej podatny na żerowanie skrzypionek jest 
owies, następnie jęczmień, pszenica i pszenżyto (Bubniewicz i współ. 1989). Między 
odmianami poszczególnych gatunków występuje również genetyczne zróżnicowanie
		

/D194_017_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


11 


podatności na żerowanie skrzypionek (Miczulski 1987, Kaniuczak 1997, Budzianow- 
ski i współ. 1994). Badając różne odmiany pszenicy, Weryszko i współ. (1994) 
stwierdziła, że podatność zależy od długości i gęstości rzęsek na epidermie oraz 
od liczebności komórek krzemowych na 1 mm 2 epidermy. Skrzypionki preferowały 
odmiany naj słabiej orzęsione i o najmniejszej liczbie komórek krzemowych. Chrząsz- 
cze zimowe wybierają rośliny młode na żer dopełniający, a obecność włosków na epi- 
dermie ogranicza zachowania rozrodcze, składanie jaj i rozwój młodych larw (Papp 
1992, Scharer 1994). Większe uszkodzenia owsa, niż innych gatunków, przez larwy 
skrzypionek mogą być również spowodowane tym, że zboże to posiada naj szersze 
blaszki liściowe (Wenda-Piesik i Piesik, 1998). Honek (1991) twierdzi natomiast, że 
czynnikiem w głównej mierze decydującym o obfitości chrząszczy skrzypionek na polu, 
jest gęstość uprawy. Pewnym potwierdzeniem tego faktu są obserwacje występowania 
owadów w różnych częściach pola (Hausammann 1996). Autor ten pisze, że skrzy- 
pionki liczniej występowały w środkowych częściach pól i na stanowiskach nie za- 
chwaszczonych, sugerując, że istotne znaczenie dla rozwoju ich populacji mają duże 
zasoby pokarmowe oraz brak wrogów naturalnych. 
Występowaniu chrząszczy skrzypionek sprzyja ciepła wiosna, stąd opuszczenie leży 
zimowych może następować od początku kwietnia do końca pierwszej dekady maj a 
(Bubniewicz i współ. 1993). Żer chrząszczy odbywa się na zbożach w fazie krzewienia 
i nie ma większego znaczenia w ograniczaniu powierzchni asymilacyjnej. Rośliny re- 
kompensują stratę bardzo szybko. Ryzyko strat w plonie wzrasta wówczas, gdy średnia 
dobowa temperatura przekracza 14-16% w czasie, gdy samice składają jaja. W takich 
bowiem warunkach najszybciej rozwijają się larwy (Heyer i WetzeI1990). Na tej pod- 
stawie autorzy ci określili próg ekonomicznej szkodliwości dla gatunków: 
owies - 0,75-1,5 jaj (larw) 1 liść flagowy, 
pszenica ozima i jara- 0,5-1,0 jaj (larw) 1 liść flagowy, 
jęczmień ozimy i jary- 0,5-1,0 jaj (larw) 1 liść flagowy, 
żyto- 0,5-1,5 jaj (larw) 1 liść flagowy. 
Na plantacjach produkcyjnych nie prowadzi się zwalczania chrząszczy skrzypionek, 
ale można kontrolować ich liczebność za pomocą żółtych tablic chwytnych. Jest to 
skuteczny sposób sygnalizacji chemicznego zwalczania (Walczak 1998). 
Skrzypionka ma 3 stadia larwalne i wszystkie są szkodliwe, począwszy od fazy 
strzelania w źdźbło aż do kwitnienia. Na pszenicy najczęściej uszkadzanym organem są 
liście flagowe, rzadziej podflagowe, kolejno w stopniu 73,2% i 23,4% wszystkich
		

/D194_018_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


12 


uszkodzonych liści. Na jęczmieniu jarym najczęściej uszkadzane są liście podflagowe, 
rzadziej flagowe (48,1% i 37,2%). Najwięcej uszkodzeń notowano na źdźbłach głów- 
nych (Soczyński 1984). Autor ten zaproponował następujące progi szkodliwości go- 
spodarczej : 
dla pszenicy ozimej - zniszczenie na każdej roślinie połowy blaszki liścia flago- 
wego na źdźble głównym, lub zniszczenie całego liścia podflagowego na dwóch 
źdźbłach- głównym i jednym pobocznym, 
dla jęczmienia jarego- zniszczenie całego liścia flagowego na źdźble głównym lub 
zniszczenie całego liścia podflagowego na trzech źdźbłach-głównym i dwóch po- 
bocznych. 
Walczak (1994) w badaniach nad określeniem potrzeb pokarmowych larw skrzypionek 
na pszenżycie jarym wykazała, że jedna larwa na źdźble powoduje zniszczenie po- 
wierzchni liści w ilości 3-5%. Uznaje się, że strata 20% powierzchni asymilacyjnej jest 
przekroczeniem progu ekonomicznej szkodliwości (Gallun i współ. 1966). Konse- 
kwencją defoliacji 17% powierzchni liści flagowych u pszenicy może być spadek plonu 
nawet o 19%, a MTZ do 10% (Kocourek i Sedivy 1995), stąd obecność 4-6 larw 
skrzypionek na 1 źdźble jest wg Walczak właściwym kryterium do podjęcia decyzji 
o ochronie chemicznej zbóż. 
Na zbożach występują głównie dwa gatunki mszyc, tj. Rhopalosiphum padi (L.) 
i Sitobion avenae (F.) (Kornatowska i Pietkiewicz 1991). Szkodliwość mszyc polega 
przede wszystkim na zarażaniu roślin żywicielskich wirusami. Obydwa gatunki są 
wektorami wirusa BYDV, sprawcy choroby żółtej karłowatości jęczmienia (Thira- 
khupt i Araya 1992). Liczne kolonie mszyc uszkadzają zboża w sposób bezpośredni, 
ogładzając je z soku floemowego. Żerowanie mszyc prowadzi do zaburzeń podstawo- 
wych procesów fizjologicznych - fotosyntezy, wzrostu, przedwczesnego starzenia liści 
flagowych. Konsekwencją tego jest osłabienie zaopatrzenia kłosów w asymilaty, 
co powoduje zmniejszenie plonu, nawet do 25% (Basedow 1984), oraz pogorszenie 
jakości, przede wszystkim obniżenie zawartości białka w ziarnie i właściwości wypie- 
kowych mąki (Kornatowska i Pietkiewicz 1991, Ciepiela i Niraz 1991). Straty 
w plonie pszenicy ozimej, wywołane bezpośrednim żerowaniem mszyc wynoszą około 
0,5 t/ha (Ruszkowska za Prusińskim i współ. 1986) S. avenae i R. padi nie są wyspe- 
cjalizowanymi fitofagami zbóż, mogą występować na wszystkich gatunkach kłosowych 
oraz na owsie (Rozbicka i in. 1994).Występują głównie na wyższych partiach roślin, 
tj. na kłosach i liściach flagowych (Hussein 1994). Poziom odporności odmian niektó-
		

/D194_019_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TURY 


13 


rych gatunków zbóż na mszyce jest skorelowany dodatnio z zawartością kwasów 
hydroksamowych, (np. w jęczmieniu indol protoalkaloidu), które mają właściwości de- 
terentne względem mszyc (Corcuera 1990, Bohidar i współ. 1986). Są jednak donie- 
sienia, że mszyce potrafią przełamywać mechanizm odpornościowy oparty na chemicz- 
nych właściwościach zbóż (Leszczyński 1991). Czynnikiem w najwyższym stopniu 
determinującym liczebność mszyc zbożowych jest pogoda, zwłaszcza łagodna zima 
i ciepła wiosna sprzyja szybkim pojawom mszyc i gwałtownemu wzrostowi ich liczeb- 
ności (Pankanin-Franczyk 1994). Na pszenżycie jarym wiosenne migracje mszycy 
R. padi zaobserwowano w trzeciej dekadzie maja (Leszczyński i współ. 1998). 
Na owsie jako pierwszy gatunek pojawia się w połowie maja R. padi, której populacja 
rośnie gwałtownie, po czym drastycznie maleje z powodu aktywności larw drapieżnych 
biedronek. Pod koniec maja pojawia się gatunek S. avenae, ale nie tak licznie jak po- 


-
,
. ' 
przedni, ponieważ populacja wrogów naturalnych ogranicza w tym czasie już 60% po- 
pulacji mszyc. Progiem szkodliwości dla tej rośliny jest obecność 30-50 osobników 
na 100 kłosach przed kwitnieniem, natomiast skuteczne ograniczanie mszyc przez larwy 
biedronki Coccinella septempunctata następuje wówczas, gdy stosunek drapieżca-ofiara 
wynosi 1 :20 (Pankanin-Franczyk 1994). W uprawach zbóż z innymi gatunkami ten 
stosunek może być znacznie bardziej korzystny niż w siewach czystych. Mniejsza obsa- 
da owsa w mieszance z bobikiem spowodowała wzrost odległości pomiędzy koloniami 
mszyc i większą ich agregację. Fakt ten wpłynął na zachowanie drapieżnych biedronek 
Coccinella septempunctata, które wykazały wyraźne preferencje w stosunku do miesza- 
nek niż do czystego siewu owsa (Helenius 1990a,b). Obserwacje te podtrzymują teorię 
wrogów naturalnych, według której zróżnicowanie upraw może sprzyjać zwiększeniu 
ich aktywności w ograniczaniu szkodników. Mszyce są owadami krótko żyjącymi i wy- 
kazują sezonowe zmiany w reprodukcji. W sprzyjających warunkach pokarmowych, 
tzn. w siedliskach o dużej koncentracji składników odżywczych, mszyce wydają liczne 
potomstwo, ale małych rozmiarów. Większe potomstwo, z wyższą zawartością tłusz- 
czów zaczynają wydawać w środowisku ubogim w składniki odżywcze (Dixon 
i Wellings 1982). Lykouressis (1984) uważa, że najlepszy efekt rozpoznawczy o za- 
grożeniu zbóż ze strony mszyc daje określenie całkowitej liczebności mszyc na 1 źdż- 
ble. Stąd przyjęto za próg ekonomicznej szkodliwości obecność 30-50 mszyc na 100 
źdźbłach.
		

/D194_020_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERATURY 


14 


2.5. WPL YW ZRÓŻNICOWANIA UPRAWNA WYST�?POWANIE 
PATOGENÓW GRZYBOWYCH ROŚLIN ZBOŻOWYCH 


Rozwojowi patogenów grzybowych sprzyjają genetycznie jednolite uprawy zbóż, 
a szczególnie powtarzane w tym samym miejscu, czyli monokultury (Potts 1977). 
Współrzędna uprawa różnych gatunków zbóż oraz różnych odmian tego samego gatun- 
ku chroni rośliny przed czynnikami stresowymi, zwłaszcza ogranicza występowanie 
chorób (Wolfe 1985). W zasiewach mieszanych funkcjonują różne mechanizmy ograni- 
czające rozwój chorób wynikające z genetycznego zróżnicowania łanu. Wolfe sugeruje 
3 wyjaśnienia takiego stanu: 
a) Spadek gęstości roślin podatnych, konsekwencją czego jest ograniczona powierzch- 
nia tkanek żywicielskich, które mogą być spasożytowane przez patogena grzybowego. 
Rozrzedzenie roślin podatnych zmniejsza również prawdopodobieństwo przeżywalności 
form przetrwalnych na liściach. Jest to mechanizm, który wpływa na ograniczanie roz- 
woju grzybów, rozprzestrzeniających się zwłaszcza za pomocą zarodników konidial- 
nych, np. sprawcy mączniaka prawdziwego, Erysiphe graminis (Stoleu i wspól. 1980). 
Vilich-Meller (1992a) podaje, że jęczmień jary w mieszance z owsem był o 50 % mniej 
porażany niż w siewie czystym. Taka redukcja porażenia odpowiadała efektowi otrzy- 
manemu po zastosowaniu fungicydu. Osiecka i Michalski (1996) twierdzą nawet, że 
na zdrowotność łanu większy wpływ miał siew jęczmienia jarego i owsa w mieszance 
niż ochrona chemiczna. Zdaniem tych autorów wzrost redukcji objawów wywoływa- 
nych przez Erysiphe graminis na jęczmieniu, był skutkiem rosnącego udziału owsa 
w mieszance. W mieszankach odmianowych jęczmienia jarego Gacek i wspól. (1996, 
1995) stwierdzili 66 % oraz 80 % redukcję objawów mączniaka prawdziwego, a w mie- 
szankach międzygatunkowych Uęczmień jary, pszenica jara i owies) 80 % u jęczmienia 
jarego. Poprawienie zdrowotności łanu korzystnie wpływa na plonowanie roślin. 
W trójskładnikowej kombinacji odmian pszenicy ozimej stwierdzono zwyżkę plonów 
ziarna, nawet do 10 %, z powodu redukcji alIoinfekcji o około 40 % (Gacek i wspól. 
1997). Natomiast w uprawie jęczmienia jarego z owsem zwyżka plonu mieszanki się- 
gała 5 % (Vilich-Meller i Weltzieu 1989). Efekt ograniczania rozwoju w niejednolitych 
uprawach dotyczy także innych patogenów liściowych zbóż. Patogenem wielu gatun- 
ków zbóż kłosowych jest sprawca plamistości obwódkowej Rynchosporium secalis, 
również grzyby rdzawnikowe Puccinia spp. porażają powszechnie wszystkie zboża. 
W Niemczech stwierdzono 8 % redukcję objawów wywoływanych przez grzyby
		

/D194_021_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


15 


rdzawnikowe na pszenicy ozimej i 22 % redukcję porażenia przez Rynchosporium se- 
calis na życie, z powodu uprawy obydwu gatunków w mieszance (Vilich-MeIler 
1992a). W mieszance jęczmienia jarego z owsem porażenie grzybem Puccinia hordei 
i Rynchosporium secalis było również ograniczone o odpowiednio 4,3 % i 6 % (Ku- 
rowski iWanic 1995). Obecność owsa - rośliny nie żywicielskiej dla R. secalis spra- 
wia, że patogen ma mniejszą możliwość do swobodnego rozprzestrzeniania się na jęcz- 
mieniu. Wewnątrz takiego łanu zmienia się również mikroklimat z powodu różnic mor- 
fologicznych obydwu gatunków i wilgotności liści. Te dwa aspekty zostały nazwane 
mechanizmami odporności mieszanki na Rynchosporium secalis (Karjalainen i Joki- 
nen 1993). Jest to jednocześnie połączenie pierwszego rodzaj z drugim mechanizmów 
opisanych przez Wolfe (1985). 
b) Drugi rodzaj mechanizmów biologicznych opiera się na fizycznych barierach, któ- 
rymi są rośliny nie żywicielskie, zajmujące przestrzeń pomiędzy roślinami podatnymi. 
Ważną rolę w tym względzie stanowi architektura łanu, składającego się z tak dobra- 
nych komponentów, aby rośliny odporne mogły przysłaniać swoimi liśćmi rośliny po- 
datne i odcinać drogę do nich awirulentnemu materiałowi zakaźnemu. Na liściach owsa 
zaobserwowano wyższy stopień redukcji grzybów rdzawnikowych w przypadku mie- 
szanek trójskładnikowych (owies + 2 gatunki łubinów, lub owies+łubin+groch) niż 
w mieszankach dwuskładnikowych, co sugerować może, że im większa liczba kompo- 
nentów, tym mniejsze ryzyko porażenia owsa (Wenda-Piesik i wspól. 1997). Ten spo- 
sób ograniczania zakażeń został przedstawiony na rysunku 2.2. 


P- 


P- P- p- 0 O 
P- P- P- 

 /
 P- O 6 6 P- O 
p-' P- 
/ O 
/
 P- O P- 
P- P- O 6 
P- P- 
SIEW CZYSTY MIESZANKA 


P- 


Rys. 2.2. Rozprzestrzenianie choroby (Gacek 1993).
		

/D194_022_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


16 


Mieszanki różnych gatunków, w przeciwieństwie do mieszanek odmian, zawierają 
rzeczywiste bariery natury morfologicznej dla patogenów, stąd Vilich - Meller nazywa 
je filtrem inokulacyjno-redukcyjnym. Zjawisko to zostało praktycznie wykorzystane 
w uprawach sadowniczych (Wolfe 1985). 
W przypadku mieszanek odmian ważną cechą, oprócz czynników epidemiologicz- 
nych, jest ich "ekologiczna zdolność kombinacyjna", która świadczy o korzystnych in- 
terakcjach między odmianami mających dobre uzdolnienia konkurencyjne. Konkuren- 
cyjność bowiem może prowadzić do wzrostu liczebności roślin odmian odpornych 
na patogeny (Gacek i Nadziak 1999). Skutkiem takich pozytywnych reakcji może być 
również wyższy poziom i większa stabilność plonowania zbóż (Gacek i współ. 1995). 
Niektórzy autorzy negują tę cechę mieszanek odmian i donoszą o braku redukcji pora- 
żenia w mieszankach, natomiast podtrzymują zaletę wierności plonowania (Assveen 
i Gunnarstorp 1996). Inni twierdzą, że efekt redukcji jest nietrwały, a stopień poraże- 
nia mieszanki odmian wzrasta w miarę upływu czasu (Welham i wspł. 1995). Są rów- 
nież doniesienia o tym, że porażenie odmian jest wyższe w mieszankach niż czystych 
siewach (Huang i współ. 1995). Noworolnik (1995) donosi, że mieszanki odmian 
jęczmienia jarego cechowały się mniejszym porażeniem niż siewy czyste, ale nie 
stwierdza różnic w plonowaniu. 
c) Trzeci mechanizm - to odporność zróżnicowanych upraw wywołana przez grzyby nie 
patogeniczne, które nie dopuszczają gatunków patogenicznych z racji pierwszeństwa 
zasiedlenia niszy. Jest to dotychczas najmniej poznany sposób hamowania infekcji. 
Wiadomo, że zjawisko to ma charakter kumulacyjny i może w dużym stopniu tluma- 
czyć ograniczanie patogenów obserwowane w mieszankach (Chin i Wolfe 1984). 
Mechanizm wypierania patogenów może uwydatniać związki pomiędzy grzybami gle- 
bowymi. Wiele gatunków glebowego pochodzenia to fakultatywne pasożyty, które za- 
siedlają różnych żywicieli, a pomiędzy nimi mogą występować związki antagonistyczne 
lub konkurencyjne. Są doniesienia dotyczące wypierania niektórych gatunków grzybów 
z rhizosfery. Zaobserwowano na przykład wzrost udziału Fusarium spp. i Rizoctonia 
cerealis w porażeniu podstawy źdźbła pszenicy, podczas gdy spadał udział Pseudocer- 
cosporella herpotrichoides (Reinecke i współ. 1979). Na tej podstawie można twier- 
dzić, że również uprawa mieszana może wywołać pewne zaburzenia w rozprzestrzenia- 
niu się patogenów grzybowych na korzeniach i podstawach pędów zbóż (Vilich-Meller 
1992b). Autorka wykazała zmniejszenie porażenia dolnych części jęczmienia jarego 
w mieszance z owsem i stwierdziła, że częstotliwość przypadków zachorowań na pla-
		

/D194_023_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERATURY 


17 


mistość oczkową zależała od ilości owsa w mieszance. Zdrowotność podstawy źdźbła 
owsa była korzystnie modyfikowana współrzędną uprawą z pszenżytem, natomiast 
jęczmienia z grochem (Wenda -Piesik i Lemańczyk 1997). Dwuletni siew mieszany 
jęczmienia z owsem miał ograniczające działanie na rozwój choroby podsuszkowej 
u jęczmienia (Kurowski iWanic 1995). Mniejszy udział uszkodzonych źdźbeł stwier- 
dzono w uprawie jęczmienia jarego z wsiewką seradeli niż w czystym siewie tego zboża 
(Truszkowska i współ. 1983a). Nie potwierdzają tego faktu autorzy w badaniach nad 
zdrowotnością podstawy źdźbła pszenżyta jarego w mieszance z pszenicą (Michalski 
i współ. 1996, Gołębniak i współ. 1994). Natomiast Błażej i Błażej (1998) donoszą 
o takim efekcie, który uwidocznił się nie tyle w mieszance jęczmienia z owsem, 
co w mieszance trzech różnych odmian. Występowanie grzybów patogenicznych głów- 
nie z rodzaju Fusarium było o około 15% mniejsze w tej uprawie niż w siewie jednej 
tylko odmiany. Korzyści upraw mieszanych, polegające na ograniczaniu chorób pocho- 
dzenia glebowego, bywają niekiedy nieuchwytne, zwłaszcza gdy płodozmiany są wysy- 
cane zbożami (Willey 1979). 


2.6. PATOGENY ZBÓŻ JARYCH 


2.6.1. SPRAWCY CHORÓB PODSTAWY ŹDŹB�?A I KORZENI 


Pszenżyto. Głównymi sprawcami chorób zgorzelowych tego zboża są: Fusarium 
avenaceum i F. culmorum, charakteryzujące się dużą tolerancją na zmiany temperatury 
i zdolne do infekowania już w temperaturze 5 st. C (�?acicowa i współ. 1987). Częstym 
sprawcą zgorzeli jest również Rhizoctonia solani i R, cerealis, patogeny o polifagicz- 
nym charakterze, objawiające się ostrą plamistością oczkową na podstawie źdźbła 
(�?acicowa 1985). Za groźnego patogena podsuszkowego uważa się również Tapesia 
yallundae, anamorfa Pseudocercosporella herpotrichoides, chociaż nie zawsze upatruje 
się w nim przyczynę wylegania (Zamorski i Schollenberger 1995). U pszenżyta wy- 
stępuje duże zróżnicowanie odmianowe wrażliwości na tego patogena i niejednoczesny 
rozwój choroby, dlatego obserwacje podsuszki należy prowadzić od fazy strzelania 
w źdźbło do dojrzałości woskowej (Korbas 1998). Zgnilizna korzeni pszenżyta, po- 
dobnie jak u innych zbóż jest powodowana przez Gaeumannomyces graminis i wysttt- 
puje u tego gatunku dość sporadycznie (Zamorski i współ. 1997, Cooper 1989). Jako 
sprawców przedwczesnego zasychania roślin pszenżyta określono grzyby o następują-
		

/D194_024_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TURY 


18 


cym udziale: 60 % Pseudocercosporella herpotrichoides, 40 % z rodzaju Fusarium, 
4,5 % Gaeumannomyces graminis i 1,5 % Rhizoctonia spp. (Gładysiak 1995). 


Owies. Owies jest gatunkiem bardziej odpornym od innych zbóż na czynniki infek- 
cyjne, dlatego też uważany jest za roślinę sanitarną, ograniczającą namnażanie się in- 
okulum grzybów w glebie (Bojarczuk i Bojarczuk 1988, 1992, Jełinowski 1979). Od- 
porność owsa na infekcyjne czynniki chorobotwórcze związana jest z obecnością 
w jego korzeniach saponin - awenacyny A i B, związków bardzo toksycznych dla grzy- 
bów (Betz 1984, Pokacka 1993). Natomiast w odniesieniu do Gaumannomyces 
graminis odporność owsa jest związana z obecnością w korze pierwotnej korzeni ko- 
mórek wolno starzejących się (Yeates i Parker 1986). Owies w zmianowaniach zbo- 
żowych spełnia rolę rośliny przerywającej ciąg infekcyjny takich właśnie patogenów jak 
Gaeumannomyces graminis, co wykazano np. w polepszeniu zdrowotności pszenicy 
uprawianej w następstwie owsa (Rothrock 1991). Vilich-Meller (1992b) sugeruje na- 
wet, że awenacyny wydzielane do gleby, mogą hamować rozwój chorób podstawy 
źdźbła i korzeni na innych zbożach w mieszankach z owsem. W literaturze można spo- 
tkać określenie, że owies jako przedplon dorównuje roślinom strączkowym czy okopo- 
wym (Rutkowski i Fordoński 1994). Jedynymi grzybami patogenicznymi i zarazem 
szkodliwymi dla owsa są Fusaria, zwłaszcza Fusarium avenaceum. Grzyb ten ma zdol- 
ność hydrolizowania awenacyny obecnej w korzeniach owsa, stąd może powodować 
uszkodzenia podstawy źdźbła. Stwierdzono, że z punktu widzenia zdrowotności owsa 
korzystne okazało się oddziaływanie wsiewki z seradeli. W mieszance takiej zaobser- 
wowano niższy udział uszkodzonych źdźbeł przez Fusarium (Truszkowska i współ. 
1983b). Inne patogeny dające etiologiczne objawy na dolnych częściach zbóż występują 
sporadycznie na owsie i nie mają znaczenia gospodarczego (Pokacka 1993). 


Jęczmień. Spośród wszystkich gatunków zbożowych jęczmień jary jest najbardziej 
wrażliwą rośliną na czynniki infekcyjne glebowego pochodzenia. Uprawa jęczmienia 
jarego w płodozmianach zbożowych pogarsza stan fitosanitarny plantacji z powodu 
nagromadzenia inokulum takich patogenów, jak.' Gaeumannomyces graminis, Pseudo- 
cercosporella herpotrichoides, Fusarium spp" Drechslera poae i D. sorokiniclI1a 
(Truszkowska i współ. 1983a, Wiłski 1975, Wojciechowska-Kot i współ. 1980, 
Czajka i współ. 1993, Johnston i Holm 1992).
		

/D194_025_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


19 


2.6.2. PATOGENY LIŚCI I K�?OSÓW 


Pszenżyto. Gatunek ten jest porażany zarówno przez patogeny pszenicy, jak i żyta. 
Liczba sprawców chorób nie jest jednak sumą patogenów żyta i pszenicy, lecz zależy 
od genotypu tej międzyrodzajowej krzyżówki (Zamorski i Schollenberger 1995). Ne- 
krotyczne plamistości na liściach pszenżyta, powstające już wczesną wiosną, są powo- 
dowane przez rozwijający się grzyb Rhynchosporium secalis (Pokacka 1991). Choć 
rynchosporioza występuje powszechnie każdego roku, nie jest uznawana za chorobę 
zbyt groźną (Schollenberger i Zamorski 1997). W późniejszych stadiach rozwojowych 
pszenżyta nekrotyczne plamy na liściach wywoływane są przede wszystkim 
przez Pyrenophora tritici-repentis i Phaeosphaeria nodorum - sprawców brunatnej 
plamistości i septoriozy plew i liści. Brunatna plamistość rozwija się przez cały okres 
wegetacji, apogeum choroby przypada na stadia dojrzewania mlecznego i woskowego. 
Septorioza natomiast pojawia się dopiero po kwitnieniu pszenżyta i w poszczególnych 
latach może prowadzić do obniżenia plonów (Ruhland i Hanhart 1994). Pszenżyto 
znane jest jako roślina żywicielska dla grzybów rdzawnikowych: Puccinia recondita, 
p. striiformis i P. graminis (Woś i współ. 1994, Zamorski 1995, Strzembicka i współ. 
1998). Spośród wszystkich zbóż jarych pszenżyto jest najbardziej odporne na bakteryj- 
ną smugowatość liści (skrót BLS), chociaż objawy na nim są najbardziej spektakularne 
(DuveiIler 1994). Tylko nieliczne genotypy pszenżyta są porażane przez Erysiphe gra- 
mżnis, sprawcę mączniaka prawdziwego (Zamorski i współ. 1997). Większość odmian 
pszenżyta jest odporna na porażenie kłosów przez Fusarium spp. (Góral i współ. 1995), 
stąd ziarno pszenżyta cechuje się dobrym stanem fitosanitarnym (Narkiewicz-Jodko 
i współ. 1994). Pszenżyto, choć straciło już swoją "renomę" rośliny wolnej od chorób, 
to nadal jest zdrowszym zbożem od innych, zwłaszcza niż rodzicielska pszenica. Jak 
wykazał Michalski (1997) liczba chorych roślin pszenżyta może być o połowę mniejsza 
niż pszenicy. 
Owies. Najgroźniejszym patogenem grzybowym dla części nadziemnych owsa jest 
rdza koronowa Puccinia coronata. W latach epidemii straty w plonie ziarna z powodu 
tej choroby mogą wynosić nawet do 60 % (Pokacka 1993). W wyniku prac hodowla- 
nych otrzymano już w naszym kraju odmiany owsa o polepszonej odporności na rdzę 
koronową (Mazarski 1987). Pozostałe patogeny, takie jak: rdza źdźbłowa, septorioza 
owsa, helminosporioza, mączniak prawdziwy choć mogą występować powszechnie, nie 
mają jednak większego znaczenia gospodarczego w Polsce (Pokacka 1993). Owies,
		

/D194_026_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


20 


jako roślina podporowa w mieszankach, wykazuje właściwości fitosanitarne na pelusz- 
kę, ograniczając wyleganie, a przez to choroby grochu (Kotecki 1990). 
Jęczmień. Jest żywicielem dla większości rodzajów patogenów grzybowych, powodu- 
jących schorzenia liści i kłosów (�?acicowa 1970). Do najgroźniejszych należą: z ro- 
dzaju Drechslera - Helminthosporium gramineum Rabenh., sprawca pasiastości liści 
jęczmienia i Helminthosporium teres Sacc., sprawca plamistości siatkowej (Biliński 
i Gacek 1996, Biliński i współ. 1997). Szkodliwość plamistości polega na zmniejszeniu 
powierzchni asymilacyjnej liści, gorszym wypełnianiu kłosów, obniżaniu masy 1000 
ziarn i plonu ogólnego oraz powoduje spadek zawartości węglowodanów w ziarnie 
jęczmienia browarnego (Jańczak i �?awecki 1997, �?acicowa i Filipowicz 1969). 
Powszechnie występującymi chorobami tego zboża są również: mączniak prawdziwy, 
powodowany przez grzyba Erysiphe graminis D.e., formę wyspecjalizowaną hordei.. 
a także rdze, wywoływane przez różne gatunki z rodzaju Puccinia (Babilas 1977). 


2.7. KONKURENCYJNOŚĆ MIESZANEK WZGL�?DEM CHWASTÓW 


Zdolność wypierania ze zbiorowiska gatunków roślin gorzej przystosowanych 
do środowiska przez rośliny lepiej przystosowane bądź pełniej wykorzystujące daną 
niszę ekologiczną - to ogólne pojęcie konkurencyjności. Konkurencja pojawia się, kiedy 
dwa lub więcej organizmów poszukuje, w celu zaspokojenia swoich potrzeb, jakiegoś 
szczególnego czynnika lub rzeczy i kiedy natychmiastowe dostarczenie tego czynnika 
lub rzeczy znajduje się poniżej łącznego zapotrzebowania tych organizmów (Donald 
1963). W zależnościach konkurencyjnych biorą udział zarówno roślina uprawna, jak 
i chwasty. W oddziaływaniu między nimi, na tym samym polu i w określonym czasie, 
konkurencja zmierza do: ograniczenia wzrostu, rozwoju i płodności, zwiększenia 
śmiertelności, a nawet zupełnej eliminacji gatunku z ekosystemu (Słownik Agro-Bio- 
Techniczny 1992). Konkurencja między roślinami zachodząca ponad powierzchnią 
gleby dotyczy zwłaszcza konkurencji o światło i w mniejszym stopniu o dwutlenek wę- 
gla. Miejscem jej są liście roślin. Korzenie natomiast są organami uczestniczącymi 
w konkurencji podziemnej o wodę i składniki pokarmowe (Aldrich 1997). Współza- 
wodnictwo roślin uprawnych i chwastów o składniki pokarmowe może być ważnym 
czynnikiem ograniczającym wysokość i jakość plonów (parylak 1996). Z powodu za- 
cienienia roślin uprawnych przez chwasty zmniejsza się ich masa wegetatywna, a duże 
zagęszczenie chwastów wpływa na obniżenie fotosyntezy netto, wskutek zmniejszania
		

/D194_027_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERATURY 


21 


powierzchni asymilacyjnej liści flagowych pszenicy jarej (Iqbal i Wright 1999). Kon- 
kurencyjność między różnymi gatunkami, uprawianymi współrzędnie nabiera zupełnie 
innego znaczenia. Kotwica (1994) podjął próbę oceny konkurencyjności mit(dzy rośli- 
nami pszenżyta jarego z łubinem, której konsekwencje badał w poszczególnych cechach 
u tych roślin. Stwierdził, że nasilająca się konkurencja była spowodowana zagęszcza- 
niem łanu, a jej objawem było spowodowanie znacznej redukcji większości cech tych 
roślin, w tym również cech o znaczeniu plonotwórczym. Dowiódł również, że współ- 
zawodnictwo zboża było silniejsze niż rośliny strączkowej. 
Konkurencja między roślinami o składniki siedliska może nabrać pozytywnego zna- 
czenia w aspekcie ograniczania chwastów. Szybsze tempo wzrostu, zwarcie łanu mie- 
szanek, zjawisko kompensacyjnego wykorzystywania zasobów siedliska dają przesła- 
nie, aby twierdzić, iż mieszanki mogą ulegać słabszemu zachwaszczaniu (Rudnicki 
1994). Najczęstszym przedmiotem konkurencji jest światło. Dlatego rośliny uprawne 
o szybkim wzroście elongacyjnym, dużych liściach poziomo ułożonych w warunkach 
zachmurzenia i plagiotropowo w warunkach świetlnych oraz posiadające inne korzystne 
cechy anatomiczne i biochemiczne mogą skutecznie konkurować z chwastami 
o światło (Trenbath 1976). Creamer i współ. (1986) stwierdzili, że w mieszance żyta 
z jęczmieniem, koniczyną i wyką zachwaszczenie włośnicą siną było mniejsze z powo- 
du dokładnego pokrycia gleby przez te rośliny i zacienianie włośnicy. Rozwój różnych 
gatunków niepożądanych w uprawach mieszanych może być utrudniony, a nawet za- 
hamowany z powodu braku światła, co wykazano w mieszankach jęczmienia w stosun- 
ku do rajgrasu (Cousens 1996). Inną przyczyną wypierania chwastów jest współzawod- 
nictwo roślin o wodę. Gatunkiem zbożowym o najwyższych potrzebach wodnych jest 
owies, u którego współczynnik transpiracji przekracza 600 l wody na wyprodukowanie 
kg suchej masy. Zasiewy owsa są względnie mniej zachwaszczane niż innych zbóż ja- 
rych (Kurowski 1991, Adamiak 1992). Dzięki zdolnościom konkurencyjnym owsa 
z chwastami jego uprawy są w najmniejszym stopniu narażone na straty plonu ziarna 
(Lemerle i współ. 1995). Chociaż, jak stwierdzili Adamiak i Adamiak (1994), jedena- 
stoletnia monokultura owsa spowodowała 8 -krotny wzrost zachwaszczenia. Obecność 
owsa w mieszankach, np. z jęczmieniem sprzyja mniejszemu zachwaszczeniu (Rudnic- 
ki i współ. 1996), a wraz ze wzrostem udziału owsa zachwaszczenie w tej samej mie- 
szance może wykazywać tendencję malejącą (Idziak i Michalski 1999). Dzięki konku- 
rencji pomiędzy roślinami uprawnymi a chwastami liczebność chwastów zmniejszyła 
się dwukrotnie i znacznie zubożał ich skład gatunkowy w czasie wegetacji jęczmienia
		

/D194_028_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERATURY 


22 


z owsem (Wanie 1997). Zdolność wypierania chwastów jest domeną gatunkową roślin 
uprawnych, ale odmiany jednego gatunku również mogą wykazywać w tym względzie 
zróżnicowanie. Wykazano, że u odmian jęczmienia jarego skrajne różnice 
w stopniu zachwaszczenia (mierzone ilością powietrznie suchej masy chwastów) wyno- 
siły 71 % i korespondowały w sposób bezpośredni z wielkością start produkowanego 
ziarna (Christensen 1995). W zróżnicowanych uprawach nasilają się procesy współ- 
zawodnictwa między roślinami o wykorzystanie zasobów siedliska. Jak stwierdził Doli 
i współ. (1995) pszenica i jęczmień oraz różne chwasty współtowarzyszące ich upra- 
wom zawsze lepiej wykorzystywały zasoby siedliska w zasiewach mieszanych niż 
w czystych. Wrażliwość chwastów na konkurencję sugeruje możliwości kierowania 
praktyką rolniczą w celu zmniejszenia strat powodowanych ich występowaniem 
(Aldrieh 1997). Zachodzi jednak pytanie, czy zdolność konkurencyjna zbóż względem 
chwastów jest wystarczającym czynnikiem ograniczającym zachwaszczenie? Stanowi- 
ska autorów w tym względzie są różne. Zdaniem Wasilewskiego (1999) możliwa jest 
uprawa owsa z jęczmieniem bez zabiegów odchwaszczających. Koteeki (1990) nato- 
miast twierdzi, że w mieszankach grochu z owsem biomasa chwastów była znacznie 
wyższa niż w czystych siewach tych roślin. W uprawach zbóż, zwłaszcza w płodozmia- 
nach nadmiernie wysycanych zbożami, tym bardziej w monokulturach, problem kom- 
pensacji chwastów urasta do problemu najważniejszego (pallut 1991). Zjawisko to ma 
dwojakiego rodzaju podłoże. Po pierwsze nagromadzenie niektórych gatunków chwa- 
stów wiąże się z tworzeniem swoistych ekotypów dla danego regionu lub nawet mniej- 
szej powierzchni, takiej jak plantacja gospodarstwa, które osiągnęły wysoki stopień 
akomodacji do określonych warunków uprawnych (Potts 1977). Drugim czynnikiem 
sprzyjającym kompensacji chwastów jest nadmierna częstotliwość stosowania tej samej 
grupy herbicydów na jednym polu, zwłaszcza graminicydów. Prowadzi to do wytwa- 
rzania, w niedługim czasie, niewrażliwych na daną substancję aktywną ekotypów chwa- 
stów (Labrada 1997), lub do wytworzenia specyficznej mikroflory glebowej, która 
prowadzi przedwczesny rozkład biologiczny substancji aktywnej (Adamczewski 1999). 
Brak podejmowania jakiejkolwiek interwencji na zachwaszczenie jest niewłaściwe 
i może doprowadzić do zwiększenia zużycia herbicydów w latach następnych (Thomas 
i współ. 1994). Na polach silnie zachwaszczonych ochrona chemiczna jest konieczna, 
bowiem mechanizmy samoregulacyjne w łanie mieszanki mogą się okazać niewystar- 
czające (Wenda - Piesik i Rudnicki 1999).
		

/D194_029_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TURY 


23 


2.8. ZNACZENIE MIESZANEK JAKO PRO-EKOLOGICZNA 
STRA TEGIA UPRAWY 


Podstawowe fitosanitarne znaczenie mieszanek, do których zalicza SIę mmeJsze 
nasilenie chorób i szkodników oraz łatwiejsze opanowanie zachwaszczenia, implikująje 
do upraw przyjaznych środowisku naturalnemu. Kuś (1999) jednoznacznie stwierdza, 
że wszystkie formy zasiewów mieszanych mają największe znaczenie w rolnictwie 
ekologicznym, ponieważ w tym sposobie gospodarowania walory fitosanitarne miesza- 
nek znajdują swoje praktyczne wykorzystanie. Ograniczanie występowania agrofagów 
zbóż jarych w mieszankach nie jest celem nadrzędnym takich upraw, jednak cel ten 
może realizować się "sam przez się". Wówczas warto docenić korzyści, takie jak 
zmniejszenie zapotrzebowania na kosztowne środki ochrony roślin, a w konsekwencji 
na obniżenie kosztów produkcji roślinnej (Wolfe i Limpert 1989, Gacek i współ. 
1999). Drugim, niemniej ważnym powodem, dla którego uprawa mieszanek jest uzna- 
wana za przyjazną środowisku naturalnemu, to zmniejszenie ryzyka skażenia środowi- 
ska przez pestycydy oraz zmniejszone tempo uodporniania się agrofagów na substancje 
biologicznie czynne (Gacek i współ. 1994). Dodatkową korzyścią łączenia gatunków 
w mieszanki jest relatywne zmniejszanie wymagań tych roślin wobec stanowiska 
uprawnego, co pozwala z jednej strony w suboptymalnych warunkach uprawiać rośliny 
bardziej wymagające, np. lucernę (Probst 1997), a z drugiej strony ograniczać nawoże- 
nie (Kuś 1996). 
Niektórzy autorzy twierdzą, że mieszankowe technologie uprawy roślin mogą stać 
się częścią każdego systemu produkcji rolniczej (Michalski 1994), inni natomiast widzą 
wyraźne ograniczenia dla tych technologii w warunkach rolnictwa konwencjonalnego 
(Kuś 1999). Panuje jednak zgodność poglądów, że w produkcji integrowanej mieszanki 
mają swoje miejsce. Dotyczy to zwłaszcza integracji metod ochrony roślin. 
Od początku lat 90. wdrażane są do praktyki rolniczej dwa programy FAO, dotyczą- 
ce integrowanych metod ochrony roślin: IWMS - Integrated Weed Managenent System 
i IPM - Integrated Pest Management. Celem nadrzędnym obydwu programów jest 
ograniczenie zużycia chemicznych środków ochrony. Są one usankcjonowaniem polą- 
czenia wszystkich taktyk ochrony przed agrofagami, a więc uprawy, inżynierii gene- 
tycznej, metod biologicznych, fizycznych i chemicznych, które z osobna mogą mieć 
zarówno pozytywny, jak i negatywny wpływ na agroekosystem (Coble 1996, GouId 
1988). Integrowany system niszczenia chwastów, ma wg Shaw (cyt. za Watson
		

/D194_030_0001.djvu

			PRZEGLĄD LITERA TUR Y 


24 


i Wymore 1989) doprowadzić do utrzymania zachwaszczenia na takim poziomie, przy 
którym wyrządzane szkody są ekonomicznie nieistotne zarówno teraz, jak i w przyszlo- 
ści. W Polsce są również opracowywane programy integrowanej ochrony dla poszcze- 
gólnych gatunków roślin uprawnych. Wdrażanie systemu IPM zależy w dużej mierze 
od skuteczności zabiegów poza chemicznych, profilaktyki oraz utrzymaniu odpowied- 
niego reżimu produkcyjnego (Bednarek i Goszczyński 1997). Poza tymi ogólnoświa- 
towymi projektami w różnych krajach istnieją odrębne programy badawcze dotyczące 
niskonakładowych technologii upraw. W Anglii na przykład funkcjonuje program pod 
nazwą T ALISMAN (będący skrótem od Towards A Lower Input System Minimising 
Agrochemicais And Nitrogen= w kierunku obniżenia nakładów na agrochemikaJia 
i azot) (Pałosz 1995). 
"Rolą i zadaniem nauki jest wskazywać praktyce, jak organizować i prowadzić 
ochronę roślin, by możliwie maksymalnie wykorzystywać siły przyrody..." (cyt. za 
Węgorek 1978). Integrowana ochrona roślin to potrzeba pożytecznego wykorzystywa- 
nia procesów zachodzących w agrocenozach, takich jak samoregulacja, by ograniczać 
interwencję środkami chemicznymi (Skrzypczak 1996). Uprawa mieszanek może sta- 
nowić ogniwo w integrowanej produkcji zbóż jarych, ponieważ jako sposób uprawy 
roślin jest agrotechnicznym zabiegiem wzmagającym efekt samoregulacji.
		

/D194_031_0001.djvu

			MATERIA�? I METODY BADAWCZE 


2S 


3. MATERIAL I METODY BADAWCZE 


3.1. ZAKRES I SCHEMAT DOŚWIADCZE�? 


Materiał faktograficzny niniejszej pracy pochodzi z eksperymentów polowych reali- 
zowanych w dwóch miejscowościach woj. kujawsko-pomorskiego: 
· Stacji Badawczej Wydziału Rolniczego w Mochełku k. Bydgoszczy 
w latach 1996-1999 


· Stacji Doświadczalnej Oceny Odmian w Chrząstowie k. Nakła nad Notecią 
w latach 1996-1998 


Doświadczenia ścisłe, pojedyncze, prowadzono w układzie bloków losowanych 
w czterech powtórzeniach. Czynnikiem w doświadczeniach był rodzaj zasiewów 
zbóż jarych. Obiektami badań były siewy czyste jęczmienia jarego, owsa 
i pszenżyta jarego oraz mieszanki tych zbóż o składzie i udziale komponentów takim, 
j ak podano w tabeli 3.1. 
TABELA 3.1. Skład, udział komponentów i symbole obiektów badań. 


" 


OBIEKT G�?STOSC WYSIEWU SYMBOL 
szt/m 2 
MOCHELEK 
J�?CZMIE�? CZYSTY 360 J 
J�?CZMIE�? Z OWSEM 210 + 240 J+O 
J�?CZMIE�? Z PSZENŻYTEM 140 + 330 J+P 
J�?CZMIE�? Z GROCHEM 210 + 50 J+G 
J�?CZMIE�? Z �?UBINEM 210 + 60 J+�? 
OWIES CZYSTY 600 O 
OWIES Z PSZENŻYTEM 240 + 330 O+P 
OWIES Z GROCHEM 360 + 50 O+G 
OWIES Z �?UBINEM 360 + 60 O+�? 
CHRZĄSTOWO 
J�?CZMIE�? CZYSTY 320 J 
J�?CZMIE�? Z OWSEM 160 + 250 J+O 
J�?CZMIE�? Z PSZENŻYTEM 160 + 250 J+P 
J�?CZMIE�? Z GROCHEM 190 + 50 J+G 
OWIES CZYSTY 500 O 
OWIES Z PSZENŻYTEM 250 + 250 O+P 
OWIES Z GROCHEM 300 + 50 O+G 
PSZENŻYTO CZYSTE 500 P 
PSZENŻYTO Z GROCHEM 300 + 50 P+G
		

/D194_032_0001.djvu

			MATERIA�? I METODY BADAWCZE 


26 


3.2. WARUNKI GLEBOWE 


. Mochełek 


Doświadczenie prowadzono na glebie płowej typowej, wytworzonej z gliny zwało- 
wej, zaliczonej do kompleksu żytniego dobrego, klasy bonitacyjnej R IV a (gleby orne 
średniej jakości). Poziom orno-próchniczny tej gleby stanowi piasek gliniasty lekki 
o zawartości próchnicy 0,83% i pH = 5,1. 
. Chrząstowo 
Realizacja doświadczenia odbywała się na glebie brunatnej właściwej, wytworzonej 
z gliny lekkiej pylistej na glinie średniej. Gleba ta zaliczona jest do kompleksu pszen- 
nego dobrego, klasy R II o pH = 6,9. 


3.3. WARUNKI KLIMATYCZNE 


. Mochełek 


mm 


120 
110 
100 
90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
O 


de/{.dy . I 


.11 


D/II 


średnie 
miesięczne 
-sumy opadów 


.1- 


1996 1997 1998 1999 1996 1997 1998 1999 1996 1997 1998 1999 1996 1997 1998 1999 


KWIECIE�? 


MAJ 


CZERWIEC 


LIPIEC 


RYSUNEK 3.1. Dekadowe sumy opadów od kwietnia do lipca w latach 1996-1999 w Mochełku. 


Opady w latach 1996 i 1997 miały podobny rozkład, tzn. były one bardzo obfite 
w miesiącu maju (odpowiednio o 147 i 133% wyższe od średniej z lat 1949-99) 
i w miesiącu lipcu (odpowiednio o 30 i 54% wyższe od przeciętnych dla tego miesiąca) 
(rys. 3.1). Natomiast kwiecień i czerwiec w analizowanych dwóch latach charakteryzo- 
wały się niedoborem wody deszczowej. Temperatura powietrza w czerwcu i lipcu roku 
1996 była niższa niż norma w tym okresie, stąd można przypuszczać, że sezon ten był 
wyjątkowo korzystny dla chorób grzybowych zbóż jarych. Pogoda w roku 1998 była 
również mało korzystna dla zdrowotności zbóż jarych, ze względu na dość dużą ilość
		

/D194_033_0001.djvu

			MATERIA�? I METODY BADAWCZE 


27 


opadów zarówno wczesną wiosną, jak i przez całe lato. Zwłaszcza niekorzystne warun- 
ki panowały w miesiącu czerwcu. Okres ten obfitował w opady, a utrzymująca się 
od czerwca do lipca niewysoka temperatura powietrza, predysponowały rozwój wtór- 
nych infekcji grzybowych (rys.3.2). W roku 1999 zanotowano przeciętne opady w mie- 
siącu maju i czerwcu oraz temperatury powietrza oscylujące w granicach średnich tem- 
peratur z wielolecia. Wyjątkowo ciepłą i suchą pogodą charakteryzował się lipiec tego 
roku. W ciągu całego miesiąca spadło 038 % mniej deszczu, niż przeciętnie w wielole- 
ciu. Natomiast średnie temperatury powietrza przekraczały średnie temperatury tego 
miesiąca o 2,2°C. Takie warunki pluwiotermiczne nie sprzyjały rozwojowi chorób in- 
fekcyjnych. 


sr.C 


22 


20 


18 


18 


14 


12 


10 


8 


-1996 -1997 -1998 -1999 


8 


.... 


średnie miesięczne tempe- 
ratury za okres 
1949-99 


4 


2 


o 


II III 
KWIECIE�? 


II III 
MAJ 


II III 
CZERWIEC 


II 
LIPIEC 


III 


RYSUNEK 3.2. Przebieg temperatury powietrza od kwietnia do lipca, w latach 1996-1999 w Mochełku. 


. Chrząstowo 
Warunki pluwiotermiczne w roku 1996 były niekorzystne dla zdrowotności zbóż ja- 
rych ze względu na niedobór opadów w miesiącu czerwcu, a ich nadmiar w lipcu. Wy- 
sokie sumy opadów od pierwszej dekady lipca, przy jednocześnie utrzymującej się 
od początku czerwca niskiej temperaturze (średnio o 2,SoC mniejszej niż średnia z dłu- 
giego okresu) mogły sprzyjać infekcjom grzybowym roślin (rys. 3.3. i 3.4). Bardziej 
równomierny rozkład opadów w roku 1997 był korzystniejszy dla wegetacji zbóż jarych 
niż w 1996. Suma opadów od początku wegetacji do trzeciej dekady maja była średnia, 
natomiast późna wiosna i okres lata cechowały się wysoką ilością opadów. Temperatura 
powietrza w analizowanym okresie 1997 roku była niższa (średnio o 2°C) od normy dla
		

/D194_034_0001.djvu

			MA TER/Al I METODY BADA WCZE 


28 


Chrząstowa. Zwłaszcza przełom maja i czerwca był bardzo chłodny. W roku 1998 wa- 
runki opadowo-termiczne były najbardziej zbliżone do warunków przeciętnych. 
Suma opadów wiosennych ksztahowała się na poziomie średniej dla wielolecia. Wyższe 
opady wystąpiły latem tego roku przy jednocześnie niższych, niż średnich dla czerwca 
i lipca, temperaturach. W analizowanych trzech latach badań lipcowa pogoda sprzyjała 
infekcjom patogenów grzybowych, takim jak np. mączniak prawdziwy na zbożach ja- 
rych, ze względu na charakterystyczne dla tego miesiąca, obfite opady i stosunkowo 
niskie temperatury. 


mm 


140 
130 
120 
110 
100 
90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
O 


dekady. , 


.11 


0111 


średnie miesiczne sumy 
opadów 
za o res 


11 



 


I 
l 

 


1996 1997 1998 
KWIECIE�? 


1996 1997 
MAJ 


1998 


1996 1997 1998 
CZE RWIEC 


1996 


1997 1998 
LIPIEC 


RYSUNEK 3.3. Dekadowe sumy opadów od kwietnia do lipca w latach 1996- 1998 w Chrząstowie. 
22 st. 
 


20 
18 
16 
14 
12 
10 
8 
6 
4 
2 
o 
II III 
KWIECIE�? 


-1996 


-1997 


-1998 


... 


Srednie miesięczne 
temperetury ze okres 1981-98 


III 


II III 
CZERWIEC 


II III 
LIPIEC 


II 
MAJ 


RYSUNEK 3.4. Przebieg temperatury powietrza od kwietnia do lipca w latach 1996- l 998 w Chrząstowie.
		

/D194_035_0001.djvu

			MATERIA�? I METODY BADAWCZE 


29 


TABELA 3.2. Wilgotność względna powietrza (%) od kwietnia do lipca w latach ba- 
dań. 


MIESIĄC 1996 1997 1998 1999 
Mochełek Chrząstowo Mochełek Chrząstowo Mochełek Chrząstowo Mochełek Chrząstowo 
K wiedeń lA 69 78 76 77 80 86 72 - 
II 68 72 80 80 75 83 80 - 
III 64 70 66 71 62 76 80 - 
M 67 73 74 76 72 82 78 - 
Maj I 82 85 74 74 69 80 61 - 
II 76 82 75 78 58 72 67 - 
III 70 79 85 79 79 74 63 - 
M 76 82 78 77 69 75 64 - 
Czerwiec I 67 73 75 77 92 73 72 - 
II 67 72 82 74 94 74 77 - 
III 75 79 72 78 93 73 69 - 
M 70 75 76 76 93 73 73 - 
Lipiec I 77 81 82 81 96 80 79 - 
II 79 81 75 77 95 66 83 - 
III 74 81 77 79 93 78 81 - 
M 77 81 78 79 95 75 81 - 
- , . 


obJasmema. I, II, III - sredma dla dekad, M- sredma dla mIeSIąca 


3.4. WARUNKI AGROTECHNICZNE 


Przedplonem badanych mieszanek, w obydwu doświadczeniach była roślina zbożo- 
wa (pszenica lub jęczmień). Uprawę roli wykonywano zgodnie z wymogami uprawy 
płużnej dla zbóż jarych. Nawożenie mineralne pod testowane rośliny wynosiło: N - 70, 
K 2 0 -75, P 2 0 S - 50 kg/ha. W doświadczeniach nie stosowano żadnych środków ochro- 
ny roślin, z wyjątkiem zapraw nasiennych (Oxafun T lub Vinci t). Wysiewu nasion 
obiektów dwu- i jedno-gatunkowych dokonywano przez siew prostopadły w rozstawie: 
zboża- 12 cm, na głębokości 3-4 cm, strączkowe - 25 cm, na głębokości 4-5 cm. 
Wysiew nasion odbył się: w roku 1996 - 20.04, w 1997 - 05.04, w 1998 - 06.04, 1999 
- 08.04. W fazie trzech liści zbóż poletka poddano bronowaniu. Odmianami badanych 
gatunków w Mochełku były: jęczmienia 'Rudzik' (1996 i 1997), 'Boss' (1998) i 'Mare- 
si' (1999), owsa 'Boryna' (1996, 1997) i 'Komes' (1998, 1999), pszenżyta 'Gabo' 
(1996 i 1997) i 'Migo' (1998 i 1999). Natomiast w Chrząstowie testowano następujące 
odmiany: jęczmienia 'Lot', owsa 'Kwant' i pszenżyta 'Migo'. 


3.5. OBSERWACJE BIOMETRYCZNE I SPOSÓB ICH 
PROW ADZENIA 


Badaniami szczegółowymi objęto najważniejsze agrofagi jęczmienia, owsa 
i pszenżyta, które w badanym okresie występowały w nasileniu zagrażającym uprawom 
tych zbóż. Przedmiotami badań były szkodniki należące do gromady owadów, patogeny
		

/D194_036_0001.djvu

			MATERIA�? I METODY BADA WC ZE 


30 


grzybowe objawiające się na nadziemnych częściach zbóż oraz chwasty. Oznaczenia 
stopnia porażenia zbóż jarych i natężenia agrofagów występujących na roślinach, lub 
między nimi, wykonywano na obiektach doświadczalnych, jak w tabeli 3.3. zgodnie 
z przyjętym harmonogramem obserwacji. 


TABELA 3.3. Harmonogram prowadzonych obserwacji w sezonach wegetacji zbóż 
jarych. 


FENOFAZA ZYWICIEL SPOSOB 
(w skali AGROFAG (OBJAWY PRZEPROWADZANIA 
Zadoksa 1974) WYST�?POWANIA) OCENY 
Krzewienie siewy czyste w skali 9 - stopniowej, l v_ brak 
Zachwaszczenie i mieszane wszyst- chwastów, 9°_ liczba chwastów 
(24-26) kich zbóż większa od liczby roślin uprawnych 
Rhynchosporium jęczmień, pszenżyto na 30 roślinach losowo pobranych 
(plamistość obwódko- z poletka według skali bonitacyjnej 
secalis wa liści) (ryc.3.5) I 
Erysiphe jęczmień, owies, na 30 roślinach losowo pobranych 
Strzelanie pszenżyto z poletka według skali bonitacyjnej 
W źdźblo gram z I1lS (mączniak prawdziwy) (ryc, 3.6) 
(34-37) Drechslera jęczmień na 30 roślinach losowo pobranych 
z poletka według skali bonitacyjnej 
teres (plamistość siatkowa) (ryc. 3.7) ! 
Oulema jęczmień, owies, na 30 roślinach losowo pobranych 
z poletka, w skali 6 stopniowej: 0°_ 
melanopus pszenżyto brak uszkodzeń, 5° -powierzchnia 
i o. Gallaeciana (uszkodzenia liści) uszkodzonych liści powyżej 50 'X, 
jęczmień, owies, Srednio na 100 kłosach ocel1lano 
Rhopalosiphum liczebność mszyc na doklosiu 
padi i Sitobion pszenżyto w skali 5- stopnioweJ: 0°- brak 
Kwitnienie (zasiedlenie kłosów) mszyc, 4°_ od 30 do 50 mszyc 
(55-58) avenae na 100 kłosach 
Septoria owies, pszenżyto na 30 roślinach losowo pobranych 
nodorum (septorioza liści) z poletka według skali bonitacYjnej 
(ryc, 3.8) 
jęczmień, owies, na 30 roślinach losowo pobranych 
Puccinia spp. pszenżyto z poletka według skali bonitacYjnej 
(rdze zbożowe) (ryc. 3,9) 
Pseudocercosporella jęczmień, owies, na 30 roślinach losowo pobranych 
Dojrzałość herpotrichoides, z poletka w skali 3 stopniowej Pon- 
mleczna Fusarium spp" pszenżyto cheta (1958), gdzie 0- oznacza brak 
(73-75) Gaumannomyces (choroby podsuszkowe objawów chorobowych, 1- slabc 
graminis i zgorzelowe) porażenie, 2 -silne porażenie ko- 
i Rhizoctonia spp. rzeni i podstawy źdźbła 
siewy czyste w skali 9- stopniowej, 1"- brak 
zachwaszczenie i mieszane wszyst- chwastów, 9°_ liczba chwastów 
kich zbóż większa od liczby roślin uprawnych
		

/D194_037_0001.djvu

			MA TERlA�? I METOD Y BADA WC ZE 


31 


, 


ł 
, 


o 


1 


2 


3 


\ \ 
 
I, 
" 1\ 
1\ 
I ( 
I 1'\ 

 , , 

 
,
 
' \ 
, 

 

!' : ,.1 
t , t ,I 
" I , 'I 
I I 
, , 
j I 1\ 
J., I 
'" I 
t i 
ł j ; łl 
 
,-'." ' , 
:'

ij" : i 
'('<';,' 
 
IJJ 
4 O 1 2 3 4 5 6 


Rys. 3.5. Graficzna skala do oceny stopnia po- 
rażenia zbóż przez Rhynchosporium secalis 
(EPpa Standards 1997), 


Rys. 3.6, Graficzna skala do oceny stopnia 
porażenia zbóż przez Erysiphe graminis 
(EPpa Standards 1997). 


II 
\ fi 
\ ' , ( 
; ; 
II \ I \ 
11 
1\ \ 
I \ 
\ \ 
II 
, 
ł 
 , 
, II ł ' 
, 
I 
t, 
, I, I 
I
 
W 
'" 
O 1 2 3 4 O 1 2 3 4 5 
Rys. 3.7. Graficzna skala do oceny stopnia Rys. 3.8, Graficzna skala do oceny stopnia pora- 
porażenia zbóż przez Drechslera teres żenia zbóż przez Septoria nodorum (EPpa 
(�?acicowa i współ. 1997). Standards 1997),
		

/D194_038_0001.djvu

			MATERIA�? I METODY BADAWCZE 


32 


I 
r 
" 
:':';-' ;J?
 
,''''', 

:
;;!
 
. ;--'
 
::.:/ 
"
!;'. 


 :
:

 f;;r\ 

1'/' 
i .:'!
 
\ " 
\ " .' 

.
 .: :,:?t. 

. ....-.:;. 
'
 " 
" 
o', 
: 
.- 
: J -" 
; 
: 
o.. 
.' 
,\ 
O 1 2 3 4 5 


Rys,3. 9. Graficzna skala do oceny stopnia porażenia 
zbóż przez Puccinia spp, (EPPO Standard s 1997). 


3.6. METODY OPRACOWANIA WYNIKÓW 


Dane w stopniach bonitacyjnych z pomiarów porażenia roślin przez patogeny grzy- 
bowe oraz uszkodzeń wywołanych żerowaniem skrzypionek zostały przekształcone 
na indeksy porażenia/uszkodzeńm (ip), według formuły podanej przez Townsenda- 
Heurbergera: 


żp= L(nżxvŻ) XIOO [%], 
NxV 


gdzie 


n - liczba roślin porażonych w stopniu" i" 
v - stopień porażenia" i" 
N - ogólna liczba roślin poddanych obserwacji 
V - najwyższy stopień porażenia 
Wyniki w postaci indeksów zostały poddane analizie zmienności według odpowied- 
mego modelu. Średnie obiektowe porównano za pomocą testów Tukey' a 
i Scheffe'go.
		

/D194_039_0001.djvu

			MA TERlA�? I METOD Y BADA WCZE 


33 


Dane liczbowe z obserwacji występowania chwastów i mszyc zestawiono 
z wszystkich lat dla poszczególnych obiektów i wyznaczono mediany ich bonitacyjnych 
stopni. Ze względu na porządkowy charakter skali, według której oceniano zmienność 
tych dwóch agrofagów, analizy wariancji nie wykonano. 
Do syntetycznego opracowania danych dotyczących równoczesności występowania 
agrofagów posłużono się analizą skupień.
		

/D194_040_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


34 


4. WYNIKI 


4.1. ZACHWASZCZENIE MIESZANEK 


. Kompleks żytni dobry 
Obserwacje zachwaszczenia czystych i mieszanych upraw zbóż jarych na glebie 
kompleksu żytniego dobrego prowadzono dwukrotnie w każdym sezonie wegetacji 
w latach 1996-1999 (tabA.l). W fazie 24-26 wg Zadoksa stopień zachwaszczenia 
(w 9-stopniowej skali) wynosił od 2,5 w mieszankach jęczmienia z łubinem (w 1996 roku) 
i jęczmienia z owsem oraz w siewie czystym owsa (obydwie uprawy w 1998 roku) 
do 6,0 w mieszance jęczmienia z łubinem w 1997 roku. Przeciętnie w okresie badań sil- 
niejsze zachwaszczenie notowano w siewach czystych jęczmienia i w mieszankach owsa 
z łubinem (4,5 stopnia w skali 9-stopniowej) oraz mniejsze o pół stopnia w mieszankach 
jęczmienia z grochem i owsa z grochem (rys. 4.1). Występowanie chwastów w łanie roślin 


TABELA 4.1. Zachwaszczenie mieszanek i czystych zasiewów zbóż jarych na glebie 
kompleksu żytniego dobrego. 


Zachwaszczenie w latach [Mer 
Obiekt 1996 1997 1998 1999 
1* II** RÓŻNIC A I II RÓŻNICA I II RÓŻNICA I II ROŻNJCA 
J 3,0 5,5 2,5 t 5,0 8,0 3,0 i 4,5 7,5 3,0 i 5,0 7,0 2,0 i 
J+O 3,5 4,0 0,5 i 4,0 4,0 0,0 2,5 4,0 1,5 i 4,0 4,0 0,0 
J+P 3,0 6,0 3,0 t 3,0 8,0 5,0 i 3,0 7,5 4,5 i 4,0 6,0 2,0 i 
J+G 4,0 5,5 1,5 t 4,0 5,0 1,0 i 5,5 7,5 2,0 i 4,0 4,5 0,5 i 
J+�? 2,5 4,5 2,0 i 6,0 6,5 0,5 i 3,5 6,5 3,0 i 3,5 5,0 1,5 i 
O 3,0 4,0 1,0 t 4,0 4,0 0,0 2,5 3,5 1,0 i 3,0 4,0 1,0 i 
O+P 2,5 4,0 1,5 i 3,0 3,0 0,0 3,5 2,0 1,5 t 3,5 4,5 1,0 i 
O+G 3,5 3,5 0,0 5,0 4,0 1,0 t 5,0 5,0 0,0 3,5 4,0 0,5 i 
O+�? 3,5 2,5 1,0 t 5,0 3,0 2,0 t 5,5 3,0 2,5 t 4,0 3,0 1,0 t 
P+G 4,0 6,0 2,0 i 3,0 6,0 3,0 i 4,0 6,0 2,0 i 3,5 4,5 1,0 i 
P+�? 4,0 4,5 0,5 t 3,0 2,0 1,0 t 4,5 4,0 0,5 t 3,0 2,0 1,0 t 
. ' 


'\ 
I 


i 


x _ w skalI 9 stopmowej; 1- brak zachwaszczema, 9 -lIczba chwastow wyzsza od lIczby rosIIn uplawnych" 
mediany wyznaczone z powtórzeń ,l 
* - obserwacja w fazie krzewienia si(( zbóż ,'v', 
** - obserwacja w fazie dojrzałości mlecznej zbóż 
t - zmniejszenie zachwaszczenia w okresie wegetacji 
t - wzrost zachwaszczenia w okresie wegetacji 


") \
		

/D194_041_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


35 


uprawnych w takim natężeniu może przekraczać ekonomiczny próg szkodliwości, 
więc ograniczenie zachwaszczenia w tych uprawach powinno być uzasadnione. Najsłab- 
szemu zachwaszczaniu (w stopniu 3,0) na początku wegetacji podlegały siewy czyste 
owsa, jego mieszanka z pszenżytem i mieszanka jęczmienia z pszenżytem. 
Pod koniec wegetacji roślin (w fazie 73-75) zachwaszczenie wykazywało znaczme 
większe zróżnicowanie na poszczególnych obiektach i w kolejnych latach badań 
niż w fazie krzewienia się zbóż. Najmniejsze, nie przekraczające 2,0 stopnia, zachwasz- 
czenie obserwowano w mieszance pszenżyta z łubinem (w roku 1997 i 1999) oraz w mie- 
szance owsa z pszenżytem (w 1998 roku). W ciągu czterech lat badań stwierdzono powta- 
rzającą się tendencję słabego zachwaszczania się upraw mieszanych owsa z pszenżytem 
lub z łubinem oraz mieszanki pszenżyta z łubinem. W siewie czystym jęczmienia 
i w mieszance jęczmienia z pszenżytem zanotowano najwyższe, dla badanego okresu, 
przeciętne zachwaszczenie łanów wynoszące odpowiednio 7,0 i 6,5 stopnia. Maksymalny 
stopień zachwaszczenia tych samych upraw wynosił 8,0 w roku 1997, było 
to najintensywniejsze zachwaszczenie spośród wszystkich wykonanych obserwacji 
na kompleksie żytnim dobrym pod koniec wegetacji roślin. 


.Me 
9 
8 
7 
6 
5 
4 
3 
2 

 
J 


. 



 
- 


FAZA KRZEWIENIA SI�? ZBÓŻ 
FAZA DOJRZA�?OŚCI MLECZNEJ ZBÓŻ 


-.---...----......- 
----
--..------ 


. . . 
-_.....___01 ___.. _____ ___..___...___................._ 
. , . 
, , , 
. . , 
, . , 
, . . 
. , , 
. . . 
. . . 
. . , 
.. ...--..------------....... ---------.....--- 
. , . 
. . . 
, . . 
. . . 
. , 
. . 
. . 
. . 


J+O J+P J+G J+�? 


o 


O+P O+G O+�? P+G P+�? 


Legenda: J - jęczmień, 1+0 - jęczmień z owsem, J+P - jęczmień z pszenżytem, J+�? - jęczmień z łubinem, 
1+G - jęczmień z grochem, 0- owies, O+P - owies z pszenżytem, O+�? - owies z łubinem, O+G - owies 
z grochem, P+�? - pszenżyto z łubinem, P+G - pszenżyto z grochem. 


RYSUNEK 4.1. Zachwaszczenie czystych siewów i mieszanek z udziałem zbóż jarych 
na glebie kompleksu żytniego dobrego. Mediany [Me] wyznaczone 
z powtórzeń w latach 1996-1999.
		

/D194_042_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


36 


Prowadzenie podwójnej bonitacji występowania chwastów pozwoliło na porównanie 
zmian intensywności zachwaszczania się upraw w czasie wegetacji. Większość obiektów 
charakteryzowała się wzrastającym zachwaszczeniem od krzewienia do fazy dojrzałości 
mlecznej zbóż. Najintensywniej zachwaszczenie zwiększało się na obiektach jęczmienia 
jarego: o 3,5 stopnia w mieszankach z pszenżytem, o 2,5 stopnia w siewach czystych 
i nieznaczny wzrost (o 0,5 stopnia) w mieszance tego zboża z owsem. Właściwość ograni- 
czającą zachwaszczenie w okresie wegetacji wykazały niektóre zasiewy mieszane 
z udziałem owsa. We współrzędnych uprawach tego zboża z łubinem corocznie obserwo- 
wano zmniejszanie się zachwaszczenia o 1,0 lub 2,0 stopnie, natomiast w mieszankach 
owsa z grochem lub pszenżytem zachwaszczenie utrzymywało się na takim samym po- 
ziomie w czasie trwania wegetacji, podczas gdy siew czysty owsa podlegał wzrastającemu 
zachwaszczeniu o 1,0 stopień. Na obiektach z udziałem pszenżyta, podobnie jak owsa, 
najsilniejszą reakcję ograniczania zachwaszczenia zanotowano w mieszance tego zboża 
z łubinem. Efektem wzmożonej konkurencyjności tych zasiewów względem chwastów 
była redukcja zachwaszczenia o 1,5 stopnia. 


. Kompleks pszenny dobry 
Spośród badanych gatunków zbóż jarych w siewach czystych naj silniejszemu za- 
chwaszczeniu podlegał na ogół jęczmień; w fazie 24-26 wg Zadoksa 
 w 5,0 stopniu, 
a w fazie 73 -75 - w 6,0 stopniu. Zasiewy jednogatunkowe pszenżyta na początku 


TABELA 4.2. Zachwaszczenie mieszanek i czystych zasiewów zbóż jarych na glebie 
kompleksu pszennego dobrego. 


Zachwaszczenie w latach [Mer 
Obiekt 1996 1997 1998 
1* 11** RÓŻNICA I II RÓŻNICA I II RÓŻNICA 
J 3,5 6,0 2,5 t 6,0 7,0 1,0 t 4,5 6,0 0,5 t I 
J+O 3,0 2,0 1,0 t 4,0 3,0 1,0 t 2,0 1,5 0,5 -t 
J+P 2,5 4,0 1,5 t 5,0 6,0 1,0 t 2,5 3,5 1,0 t 
J+G 3,0 4,0 1,0 t 7,0 4,0 3,0 t 5,5 3,5 2,0 -t 
O 4,0 2,5 1,5 t 3,5 2,5 1,0 t 2,0 1,5 0,5 -t 
O+P 4,0 4,5 0,5 t 6,0 7,0 1,0 t 3,0 3,5 0,5 t 
O+G 5,0 2,0 3,0 t 6,0 2,0 4,0 t 4,0 2,0 2,0 -t 
P 3,5 6,5 3,0 t 4,0 7,0 3,0 t 5,0 6,0 1,0 t 
P+G 2,0 3,5 1,5 t 2,5 4,0 1,5 t 2,0 2,0 0,5 t 


'- objaśnienia jak pod tabelą 4.1,
		

/D194_043_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


37 


wegetacji były słabiej zachwaszczone (w stopniu 4,0), natomiast z większą intensywno- 
ścią, niż w przypadku jęczmienia, zachwaszczenie pszenżyta wzrastało w trakcie wegeta- 
cji, osiągając przed zbiorem stopień 6,5. Najmniejszy stopień zachwaszczenia na początku 
i pod koniec wegetacji stwierdzano w czystych siewach owsa. Wynosił on odpowiednio 
3,0 i 2,0 stopnie w skali 9-stopniowej (rys. 4.2). 
Zachwaszczenie upraw mieszanych, na kompleksie pszennym dobrym, było zróżnico- 
wane w poszczególnych latach badań i uzależnione od składu mieszanek. W trzech sezo- 
nach wegetacyjnych zaobserwowano tendencje ograniczania zachwaszczenia przez siewy 
mieszane w porównaniu z jednogatunkowymi. W niektórych mieszankach (owies z jęcz- 
mieniem, owies z grochem) wystąpiła także redukcja zachwaszczenia wraz z upływem 
okresu wegetacji. W pierwszym przypadku zachwaszczenie zmniejszyło się o 1,0 stopień, 
w drugim od 2,0 do 4,0 stopni (zależnie od roku) (tab. 4.2). 


Me 
9 


8 


7 



 FAZA KRZEWIENIA SI�? ZBÓŻ 
_ FAZA DOJRZA�?OŚCI MLECZNEJ 


------ ---1-----00 _n.__n_
-.--- n_n_. 


. , 
- --------.....-----... -...... -.................-.....--.........-.. 
. . 
. , 


6 


-t-- 


5 


4 


3 


2 


1 


J 


J+O J+P J+G 


o 


O+P O+G 


p 


P+G 


RYSUNEK 4.2. Zachwaszczenie czystych siewów i mieszanek z udziałem zbóż jarych 
na glebie kompleksu pszennego dobrego. Mediany [Me] wyznaczone 
z powtórzeń w latach 1996-1998. Oznaczenia jak dla rys. 4.1. 


ObecnoŚĆ owsa w mieszankach sprzyjała mniejszemu na ogół zachwaszczaniu SIę 
ich łanów, niż mieszanek bez udziału owsa, zwłaszcza w końcowej części okresu wegeta- 
cji. W mieszance owsa z grochem w żadnym roku zachwaszczenie przed zbiorem
		

/D194_044_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


38 


nie przekroczyło 2,0 w 9-stopniowej skali. Sugeruje to możliwość uprawy tej mieszanki, 
a także innych z udziałem owsa bez zabiegów odchwaszczających, zwłaszcza herbicydów. 
Takich możliwości zdają się nie stwarzać mieszanki jęczmienia z pszenżytem, jęczmienia 
z grochem oraz pszenżyta z grochem. Zachwaszczenie tych mieszanek przed zbiorem 
przekraczało zwykle 3,0 stopień, a w niektórych latach dochodziło do 6,0 stopni Uęczmień 
+ pszenżyto w 1997 roku). 


4.2. SZKODNIKI ZBÓŻ JARYCH 


4.2.1. WYST�?POWANIE Mszyc ZBOŻOWYCH 


Zasiedlenie zbóż jarych przez mszyce badano w fazie kwitnienia (55-58 wg skali 
Zadoksa). Oceny dokonywano średnio na 100 kłosach dla każdego gatunku zbożowego 
na każdym obiekcie. Składu gatunkowego mszyc zasiedlających kłosy nie badano, dlatego 
w dalszym opisie agrofagi te będą nazywane ogólnie ,,mszycami zbożowymi". W poszcze- 
gólnych latach stwierdzono wyraźne różnice w stopniu zasiedlenia badanych gatunków 
zbóż jarych przez mszyce. W 1997 roku, w obydwu miejscowościach, wystąpiły one naj- 
liczniej na pszenżycie i na owsie (tab. 4.3 i 4.4). W 1998, na glebie kompleksu żytniego 


3
: t 
2,5 


0,5 


/ 
/. 
/ 

 
? 
/. 
/ 
/. 

 


j 


2,0 


1,5 


..
 

 
- :::::::3 


1,0 


0,0 


J J+O J+P J+G J+�? 


o O+J O+P O+G O+�? P+J P+O P+G P+�? 


RYSUNEK 4.3. Występowanie mszyc zbożowych (w skali S-stopniowej) na zbożach 
jarych w siewach czystych i w mieszankach różnogatunkowych na glebie 
kompleksu żytniego dobrego. Mediany wyznaczone z powtórzeń 
w latach 1997-1999.
		

/D194_045_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


i\ l"', ' 1'""-\./"1, 
IV UJ --" 


re / 
,.J. ' 
 


39 


TABELA 4.3. Występowanie mszyc na zbożach jarych uprawianych w siewach czystych 
i w mieszankach na glebie kompleksu żytniego dobrego. 


Występowanie mszyc w latach X 
Obiekt 1997 1998 1999 
[Me] RÓŻNICA*' [Me] RÓŻNICA [Me] RÓŻNICA 
J�?CZMIE�? 
J 3,0 - 3,0 - 2,0 - 
J+O 1,0 - 2,0 3,0 0,0 2,0 0,0 
J+P 1,0 - 2,0 3,0 0,0 2,0 0,0 
J+G 0,5 - 2,5 0,5 - 2,5 1,0 - 1,0 
J+�? 0,0 - 3,0 1,5 - 1,5 1,0 - 1,0 
OWIES 
O 3,0 - 0,0 - 3,0 - 
O+J 2,0 - 1,0 0,0 0,0 3,0 0,0 
O+P 1,0 - 2,0 0,0 0,0 2,0 - 1,0 
O+G 0,5 - 2,5 0,0 0,0 0,5 - 2,5 i 
O+�? 0,5 - 2,5 0,0 0,0 0,5 - 2,5 
PSZENŻYTO 
P+J 3,0 - 3,0 - 2,0 - 
P+O 3,0 - 2,0 - 2,0 - 
P+G 2,0 - 3,0 - LO - 
P+�? 2,0 - 1,0 - 0,5 - 


.
 { 
i :1./1... ".),1,,/'" 
Lu../t 


) , 
...( , 
 



; 
x _ ocena w skali 5 stopniowej; O - brak mszyc, 4 - liczba mszyc na 100 kłosach wynosi 30-50 szt. 
** - odchylenia od siewów czystych 


dobrego, najliczniejsze były kolonie mszyc na pszenżycie i na jęczmieniu, a na owsie 
nie było ich wcale, natomiast na glebie kompleksu pszennego dobrego - równomiernie 
na wszystkich zbożach. Z kolei w roku 1999, na glebie kompleksu żytniego do- 
brego, stwierdzono wyraźnie wyższą koncentrację mszyc na owsie (tab. 4.3 i 4.4). 
O ile nie stwierdzano wyraźnych, powtarzanych w latach i w miejscowościach, preferencji 
mszyc w odniesieniu do jednego gatunku zbożowego, to jednak dała się zaobserwować 
tendencja wyższej koncentracji mszyc w siewach czystych niż w mieszankach, zarówno 
na glebie słabszej, jak i na lepszej. 
Na jęczmieniu uprawianym w siewie czystym, niezależnie od warunków glebowych, 
mszyce występowały przeciętnie w liczbie 15-30 osobników na 100 kłosach, co określono 
stopniem 3,0 (rys.4.3 i 4.4). W mieszankach zbożowych jęczmień był zasiedlany 
w stopniu znacznie mniejszym 
 na glebie słabszej w stopniu 2,0 (co odpowiadało 
5-15 osobników na 100 kłosach), natomiast na glebie lepszej w stopniu 1,5. Korzystniejsze 
z tego punktu widzenia od mieszanek zbożowych okazały się mieszanki zbóż z roślinami
		

/D194_046_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


40 


strączkowymi. W mieszankach tych liczebność mszyc na jęczmieniu była znikoma, 
w większości przypadków poniżej 5 osobników na 100 kłosach, co odpowiadało 
1,0 lub 0,5 stopnia odpowiednio dla mieszanki z łubinem lub z grochem w Mochełku, 
natomiast jeszcze mniejszemu stopniowi, bliskiemu O, w mieszance jęczmienia z grochem 
w Chrząstowie. 
Uprawa w mieszankach wpłynęła ograniczająco także na zasiedlenie owsa przez mszy- 
ce, jednakże stopień tego ograniczenia był niejednakowy w zależności od warunków gle- 
bowych i rośliny towarzyszącej. Najmniejszą koncentrację tych szkodników 


TABELA 4.4. Występowanie mszyc na zbożach jarych uprawianych w siewach czystych 
i w mieszankach na glebie kompleksu pszennego dobrego. 


Występowanie mszyc w latach x 
Obiekt 1997 1998 
[Me] RÓŻNICE [Me] RÓŻNICE 
J�? C ZMIE �? 
J 2,0 - 4,0 - 
J+O 0,5 - 1,5 3,0 - 1,0 
J+P 1,0 - 1,0 2,0 - 2,0 
J+G 0,5 - 1,5 0,5 - 3,5 
OWIES 
O 4,0 - 4,0 - 
O+J 3,0 - 1,0 3,0 - 1,0 
O+P 4,0 0,0 4,0 0,0 
O+G 1,0 - 3,0 1,0 - 3,0 
PSZENŻYTO 
P 3,5 - 3,5 - 
P+J 3,0 - 0,5 4,0 + 0,5 
P+O 4,0 + 1,0 4,0 + 0,5 
P+G 2,0 - 1,5 2,0 - 1,5 


x _ objaśnienia jak pod tabelą 4,3. 


obserwowano na owsie uprawianym z roślinami strączkowymi. Na glebie slabszej wystl:(- 
powanie mszyc zbożowych w mieszankach zbożowo-strączkowych było przeci((tnic 
mniejsze o 2,0 stopnie niż w siewach jednogatunkowych owsa, natomiast na glebie lepszej 
o 3,0 stopnie. Na uwagę zasługuje również fakt, że przeciętna liczebność mszyc na owsic 
była wyższa na glebie lepszej niż na glebie słabszej. Mieszanki zbożowe wpływały tylko 
w nieznacznym stopniu ograniczająco lub w ogóle nie ograniczały koncentracji mszyc
		

/D194_047_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


41 


na owsie. Współrzędna uprawa tego zboża zjęczmieniem na glebie słabszej ujawniła ten- 
dencję ograniczenia koncentracji mszyc na owsie (o 0,5 stopnia), co w porównaniu 
z takim samym zasiedleniem gatunku partnerskiego potwierdza hipotezę o braku preferen- 
cji mszyc do gatunków zbóż jarych. Nieco wyższy stopień ograniczenia mszyc 
na owsie poprzez uprawę współrzędną z jęczmieniem zaobserwowano na kompleksie 
pszennym dobrym, ale jednocześnie natężenie omawianych agrofagów było tam większe. 
Zasiedlenie owsa przez mszyce w mieszankach z pszenżytem było różne w obydwu miej- 
scowościach. Ograniczenie występowania mszyc stwierdzono na glebie kompleksu żytnie- 
go dobrego (o 1,5 stopnia w stosunku do czystego siewu), natomiast nie wystąpiło ono 
w przypadku gleby kompleksu pszennego dobrego. Ponadto w mieszance tej stwierdzono 
równomierne występowanie mszyc na obydwu zbożach. 
Spośród badanych obiektów pszenżyta najwyższy stopień zasiedlenia przez mszyce ob- 
serwowano w mieszankach zbożowych na kompleksie pszennym dobrym. Koncentracja 
roślin zbożowych wyraźnie sprzyjała intensywniejszemu występowaniu tego agrofaga 
na pszenżycie, natomiast współrzędna uprawa z roślinami strączkowymi spowodowała 
wyraźne ograniczenie populacji mszyc na tym zbożu (rys. 4.3 i 4.4). 


Me 
4,5 


4,0 


3,5 


3,0 


2,5 


2,0 


. 
I 

 

 

 
. 
 


1,5 


1,0 


0,5 


0,0 


J HO HP J+O 


o O+J O+P O+G 


P P+J P+O P+O 


RYSUNEK 4.4. Występowanie mszyc zbożowych (w skali 5-stopniowej) na zbożach ja- 
rych w siewach czystych i w mieszankach różnogatunkowych na glebie 
kompleksu pszennego dobrego. Mediany [Me] wyznaczone z powtórzeń 
w latach 1997-1998.
		

/D194_048_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


42 


4.2.2. USZKODZENIA ZBÓŻ JARYCH WSKUTEK ŻEROWANIA SKRZYPIONEK 
ZBOŻOWYCH 


Uszkodzenia zbóż jarych przez skrzypionki obserwowano we wszystkich latach badal1 
i na obu glebach oraz na wszystkich obiektach doświadczalnych, choć stopień tych uszko- 
dzeń był zdecydowanie różny. Indeks uszkodzeń roślin przez tego szkodnika zawierał się 
między 8,0 % a 67,5 %, zależnie od miejscowości, roku i obiektu (tab. 4.5 i 4.7). 


TABELA 4.5. Uszkodzenia zbóż jarych spowodowane żerowaniem skrzypionek 
zbożowych w siewach czystych i w mieszankach na glebie kompleksu 
żytniego dobrego. 


Rok 
Obiekt 1997 1998 1999 Srednio 
1997-1999 
iu x [%] * iu [%] RÓŻNICA iu [%] RÓŻNICA iu [%] RÓŻNICA 
RÓŻNICA 
USZKODZENIA J�?CZMIENIA 
J 20,7 - 26,7 - 54,0 - 33,8 - 
J+O 22,8 + 2,1 36,0 + 9,3 41,0 - 13,0 33,2 - 0,6 
J+P 10,3 - 10,4 25,3 - 1,4 45,3 - 8,7 27,0 - 6,8 
J+G 29,9 + 9,2 31,0 +4,3 30,7 - 23,3 30,5 - 3,3 
J+�? 9,3 -11,4 11,7 - 15,0 28,3 - 25,7 16,4 -17,4 
średnio 18,6 - 2,6 26,1 -0,7 39,9 - 17,7 28,2 - 7, () 
USZKODZENIA OWSA 
O 32,8 - 53,3 - 30,7 - 38,9 - 
O+J 30,8 - 2,0 42,0 - 11,3 36,3 +5,6 36,4 - 2,5 
O+P 25,7 - 7,1 54,3 + 1,0 42,7 + 12,0 40,9 + 2,0 
O+G 22,8 - 10,0 37,3 - 16,0 28,3 -2,4 29,5 -9,4 
O+�? 16,8 - 16,0 28,0 - 25,3 16,0 - 14,7 20,3 - 18,6 i 
:>,
rednio 25,8 - 8,8 43.0 - 12,9 30,8 + 0,1 33.2 - 7. J I 
J 
USZKODZENIA PSZENŻYTA I 
P+J 10,0 - 30,5 - 38,5 - 26,3 - 
P+O 14,3 - 31,8 - 26,9 - 24,4 - 
P+G 20,3 - 25,5 - 30,6 - 25,4 - 
P+�? 13,3 - 20,5 - 25,0 - 19,6 - 
średnio 14,5 - 27,1 - 30,3 - 23,9 - 
N1Rr. p	
			

/D194_049_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


43 


Ponieważ nasilenie uszkodzeń zbóż na poszczególnych obiektach w kolejnych latach 
było niejednakowe, więc dążąc do uchwycenia prawidłowości w uszkadzaniu zbóż przez 
skrzypionki, zastosowano model mieszany (lata losowe) analizy wariancji w syntezie do- 
świadczeń wielokrotnych z uwzględnieniem kontrastów ortogonalnych w tej analizie. Za- 
stosowana metoda analizy statystycznej pozwoliła w sposób dowodowy wyodrębnić 
obiekty doświadczalne lub grupy obiektów, różniące się uszkodzeniami roślin przez skrzy- 
pionki w stopniu istotnym. Taki tok postępowania przyjęto także przy wszystkich agrofa- 
gach, których objawy wyrażano indeksami porażenia (uszkodzeń). 


TABELA 4.6. Porównanie występowania uszkodzeń wywołanych przez skrzypionki 
na zbożach jarych, na glebie kompleksu żytniego dobrego, w kontrastach 
obiektów doświadczalnych. Średnie indeksy uszkodzeń (%) z lat 
1997 -1999 w grupach obiektów. 


WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? ISTOTNOSC 
. , * *- p=O,OI 
W ARTOSC 
l.p. I GRUPA II GRUPA ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU *- p=O,05 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW l GRUPY II GRUPY - nieistotny 
I 1. Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowo- 32,6 23,6 9,0 * * 
I -strączkowe 
, 
2. Zboża w mieszankach Zboża w mieszankach 28,5 18,8 9,7 * I 
I 
Z grochem z łubinem i 

 
3. Owies i jęczmieI'1 Owies i jęczmień 36,4 31,4 5,0 
w siewach czystych w mieszankach zbożowych - 
4, Owies i jęczmień Owies i jęczmień w mie- 36,4 24,2 12,2 * * 
w siewach czystych szankach ze strączkowymi 
5. Zasiewy owsa Zasiewy jęczmienia 33,2 26,1 7,1 * 
i pszenżyta 
Owies Owies 38,9 31,8 7,1 I 
6. w siewie czystym w mieszankach - 
Owies Owies z łubinem 38,6 24,9 13,7 * * i 
7, ze zbożami lub grochem i 
8, Jęczmień Jęczmień 33,8 26,8 7,0 
w siewie czystym w mieszankach - 
9. Pszenżyto ze zbożami Pszenżyto z łubinem 23,5 22,5 2,8 
lub grochem - 
10. Jęczmień Jęczmień z łubinem 30,1 23,5 6,6 
ze zbożami lub grochem - 
11. Jęczmień (mieszanka Owies (mieszanka 33,2 36,4 - 3,2 
z owsem) z jęczmieniem - 
II"" Jęczmień (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 27,0 26,3 0,7 I 
i 
. z pszenżytem) z jęczmieniem - 
13. Owies (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 40,9 24,4 16,5 * * 
z pszenżytem) z owsem 


Spośród trzech gatunków zbóż jarych wyraźne preferencje pokarmowe skrzypionek 
ujawniły się względem owsa (tab. 4.5, 4.6, 4.7, 4.8). Ten gatunek zboża na glebie kom- 
pleksu pszennego dobrego był uszkadzany silniej niż jęczmień, średnio o 19,6 punktów 
procentowych indeksu uszkodzeń i silniej niż pszenżyto o 33 punkty. Na glebie kompleksu
		

/D194_050_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


44 


żytniego dobrego (w analogicznych latach) uszkodzenia owsa były większe niż jęczmienia 
o 19,3 punkty procentowe. Okazało się jednak, że silniejsze uszkodzenia roślin owsa niż 
jęczmienia przez skrzypionki nie są stałą prawidłowością, ponieważ w jednym roku (1999) 
uszkodzenia jęczmienia w siewie czystym były większe niż owsa w siewie czystym 
(tab. 4.5). W generalnym porównaniu uszkodzeń zbóż jarych w siewach czystych 


TABELA 4.7. Uszkodzenia zbóż jarych spowodowane żerowaniem skrzypionek 
zbożowych w siewach czystych i w mieszankach na glebie kompleksu 
pszennego dobrego. 


Rok X 
Obiekt 1997 1998 Średnio 1997-1998 
iu [%] RÓŻNICA iu [%] RÓŻNIC A iu [%] RÓŻNICA 
USZKODZENIA J�?CZMIENIA I 
J 17,3 - 36,3 - 26,8 - 
J+O 8,0 - 9,3 18,7 - 17,6 13,3 - 13,5 
J+P 15,3 - 2,0 25,0 - 11,3 20,2 - 6,6 
J+G 18,7 +1,4 25,0 - 11,3 21,8 - 5,0 
średnio 14,8 - 3,3 26,3 - 13,4 20,5 - 8.4 
USZKODZENIA OWSA 
O 25,3 67,5 - 46,4 - I 
- 
O+J 19,3 - 6,0 36,2 - 31,3 27,8 - 18,6 
O+P 22,3 - 3,0 38,7 - 28,8 30,5 - 15,9 
O+G 15,3 - 10,0 47,5 - 20,0 31,4 - 15,0 
średnio 20,5 -6,3 47.5 - 26.7 34,0 - 16,5 
USZKODZENIA PSZENŻYT A 
P 13,7 - 13,1 - 13,4 - 
t P+J 11,4 - 2,3 11,4 - 1,7 11,4 - 2,0 
P+O 20,8 + 7,1 19,4 + 6,3 20,1 +6,7 l 
P+G 12,7 - 1,0 13,0 - 0,1 12,8 - 0,6 
średnio 14,6 + 1,3 14,2 + 1,5 14,4 + 1,4 
NIR T ,p	
			

/D194_051_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


45 


Tendencja wpływu zasiewów mieszanych na zmniejszenie uszkodzeń przez tego szkodni- 
ka wystąpiła w 32 przypadkach (76 %) na 42 dające się tak porównać (tab. 4.5 i 4.7). 
Wskazuje to, że nie wszystkie zasiewy mieszane ograniczają żerowanie skrzypionek 
i w niejednakowym stopniu te efekty dotyczą poszczególnych zbóż. 


TABELA 4.8. Porównanie występowania uszkodzeń wywołanych przez skrzypionki 
na zbożach jarych, na glebie kompleksu pszennego dobrego, w kontrastach 
obiektów doświadczalnych. Średnie indeksy uszkodzeń (%) z lat 
1997 -1998 w grupach obiektów. 


WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? ISTOTNOSC[ 
WARTOŚĆ * *- p=O,OI 
L.p, I GRUPA II GRUP A ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU *- p=O,OS 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW I GRUPY II GRUPY - nie istotny 
1. Zboża Zboża 28,9 21,0 7,9 * 
w siewach czystych w mieszankach 
2. Zboża Zboża w mieszankach 28,9 20,5 8,3 * 
w siewach czystych zbożowych 
3, Zboża w siewach Zboża w mieszankach 28,9 22,0 6,9 * 
czystych z grochem 
4, J((czmień i owies J((czmień i owies 36,6 24,2 12,4 * 
w siewach czystych w mieszankach 
S, Zasiewy owsa Zasiewy j((czmienia 34,0 17,5 16,5 * * 
i pszenżyta 
I 6, Owies Pszenżyto i j((czmień 46,4 20,1 26,3 * * I 
w siewie czystym w siewach czystych 
7. Owies J((czmień i pszenżyto 29,9 16,6 13,3 * * i 
I 
W mieszankach w mieszankach 
Owies Owies 46,4 29,9 16,5 * * 
8, w siewie czystym w mieszankach 
9. Owies w mieszankach Owies z grochem 29,1 31,4 - 2,3 
ze zbożami - 
10. Owies w siewie czystym Owies w mieszance 46,4 27,8 18,6 * * 
, " 
z j((CZmlemem 
11. J((czmień w siewie J((czmień 26,8 18,4 8,4 
w mieszankach - 
czystym 
12. J((czmień w mieszankach J((czmień z grochem 16,8 21,8 - 5,0 - I 
zbożowych i 
13, J((czmień J((czmień w mieszance 26,8 13,3 13,5 * 
w siewie czystym z owsem 
14, Pszenżyto w siewie Pszenżyto 13,4 14,8 - 1,4 
w mieszankach - 
czystym 
lS, Pszenżyto w mieszan- Pszenżyto z grochem 15,8 12,8 2,9 - 
kach zbożowych 
16, J((czmień (mieszanka Owies (mieszanka 13,3 27,8 - 14,5 * 
z owsem) z j((czmieniem) I 
I 
1 
J((czmień (mieszanka Pszenżyto (mieszanka I 
17, 20,2 11,4 8,8 I 
Z pszenżytem) z j((czmieniem) - -I 
18, Owies (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 30,5 20,1 10,4 * 
z pszenżytem) z owsem) 


Korzystne znaczeme zasiewów mieszanych dla zmniejszenia uszkodzeń zbóż 
przez analizowanego szkodnika ujawniło się, w stopniu dającym się udowodnić,
		

/D194_052_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


46 


tylko w nielicznych przypadkach. Najwyraźniej wystąpiło, gdy partnerem zbóż w mie- 
szankach był łubin żółty na glebie kompleksu żytniego dobrego. W takiej mieszance 
uszkodzenia roślin owsa były mniejsze, niż w siewie czystym owsa, o 18,6 punktów pro- 
centowych indeksu uszkodzeń, tj. o 48 % różnic względnych, a ta różnica względna była 
niemal dokładnie powtarzalna we wszystkich latach badań (tab. 4.5). Analogicznie ko- 
rzystna, jak w przypadku owsa, była obecność łubinu w mieszankach z jęczmieniem ja- 
rym. Wówczas w każdym roku badań żerowanie skrzypionek na roślinach jęczmienia było 
istotnie mniejsze niż w siewach czystych jęczmienia. Średnio w trzyleciu ta różnica uszko- 
dzeń roślin jęczmienia wyniosła 17,4 punkty indeksu, tj. 51 %. Na glebie kompleksu 
pszennego dobrego owies w mieszankach z jęczmieniem lub pszenżytem był słabiej 
uszkadzany przez skrzypionki niż w siewie czystym (tab. 4.7). 
Obecność pszenżyta w mieszance powodowała słabsze żerowanie skrzypionek na owsie 
o 15,9 punktów indeksowych, tj. o 34 %. Z kolei partnerstwo jęczmienia skutkowało re- 
dukcją uszkodzeń roślin owsa o 18,6 punktów, tj. 040 % w porównaniu z siewem czystym 
owsa. Tego ostatniego stwierdzenia nie można jednak uogólnić, ponieważ na glebie kom- 
pleksu żytniego dobrego owies w mieszance z jęczmieniem był tak samo uszkadzany 
jak w siewie czystym (tab. 4.6). 
Kompozycje gatunkowe pozostałych mieszanek, poza wyżej wymienionymi, nie mialy 
istotnego znaczenia dla żerowania skrzypionek. Uwagę zwraca zwłaszcza słabe zasiedlenie 
pszenżyta przez skrzypionki zarówno w siewie czystym, jak i we wszystkich mieszankach 
z jego udziałem. Nie znacząca dla omawianego agrofaga okazała się obecność grochu 
w mieszankach, pomimo że w niektórych latach ujawniła się mniej liczna frekwencja 
skrzypionek na zbożach uprawianych w mieszankach z grochem (tab. 4.6 i 4.8). Zestawie- 
nia obiektów w kontrasty wskazują na wyraźne preferencje skrzypionek względem po- 
szczególnych gatunków zbóż jarych, natomiast znaczenie upraw mieszanych w ogranicza- 
niu tych preferencji nie jest duże, zwłaszcza mieszanek zbożowych. 


4.3. PORAŻENIE DOLNYCH CZ�?ŚCI ZBÓŻ JARYCH 


Zdrowotność dolnych części źdźbeł oraz korzeni roślin zbożowych oceniano w fazie 
dojrzałości mlecznej (73-75 wg skali Zadoksa) w latach 1997-1999 na kompleksie żytnim 
dobrym i w latach 1997-1998 na kompleksie pszennym dobrym. Prezentowane w pracy 
wyniki indeksów porażenia dotyczą kompleksu patogenów glebowych powodujących ob- 
jawy zgorzelowe i podsuszkowe. Ponieważ materiał faktograficzny pracy nie obejmował
		

/D194_053_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


47 


identyfikacji gatunków grzybów, dlatego w dalszej interpretacji wyników nazywane będą 
one ogólnie sprawcami chorób zgorzelowych i podsuszkowych. 


4.3.1. ZDROWOTNOŚĆ KORZENI 


Porażenie korzeni zbóż jarych przez zespół patogenów pochodzenia glebowego ob- 
serwowano rokrocznie na obu glebach oraz na wszystkich gatunkach, za wyjątkiem owsa 
w roku 1999 na glebie kompleksu żytniego dobrego (tab. 4.9). Stopień porażenia korzeni, 
mierzony indeksem porażenia, był zdecydowanie różny dla obydwu gleb poszczególnych 
gatunków zbóż i obiektów doświadczalnych. Na gle
_
_


_s

L
.topień porażenia zawierał )!f ',; 
się między 3,0 % a 70,0 % zależnie od roku i gatunku rośliny porażanej. Natomiast na gle- 
bie lepszej różnice w zasięgu porażenia były węższe (od 1,2 % do 31,1 %) i zależały tylko 
od gatunku zboża (tab. 4.9 i 4.11). 
Spośród trzech gatunków zbóż jarych naj silniej porażone korzenie miał jęczmień. Ko- 
rzenie tej rośliny były około 3-krotnie silniej porażane niż korzenie owsa lub pszenżyta 
na glebie kompleksu żytniego dobrego, natomiast 2-krotnie na glebie kompleksu pszenne- 
go dobrego. Z pozostałych dwóch gatunków wyraźnie gorszą zdrowotność korzeni wyka- 
zywało pszenżyto niż owies (tab. 4.10 i 4.12). Prawidłowość takiego uszeregowania ga- 
tunków powtarzała się we wszystkich latach badań i w obydwu miej scowościach. 
Porównując stopień porażenia korzeni zbóż jarych przez kompleks grzybów zgorze- 
lowych i podsuszkowych na różnych obiektach doświadczalnych, stwierdzono mniejszy 
generalnie stopień porażenia korzeni wszystkich gatunków zbożowych uprawianych 
w mieszankach niż odpowiednio w ich siewach czystych. Potwierdza to istotny kontrast 
zboża w siewach czystych a zboża w mieszankach (tab. 4.12.), który na glebie kompleksu 
pszennego dobrego wyniósł 8,3 punkty procentowe wartości indeksów porażenia korzeni 
zbóż, co w wartościach względnych daje 40,5 % ograniczenie chorób korzeni poprzez 
uprawę ich w mieszankach. Korzystne efekty takiego oddziaływania mieszanek na tcj glc- 
bie wystąpiły zarówno w mieszankach zbożowych, jak i zbożowo- strączkowych. Dowo- 
dzą tego istotne kontrasty nr 2 i 3 w tabeli 4.12. Jednak w pierwszej grupie mieszanek 
ograniczenie porażenia korzeni wszystkich komponentów zbożowych wynosiło 30,2 %, 
a w mieszankach zbóż z grochem 50,7 %. 
Z uwagi na inny dobór obiektów badawczych na glebie kompleksu żytniego dobrego 
analogicznego porównania mieszanek i siewów czystych można dokonać tylko dla obiek- 
tów owsa i jęczmienia. Obydwa te gatunki zbóż uprawiane w mieszankach zbożowych 
odznaczały się, również na tej glebie, wyższą zdrowotnością korzeni (o 43 % w warto-
		

/D194_054_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


48 


ściach względnych) niż upraWIane W siewach czystych, a w mieszankach z łubinem 
lub grochem polepszenie zdrowotności korzeni obserwowano jeszcze wyraźniej, 
bo aż o 59, l % (tab. 4.10, kontrasty 3 i 4 ). 


TABELA 4.9. Porażenie korzeni przez patogeny grzybowe zbóż jarych uprawianych 
w siewach czystych i w mieszankach na glebie kompleksu żytniego 
dobrego. 


Rok 
Obiekt 1997 1998 1999 Średnio 1997-1999 
ip [%t RÓŻN1Ce x ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE 
PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
J 42,5 70,0 63,3 58,6 I 
- - - - I 
I 
I 
J+O 29,0 -13,5 54,3 -15,7 10,0 - 53,3 31, l - 27,5 
J+P 30,5 - 12,5 54,2 - 15,8 15,0 - 48,3 33,2 - 26,4 
J+G 22,5 - 20,0 28,9 - 41,1 5,0 - 58,3 18,8 - 39,8 
J+�? 22,0 - 20,5 38,5 - 31,5 18,3 - 45,0 26,3 - 32,3 
c
rednio 29,3 - 16,6 49.2 - 26,0 22,3 - 51.2 33.6 - 31,5 I 
PORAŻENIE OWSA I 
O 20,0 - 5,5 - 0,0 - 8,5 - i 
O+J 9,0 -11,0 20,2 + 14,7 0,0 0,0 9,7 +1,2 
O+p 3,0 - 17,0 4,1 - 1,4 0,0 0,0 2,4 - 6,1 
O+G 11,5 - 8,5 3,6 - 1,9 0,0 0,0 5,0 - 3,5 
O+�? 11,0 - 9,0 3,3 - 2,3 0,0 0,0 4,8 -3,7 
średnio 10,9 - 11.4 7,3 + 2,3 0,0 0.0 6.1 - 3, () 
P AZE I 
P+J 25,8 - 42,8 - 15,0 - 27,9 - 
P+O 11,7 - 14,0 - 1,5 - 9,1 - 
P+G 19,5 - 22,6 - 3,3 - 15,1 - 
P+�? 15,0 - 10,1 - 18,3 - 14,5 - 
średnio 18,0 - 22,4 - 9,5 - 16,6 - 
NIR r ,ji	
			

/D194_055_0001.djvu

			OMÓ WIENIE WYNIKÓ W 


49 


gatunków w mieszance okazała się wielce korzystna, choć niejednakowa na obu glebach. 
Na glebie lżejszej to oddziaływanie partnerów ujawniło się wyraźniej niż na glebie cięż- 
szeJ. Świadczy o tym ograniczanie porażenia korzeni jęczmienia przez uprawę 
w mieszankach (względem siewów czystych): na kompleksie żytnim dobrym o 53,7 % 
zaś na kompleksie pszennym dobrym o 28,1 % (tab. 4.9 i 4.11). Najbardziej wyraźną po- 
prawę zdrowotności korzeni jęczmienia stwierdzono w jego mieszankach z roślinami 
strączkowymi, zwłaszcza na kompleksie żytnim dobrym, średnio o 61,7 % (tab. 4.10, 
kontrast 8). 


TABELA 4.10. Porównanie występowania objawów chorobowych na korzeniach zbóż 
jarych, na glebie kompleksu żytniego dobrego, w kontrastach obiektów 
doświadczalnych. Średnie indeksy porażeń (%) z lat 1997-1999 w gru- 
pach obiektów. 


WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? ISTOTNOSC 
, , * *- p=O,OI 
W ARTOSC 
L.p. I GRUP A II GRUPA ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU *- p=O,OS 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW l GRUPY II GRUPY - nieistotny 
l. Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowo- 22,6 14,0 8,6 * i 
-strączkowe 
Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowe 12,9 15,2 - 2,3 I 
2. I 
Z grochem z łubinem - 
3. Owies i jęczmień Owies i jęczmień w mie- 33,5 19,1 14,4 * 
w siewach czystych szankach zbożowych 
Owies i jęczmień Owies i jęczmień w mie- 
4, szankach zbożowo- 33,5 13,7 19,8 * * 
w siewach czystych -strączkowych 
S, Zasiewy j\(czmienia Zasiewy owsa 33,6 10,8 22,8 * * 
lub pszenżyta 
6, J\(czmień w siewie Jęczmień 58,6 27,3 31,3 * * 
czystym w mieszankach 
7, Jęczmień Jęczmień w mieszankach 58,6 32,1 26,5 * * 
w siewie czystym zbożowych 
8, Jęczmień w siewie J\(czmień w mieszankach 58,6 22,5 36,1 * * 
czystym zbożowo-strączkowych 
9, Jęczmień w mieszankach Jęczmień w mieszankach 32,1 22,4 9,7 
zbożowych zbożowo- strączkowych - 
10, Zasiewy pszenżyta Zasiewy owsa 16,6 6,1 10,5 * 
11. Pszenżyto w mieszakach Pszenżyto w mieszankach 26,0 14,8 11,2 * 
zbożowych zbożowo-strączkowych 
12, Owies w siewie czystym Owies w mieszankach 8,5 5,5 3,0 - 
Owies w siewie czystym Owies w mieszankach 8,5 4,7 3,8 
13. zbożowo- strączkowych - 
14, Jęczmień (mieszanka Owies (mieszanka 31,1 9,7 21,4 * * 
z owsem) z jęczmieniem 
IS, Jęczmień (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 33,2 27,9 5,3 
z pszenżytem) z jęczmieniem - 
16, Owies (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 2,4 9,1 - 6,7 - 
z pszenżytem) z owsem
		

/D194_056_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


50 


Istotną na ogół rolę w korzystnym kształtowaniu zdrowotności korzeni jęczmienia ode- 
grały również mieszanki zbożowe, zwłaszcza na glebie słabszej. Na tej glebie stwierdzono 
mniejsze o 26,5 punktów procentowych indeksy porażenia korzeni jęczmienia w takich 
zasiewach niż w jego siewie czystym, co w wartościach względnych stanowi 45,2 % 
(tab. 4.1 O, kontrast 7). Jednocześnie na uwagę zasługuje fakt, że na kompleksie żytnim 
dobrym współrzędna uprawa z owsem ograniczała porażenie korzeni jęczmienia 
w stopniu istotnym, a na kompleksie pszennym dobrym roli takiej nie spełniła (tab. 4.9 
i 4.11). 


T AB ELA 4.11. Porażenie korzeni przez patogeny grzybowe zbóż jarych uprawianych 
w siewach czystych i w mieszankach na glebie kompleksu pszennego 
dobrego. 


Rok' 
Obiekt 1997 1998 Srednio 1997-1998 
ip [%J RÓŻNICE ip [%J RÓŻNfCE ip [% J RÓZNJCF 
PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
J 29,0 - 31, l - 30,0 - 
J+O 22,5 - 6,5 27,6 - 3,5 25,0 - 5,0 
J+P 21,5 - 7,5 29,5 - 1,6 25,5 - 4,5 
J+G 17,0 - 12,0 11,9 - 19,2 14,4 - 15,6 
średnio 22,5 - 8,7 25,0 - 8.1 23.7 - 8,4 
PORAŻENIE OWSA 
O 18,5 - 9,2 - 13,8 - 
O+J 10,5 - 8,0 4,6 - 4,6 7,5 - 6,3 
O+P 12,0 - 6,5 1,2 - 8,0 6,6 - 7,2 
O+G 6,5 - 12,0 6,8 - 2,4 6,7 - 7,1 
średnio 11,9 - 8,8 5.4 - 5,0 8.6 - 6.9 
PORAŻENIE PSZENŻYTA 
P 21,8 - 13,9 - 17,8 - 
P+J 19,0 - 2,8 14, l + 0,2 16,6 - 1,2 
P+O 6,7 - 15,1 3,3 - 10,6 4,9 - 12,9 
P+G 10,8 -11,0 8,0 - 5,9 9,4 - 8,4 
średnio 14,6 - 9,6 9,8 - 5,4 12.2 - 7.5 
NIRT, p	
			

/D194_057_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


SI 


czystym. Także w mieszance z grochem, nasilenie omawianych objawów chorobowych 
pszenżyta było mniejsze 047,2 % (tab. 4.11). W generalnym porównaniu dwóch rodzajów 
mieszanek pszenżyta uprawianych na glebie słabszej wyraźne korzystniejszy wpływ 
na zdrowotność korzeni tego zboża stwierdzono we współrzędnych jego siewach z łubi- 
nem lub grochem niż w mieszankach zbożowych (tab. 4.10, kontrast 11). 


TABELA 4.12. Porównanie występowania objawów chorobowych na korzeniach zbóż 
jarych, na glebie kompleksu pszennego dobrego, w kontrastach obiektów 
doświadczalnych. Średnie indeksy porażeń (%) z lat 1997-1998 w gru- 
pach obiektów. 


WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? ISTOTNOSC ! 
WARTOŚĆ * *- p=O,OI i 
L.p, I GRUPA II GRUP A ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU *- p=O,OS 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW I GRUPY II GRUPY - nieistotny 
1. Zboża w siewach Zboża 20,5 12,2 8,3 * 
czystych w mieszankach 
2, Zboża w siewach Zboża w mieszankach 20,5 14,3 6,2 * 
czystych zbożowych 
3. Zboża w siewach Zboża w mieszankach 
czystych z grochem 20,5 10,1 10,4 * 
4. Zasiewy jęczmienia Zasiewy owsa 23,7 10,4 13,3 * * 
lub pszenżyta 
S. Jęczmień w siewie Pszenżyto i owies 30,0 15,8 14,2 * * I 
czystym w siewach czystych 
6. Jęczmień Owies i pszenżyto 21,6 8,6 13,0 * * 
w mieszankach w mieszankach 
7, Jęczmień w siewie Jęczmień 30,0 21,5 8,5 * 
czystym w mieszankach 
8, Jęczmień w siewie Jęczmień z grochem 30,0 14,4 15,6 * 
czystym 
9, Jęczmień w siewie Jęczmień z owsem 30,0 25,0 5,0 
czystym - 
10. Jęczmień z owsem Jęczmień 25,2 14,4 10,8 * 
lub pszenżytem z grochem 
11. Zasiewy pszenżyta Zasiewy owsa 12,2 8,6 3,6 * 
12. Pszenżyto w siewie Pszenżyto 17,8 10,3 7,5 * 
czystym w mieszankach 
13, Pszenżyto z jt(czmie- Pszenżyto 10,8 9,4 1,4 
niem lub owsem z grochem - 
Owies w siewie Owies 13,8 6,9 6,9 * 
14. czystym w mieszankach 
Owies z jęczmieniem Owies 
15, lub pszenżytem z grochem 7,0 6,7 0,3 - 
16. Jęczmień (w mieszance Owies (w mieszance 17,5 * * 
z owsem) z jęczmieniem) 25,0 7,5 
17, Jęczmień (w mieszance Pszenżyto (w mieszan- 16,6 8,9 * 
z pszenżytem) ce z jęczmieniem) 25,5 
18. Pszenżyto Owies (w mieszance 4,9 6,6 - 1,7 
(w mieszance z owsem) z pszenżytem) -
		

/D194_058_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


52 


o ile obecność owsa w mieszankach wpływała ograniczająco na porażenie korzeni in- 
nych gatunków zbożowych, to w odwrotnej relacji prawidłowości takiej nie zaobserwowa- 
no na glebie słabszej. Owies jest gatunkiem wyposażonym w naturalną odporność 
na tę grupę agrofagów (w jednym roku w ogóle nie miał objawów porażenia), stąd przy- 
puszczalnie wpływ mieszanek na stopień porażenia jego korzeni był nieznaczny. Jednak 
w mieszance z jęczmieniem natężenie objawów chorobowych na korzeniach tej rośliny 
było niejednakowe w latach badań. W roku 1998 było ono większe niż w siewie czystym. 
Mogło to być spowodowane wysokim inokulum patogenów glebowych w tej mieszance, 
Na glebie kompleksu pszennego dobrego stan zdrowotny korzeni owsa był podobny 
jak na kompleksie żytnim, niemniej stwierdzano rokrocznie wyraźne ograniczenie poraże- 
nia w uprawach współrzędnych, zwłaszcza z pszenżytem i grochem (tab. 4.12, kontrast 14, 
tab. 4.11). 


Jednak tak uogólnione stwierdzenie okazuje się nieprawdziwe przy rozpatrywaniu po- 
szczególnych mieszanek zbożowych na tle zbożowo-strączkowych. Otóż względnie niski 
stopiel'! zdrowotności wykazywały korzenie pszenżyta w mieszankach z jęczmieniem, 
we wszystkich latach i na obu glebach, istotnie gorszy niż w mieszankach ze strączkowy- 
mi. Natomiast w mieszankach z owsem porażenie korzeni pszenżyta przez patogeny gle- 
bowe było zdecydowanie mniejsze, zbliżone jak w mieszankach pszenżyta ze strączko- 
wymi, a w niektórych przypadkach nawet istotnie mniejsze (tab. 4.9 i 4.11). 


4.3.2. ZDROWOTNOŚĆ PODSTAWY ŹDŹBE�? 


Porażenie podstawy źdźbeł zbóż jarych przez kompleks grzybów zgorzelowych i pod- 
suszkowych rejestrowano każdego roku na obydwu glebach i na wszystkich gatunkach, 
za wyjątkiem owsa uprawianego na kompleksie żytnim dobrym w roku 1999 (tab.4.13). 
Intensywność objawów chorobowych w fazie dojrzałości mlecznej zbóż była zróżnicowa- 
na na badanych gatunkach i podlegała wyraźnemu wpływowi gleby oraz sposobów uprawy 
tych gatunków. Na glebie kompleksu żytniego dobrego natężenie porażenia podstawy 
źdźbeł było większe i zawierało się między 5,0 % a 78,8 %, zależnie od roku i gatunku 
atakowanej rośliny. Podobnie jak w przypadku chorób korzeni, rozprzestrzenienie chorób 
podstawy źdźbła na kompleksie pszennym dobrym obserwowano w węższym zakresie 
(od 5,9 % do 58,1 %) (tab. 4.15).
		

/D194_059_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


51 


TABELA 4.13. Porażenie podstawy źdźbeł przez patogeny grzybowe zbóż jarych 
uprawianych w siewach czystych i w mieszankach, na glebie kompleksu 
żytniego dobrego. 


Obiekt Rok 
1997 1998 1999 Średnio 1997-1999 
ip [% r RÓŻNICE' ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNIC!: 
PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
J 62,5 - 78,8 - 61,7 - 67,7 - 
J+O 59,2 - 3,3 64,8 - 14,0 51,7 - 10,0 58,6 - 9,1 
J+P 53,3 - 9,2 65,5 -13,3 36,7 - 25,0 51,8 - 15,9 
J+G 52,1 - 10,4 47,7 - 31,1 26,7 - 35,0 42,2 - 25,5 
J+�? 60,4 - 2, l 35,9 - 42,9 34,2 - 27,5 43,5 - 24,2 
średnio 57,2 - 6,2 58,5 - 25,3 42,2 - 24,4 52,8 - 18,7 
PORAŻENIE OWSA 
O 45,0 - 31,1 - 0,0 - 25,4 - 
O+J 25,8 - 19,2 35,2 +4,1 0,0 0,0 20,3 - 5, I I 
O+P 14,7 - 30,3 30,1 - 1,0 0,0 0,0 14,9 - 10,5 
O+G 29,2 - 15,8 23,0 - 8,1 0,0 0,0 17,4 - 8,0 
O+�? 25,5 - 19,5 18,1 -13,0 0,0 0,0 14,5 - 10,9 
średnio 28,0 - 21,2 27,5 - 4,5 0,0 0,0 18,5 - 8.6 
PORAŻENIE PSZENŻYTA 
P+J 45,4 - 40,3 - 15,0 - 33,6 - 
P+O 37,9 - 27,4 - 5,0 - 23,4 - 
P+G 48,8 - 22,8 - 20,0 - 30,5 - 
P+�? 50,4 - 26,0 - 21,1 - 32,5 - 
średnio 45,6 - 29,1 - 15,3 - 30,0 - 
NIR r ,p	
			

/D194_060_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


54 


niż owsa na glebie kompleksu żytniego 
(tabA.14 i 4.16). 


3,2-krotnie na glebie kompleksu pszennego 


TABELA 4.14. Porównanie występowania objawów chorobowych na podstawie źdźbeł 
zbóż jarych, na glebie kompleksu żytniego dobrego, w kontrastach 
obiektów doświadczalnych. Średnie indeksy porażeń (%) z lat 1997-1999 
w grupach obiektów. 


WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? lSTOTNOSC 
, , * *- p=O,OI 
ŚREDNIA ŚREDNIA W ARTOSC 
L.p, I GRUPA II GRUPA KONTRASTU *- p=O,OS 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW I GRUPY II GRUPY - nieistotny 
1. Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowo- 40,9 32,2 8,7 * 
-strączkowe 
Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowe , 
2, 30,0 30,2 - 0,2 I 
I z grochem z łubinem - 
3. Owies i jęczmień Owies i jęczmień w mie- 46,5 36,4 10,1 
w siewach czystych szankach zbożowych - 
Owies i jęczmień Owies i jęczmień w mie- 46,5 29,4 17,1 * 
4, szankach zbożowo- 
w siewach czystych -strączkowych 
S, Zasiewy jęczmienia Zasiewy owsa 52,8 24,3 28,5 * * 
lub pszenżyta 
6, Jęczmień Jęczmień 67,7 49,0 18,7 * * 
w siewie czystym w mieszankach 
7, Jęczmień Jęczmień w mieszankach 67,7 55,2 12,5 
w siewie czystym zbożowych - 
8, Jęczmień Jęczmień w mieszankach 67,7 42,8 24,9 * * 
w siewie czystym zbożowo-strączkowych 
9, Jęczmień w mieszankach Jęczmień w mieszankach 55,2 42,8 12,4 
zbożowych zbożowo- strączkowych - 
1o, Zasiewy pszenżyta Zasiewy owsa 30,0 18,5 11,5 * 
11. Pszenżyto w mieszakach Pszenżyto w mieszankach 28,5 31,5 - 3,0 
zbożowych zbożowo-strączkowych - 
112, l Owies w siewie czystym Owies w mieszankach 25,4 16,8 8,6 - 
13, Owies w siewie czystym Owies w mieszankach 25,4 15,9 9,5 
zbożowo- strączkowych - 
14. Jęczmień (mieszanka Owies (mieszanka 58,6 20,3 38,3 * * 
z owsem) z jęczmieniem 
lS, Jęczmień (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 51,8 33,6 18,2 
z pszenżytem) z jęczmieniem - 


Stopień nasilenia chorób podstawy pędów był bardzo podobny jak w przypadku chorób 
korzeni, co wskazuje, iż agrofagi glebowe z jednakową intensywnością atakują obydwie 
części roślin zbożowych. Porównując jednak stopień porażenia podstawy źdźbeł zbóż ja- 
rych przez kompleks grzybów pochodzenia glebowego w różnych zasiewach tych zbóż, 
można zaobserwować mniejsze różnice między siewami czystymi a mieszanymi 
niż w stopniach porażenia korzeni. Czyste zasiewy zbożowe uprawiane na kompleksie
		

/D194_061_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


55 


pszennym dobrym podlegały o 5,3 punkty procentowe silniejszemu porażaniu niż upra- 
wiane w mieszankach, co w wartościach względnych daje 15,4 % ograniczenia chorób 
podstawy pędów poprzez uprawę w mieszankach (tabA.16, kontrast 1). 


TABELA 4.15. Porażenie podstawy źdźbeł przez patogeny grzybowe zbóż jarych 
uprawianych w siewach czystych i w mieszankach, na glebie kompleksu 
pszennego dobrego. 


Rok X 
Obiekt 1997 1998 Średnio 1997-1998 
ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE 
PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
J 58,1 - 52,5 - 55,3 - 
J+O 39,4 - 18,7 50,9 - 1,6 45,2 - 10,1 
J+P 36,6 - 21,5 50,6 - 1,9 43,6 -11,7 
J+G 28,2 - 29,9 35,6 - 16,9 31,9 - 23,4 
średnio 40,6 - 23,4 47,4 - 6.8 44,0 - 15, I 
PORAŻENIE OWSA 
O 20,0 - 14,2 - 17,1 - 
O+J 12,1 -7,9 9,9 - 4,3 11,0 - 6,1 
O+P 12,1 -7,9 5,9 - 8,3 9,0 - 8,1 
O+G 7,8 - 12,2 9,5 -4,7 8,6 - 8,5 
średnio 13,0 - 9,3 9,9 - 5,8 11.4 - 7,6 
PORAŻENIE PSZENŻYTA I 
P 33,3 - 28,8 - 31,1 - 
P+J 50,3 +17,0 48,8 + 20,0 49,6 +18,5 
P+O 47,1 +13,8 25,8 - 3,0 36,5 +5,4 
P+G 29,0 - 4,3 26,9 - 1,9 27,9 - 3,2 
średnio 39,9 +8,8 32,6 + 5,0 36,3 + 6,9 
NIRT, p	
			

/D194_062_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


56 


modyfikowana sąsiedztwem innych roślin na obydwu glebach w stopniu bardzo zbliżo- 
nym. Pomimo iż wartości indeksów były z reguły wyższe na glebie lżejszej, to względne 
ograniczenie porażenia jęczmienia w mieszankach było takie samo na obydwu glebach 
(o około 28 %). 


TABELA 4.16. Porównanie występowania objawów chorobowych na podstawie źdźbeł 
zbóż jarych, na glebie kompleksu pszennego dobrego, w kontrastach 
obiektów doświadczalnych. Średnie indeksy porażeń (%) z lat 1997-1998 
w grupach doświadczeń. 


,---- - " WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? ISTOTNOSC 
WARTOŚĆ * *- p=O,O I 
Lp. I GRUP A II GRUPA ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU *- p=0,05 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW I GRUPY II GRUPY - nieistotny 
f-- Zboża w siewach Zboża 
34,5 29,2 5,3 * 
l. czystych w mieszankach 
2. I Zboża w siewach Zboża w mieszankach ! 
czystych zbożowych 34,5 32,5 2,0 - 
r 3, Zboża w siewach Zboża w mieszankach 
czystych z grochem 34,5 22,8 11,7 * 
4. Zasiewy Zasiewy owsa 44,0 23,8 20,2 * * 
, , lub pszenżyta 
Jęczmlema 
-- Jęczmień w siewie Pszenżyto i owies 
5, 55,3 24,1 31,2 * * 
czystym w siewach czystych 
6, Jęczmień Owies i pszenżyto 40,2 23,7 16,5 * * 
w mieszankach w mieszankach 
7, Jęczmień w siewie Jęczmień 55,3 40,2 15,1 * * 
czystym w mieszankach 
8. Jęczmień w siewie Jęczmień z owsem 55,3 45,2 10,1 * 
czystym 
9, Jęczmień w siewie Jęczmień z grochem 55,3 31,9 23,4 * * 
czystym 
10. Jęczmień z owsem Jęczmień 44,4 31,9 12,5 * * 
lub pszenżytem z grochem 
II. Zasiewy pszenżyta Zasiewy owsa 36,3 11,4 24,9 * * 
12. Pszenżyto w siewie Pszenżyto 31,1 38,0 - 6,9 - 
czystym w mieszankach 
Pszenżyto z jęczmie- Pszenżyto 43,0 27,9 15,1 * * 
13, niem lub owsem z grochem 
Owies w siewie Owies 17,1 9,6 7,5 
14. w mieszankach - 
czystym 
Owies z jęczmieniem Owies 
15, lub pszenżytem z grochem 10,0 8,6 1,4 - 
16, Jęczmień (w mieszance Owies (w mieszance 45,2 11,0 34,2 * * 
z owsem) z jęczmieniem) 
17, Jęczmień (w mieszance Pszenżyto (w miesza n- 43,6 49,6 - 6,0 
z pszenżytem) ce z jęczmieniem) - 
18. Pszenżyto (w mieszan- Owies (w mieszance 36,5 9,0 27,5 * * 
ce z owsem) z pszenżytem)
		

/D194_063_0001.djvu

			OMÓ WIENIE WYNIKÓ W 


57 


Również podobnie kształtowały się różnice względne między siewami czystymi jęczmie- 
nia a jego mieszankami z roślinami strączkowymi. Stopień nasilenia objawów chorobo- 
wych na pędach omawianego zboża, sianego razem z łubinem bądź grochem na glebie 
słabszej, był mniejszy o 36,8 % niż w zasiewie czystym. Na glebie tej podstawa źdźbeł 
jęczmicnia podlegała takiemu samemu porażeniu we wszystkich zasiewach zbożowych 
(tab. 4.14). Natomiast na glebie kompleksu pszennego dobrego, w mieszance z grochem, 
porażenie było mniejsze o 42,3 % od siewu czystego jęczmienia i o 28,1 % mniejsze 
od mieszanek zbożowych (tab. 4.16). Na tej glebie stwierdzono ponadto mniejsze 
o 10,1 punktów procentowych indeksy porażenia jęczmienia w mieszance z owsem 
niż w siewie czystym, co w wartościach względnych stanowi 24 % (tab. 4.16, kontrast 8). 
Dla pszenżyta uprawa z owsem, a zwłaszcza z jęczmieniem na glebie kompleksu 
pszennego dobrego, okazała się niekorzystna z punktu widzenia porażenia podstawy 
źdźbła tego zboża (tab. 4.15). Dowodem na to są wyższe wartości indeksów porażenia 
pszenżyta w tych mieszankach niż w siewie czystym, odpowiednio o 18,5 punktu procen- 
towego i 5,4 punktu (tab. 4.15). Na glebie słabszej natomiast nie stwierdzono żadnego 
istotnego wpływu różnego składu mieszanek na omawianą cechę pszenżyta (tab. 4.13 
i 4.14). 
Owies, jako gatunek najbardziej odporny na tę grupę agrofagów, nie wykazał wyraź- 
nych reakcji na uprawę w mieszankach. Wobec słabego porażenia tego zboża przez pato- 
geny podstawy źdźbła jego uprawa w siewie czystym, w mieszankach zbożowych lub zbo- 
żowo-strączkowych nie wpływała, w stopniu dającym się udowodnić, na występowanie 
objawów omawianych patogenów (tab. 4.13, 4.14, 4.15, 4.16). 


4.4. PORAŻENIE NADZIEMNYCH CZ�?ŚCI ZBÓŻ JARYCH 


4.4.1. WYST�?POW ANIE OBJAWÓW CHOROBOWYCH NA LIŚCIACH ZBÓŻ 
POZA RDZAMI ZBOŻOWYMI 


Sprawcami większości rozpoznanych objawów chorób liści zbóż jarych były następują- 
ce patogeny: jęczmienia Rhynchosporium secalis (Oud.) Davis, Elysiphe 
graminis DC., Drechslera teres (Sacc.) Shoem., owsa - Septoria avenae Frank i Erysiphe 
garminis De., pszenżyta - Septoria nodorum Berk., Rhynchosporium secalis (Oud.) Davis 
i Erysiphe graminis De. W kompleksie objawów porażenia udział miały również i inne 
grzyby chorobotwórcze, np. grzyby rdzawnikowe, które analizowane są w pracy jako 
odrębna grupa patogenów, a także czynniki bakteryjne i wirusowe, których nie 
identyfikowano. Dlatego wartości indeksów porażenia ogólnego liści zbóż są wyższe,
		

/D194_064_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


58 


niż sumy podanych w odpowiednich zestawieniach tabelarycznych indeksów porażenia 
dla określonych patogenów grzybowych. 


TABELA 4.17. Występowanie objawów chorobowych liści zbóż jarych wywołanych 
przez różne patogeny grzybowe (poza grzybami rdzawnikowymi), 
w siewach czystych i w mieszankach na glebie kompleksu żytniego 
dobrego. 


I Rok 
Obiekt 1997 1998 1999 Średnio 1997-1999 
ip [% r RÓŻN1CE xx ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE 
PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
J 53,3 - 71,3 - 52,8 - 59,1 - 
J+O 26,7 - 26,6 36,8 - 34,5 41,5 - 11,3 35,0 - 24,1 
, J+P 36,7 - 16,6 39,5 - 31,8 39,6 - 13,2 38,6 - 20,5 
r J+G 20,5 
I - 32,8 18,2 - 53,1 12,3 - 40,5 17,0 - 42,1 
J+�? 14,8 - 38,5 22,3 - 49,0 23,5 - 29,3 20,2 - 38,9 
/irednio 30,4 - 28,6 37,6 - 42,1 33,9 - 23,6 33,9 - 31,4 
PORAŻENIE OWSA 
I O 35,5 - 26,6 - 38,5 - 33,5 - 
I O+J 29,1 -6,4 14,8 - 11,8 26,5 - 12,0 23,5 - 10,0 
I O+p 25,6 21,8 
- 9,9 17,8 - 8,8 22,0 - 16,5 - 11,7 
O+G 10,2 - 25,3 12,0 - 14,6 17,4 - 21,1 13,2 - 20,3 
O+�? 16,8 - 18,7 16,7 - 9,9 22,5 - 16,0 18,7 - 14,8 
średnio 23,4 - 15,1 17,6 - 11,3 25,4 - 16,4 22,1 - 14,2 
PORAŻENIE PSZENŻYTA 
P+J 31,9 - 29,4 - 30,7 - 30,7 - 
P+O 20,5 - 23,0 - 20,6 - 21,4 - 
P+G 10,8 - 22,1 - 5,3 - 12,7 - 
P+�? 10,5 - 18,5 - 7,6 - 12,2 - 
.
rednio 18,4 - 23,2 - 16,0 - 19,3 - 
NIRT,p	
			

/D194_065_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


59 


Wilgotność wzgl{(dna powietrza w tym okresie przekraczała 90 %, a w ciągu I i II dekady 
lipca nawet 95 % (tab.3.2). Warunki takie zazwyczaj sprzyjają wtórnym infekcjom 
grzybowym. Kolejność zbóż pod względem intensywności porażenia liści zależała 
od warunków glebowych i meteorologicznych. Gatunkiem naj silniej atakowanym przez 
czynniki infekcyjne był j{(czmień jary na glebie słabszej, natomiast na glebie lepszej - 
pszenżyto jare (tab. 4.17 i 4.19). Wskazuje to na zróżnicowanie inokulum patogenicznego 
w tych dwóch siedliskach. 
Zdrowotność liści zbóż była wyraźnie modyfikowana przez sposób uprawy badanych 
roślin, z polepszeniem ich stanu zdrowotnego w uprawach mieszanych. Korzystne 
oddziaływanie siewów mieszanych w ograniczaniu chorób liści wystąpiło w 96 % 
przypadków na kompleksie żytnim dobrym i w 81 % na kompleksie pszennym dobrym 
w ciągu wszystkich lat badań (tab. 4.17 i 4.19). Porównanie obiektów lub ich grup 
w kontrastach ortogonalnych daje obraz różnic między siewami jednogatunkowymi 
a kompozycjami mieszanek w ogólnym porażeniu liści zbóż. Wyraźnie mniejszy stopień 
porażenia liści zbóż, uprawianych w mieszankach, stwierdzono w obydwu 
miejscowościach. Na glebie lżejszej różnice między mieszankami zbożowymi jęczmienia 
i owsa a czystymi siewami tych dwóch gatunków wyniosły 16,6 punktów procentowych, 
co wartościach względnych stanowi 35,8 % (tab. 4.18, kontrast 3). Różnice między 
mieszankami zbożowo-strączkowymi a czystymi zasiewami były Jeszcze większe 
i wynosiły 29,0 punktów, co w wartościach względnych stanowi o 62,6 % mmeJsze 
porażenie liści w tych mieszankach aniżeli w siewach jednogatunkowych (tab. 4.18, 
kontrast 4). Istotnie mniejsze natężenie objawów zaobserwowano ponadto w mieszankach 
zbożowo-strączkowych niż we wszystkich zasiewach zbożowych uprawianych na tej 
glebie (tab. 4.18., kontrast 1). Wskazywać by to mogło, iż rozrzedzenie łanu roślin 
żywicielskich wpływa ograniczająco na rozwój chorób liści. 
Korzystne efekty ograniczania porażenia liści zbóż na glebie lepszej stwierdzono 
zarówno w mieszankach zbożowych, jak i w mieszankach z grochem w porównaniu 
z siewami czystymi zbóż. W pierwszej grupie zasiewów redukcja objawów tych chorób 
wynosiła 13,4 a w drugiej grupie 16,9 punktów procentowych (tab. 4.20, kontrasty 2 i 3). 
Stopień ograniczania omawianej grupy agrofagów na jęczmieniu uprawianym 
w mieszankach był niejednakowy w latach i najsilniej wystąpił w roku odznaczającym się 
najwyższą frekwencją objawów chorobowych, tj. w 1998. Na glebie kompleksu żytniego 
dobrego, odchylenia porażenia jęczmienia w mieszankach od siewu czystego, wyniosły 
w tym roku 42,1 punktów procentowych, a na glebie kompleksu pszennego 26,5 punktów
		

/D194_066_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


60 


(tab. 4.17 i 4.19). W CIągU trzyletnich badań jęczmień podlegał średnio o 53,1 % 
mniejszemu porażeniu w siewach mieszanych niż w siewach czystych na glebie słabszej 
i odpowiednio o 45 % mniejszemu porażeniu na glebie lepszej (tab. 4.18, kontrast 6 
j 4.20, kontrast 7). Szczególnie korzystne dla tego zboża okazały się współrzędne zasiewy 
z roślinami strączkowymi na kompleksie żytnim, w których natężenie objawów 


chorobowych było trzykrotnie mniejsze niż w siewach czystych jęczmienia i prawie 


dwukrotnie mniejsze niż w mieszankach zbożowych (tab. 4.18, kontrast 7 i 9). 
Na kompleksie pszennym wszystkie uprawy mieszane w zbliżonym, istotnym, stopniu 
redukowały porażenie liści jęczmienia w porównaniu z jego siewem czystym (tab. 4.19). 


TABELA 4.18. Porównanie występowania objawów chorobowych na liściach zbóż jarych 
wywołanych przez patogeny grzybowe (poza rdzami zbożowymi), 
na kompleksie żytnim dobrym w kontrastach obiektów doświadczalnych. 
Średnie indeksy porażeń (%) z lat 1997-1999 w grupach obiektów. 


-- JSTOTNOSC 
WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? . , * *- p=O,OI 
--- WARTOSC 
Lp, I GRUPA II GRUPA ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU *- p=0,05 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW I GRUPY ]] GRUPY - nie istotny 
1. Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowo- 32,9 15,6 17,3 * * 
-. -strączkowe 
2. Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowe 14,3 17,0 - 2,7 
I Z grochem z łubinem - 
Owies i j(;czmień w Owies i j(;czmień w 46,3 29,7 16,6 * * 
3, siewach czystych mieszankach zbożowych 
4, Owies i j(;czmień w Owies i j(;czmień z 46,3 17,3 29,0 * * 
siewach czystych łubinem lub grochem 
5, Zasiewy j(;czmienia Zasiewy owsa 33,9 20,7 13,2 * * 
lub pszenżyta 
6, J(;czmień J(;czmień 59,1 27,7 31,4 * * 
w siewie czystym w mieszankach 
7. J(;czmień J(;czmień z łubinem lub 18,6 40,5 * * 
w siewie czystym grochem 59,1 
8, J(;czmień Jęczmień w mieszankach 36,8 22,3 * * 
w siewie czystym zbożowych 59,1 
9, Jęczmień Jęczmień z łubinem 36,8 18,6 18,2 * * 
ze zbożami lub grochem 
10, Zasiewy pszenżyta Zasiewy owsa 22,1 19,3 2,8 - 
Owies w siewie Owies 33,5 19,3 14,2 * * 
11. czystym w mieszankach 
Owies ze zbożami Owies z łubinem lub 22,6 15,9 6,7 
12. grochem - 
13, Pszenżyto Pszenżyto 12,4 13,6 * * 
ze zbożami z łubinem lub grochem 26,0 
14, Jęczmień (mieszanka Owies (mieszanka 35,0 23,5 12,0 * 
z owsem) , " 
z Jęczmlelllem 
15, Jęczmień (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 38,6 30,7 7,9 
z pszenżytem) Z jęczmieniem - 
16, Owies (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 21,8 21,4 0,4 
z pszenżytem) z owsem -
		

/D194_067_0001.djvu

			OMÓ WIENIE WYNIKÓ W 


61 


TABELA 4.19. Występowanie objawów chorobowych na liściach zbóż jarych 
wywołanych przez różne patogeny grzybowe (poza grzybami 
rdzawnikowymi) w siewach czystych i w mieszankach na glebie 
kompleksu pszennego dobrego. 


Rok X 
Obiekt 1996 1997 1998 Średnio 1996-1998 
ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE 
PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
J 35,5 - 33,2 - 57,0 - 41,9 - 
J+O 17,0 - 18,5 16,4 -16,8 29,3 - 27,7 20,9 - 21,0 
l J+P 31,6 -3,9 17,6 - 15,6 27,6 - 29,4 25,6 - 16,3 
I J+G 17,2 - 18,3 15,5 -17,7 34,5 - 22,5 22,4 - 19,5 
r ,{rednia 25,3 - 13,5 20,7 - 16,7 37,1 - 26,5 27,8 - 18,9 
I PORAŻENIE OWSA 
O 27,8 - 14,0 - 41,9 - 27,9 - 
O+J 23,6 - 4,2 17,3 +3,3 20,9 - 21,0 20,6 - 7,3 
O+P 24,8 - 3,0 21,3 +7,3 22,6 - 19,3 22,9 - 5,0 
O+G 11,4 - 16,4 13,3 - 0,7 14,0 - 27,9 12,9 - 15,0 
średnio 21,9 - 7,9 16,5 +3,3 24,8 - 22,7 21,1 - 9,1 
i PORAŻENIE PSZENŻYTA 
i P 58,3 27,3 
I - - 54,7 - 46,8 - 
i P+J 45,3 - 13,0 14,0 -13,3 45,3 - 9,4 34,9 - 11,9 
I P+O 34,3 - 24,0 17,0 - 10,3 34,3 - 20,4 28,5 - 18,3 
I P+G 31,2 - 27,1 14,7 - 12,6 46,1 - 8,6 30,7 - 16,1 
I ,{rednio 42,3 - 21,4 18,2 -12,1 45,1 - 12.8 35,2 - 15.4 
NJR T ,p	
			

/D194_068_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


62 


na kompleksie pszennym, tj. o 53,8 % wartości względnych i o 20,3 punktów 
na kompleksie żytnim, co względnie stanowi 60,6 % (tab. 4.17 i 4.19). 


TABELA 4.20. Porównanie występowania objawów chorobowych na liściach zbóż jarych 
wywołanych przez patogeny grzybowe (poza rdzami zbożowymi), 
na glebie kompleksu pszennego dobrego, w kontrastach obiektów 
doświadczalnych. Średnie indeksy porażeń (%) z lat 1996-1998 
w grupach obiektów. 


r- WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? ISTOTNOSC 
rp WARTOŚĆ * *- p=O,OI 
I GRUP A II GRUPA ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU *- p=O,OS 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW I GRUPY II GRUPY - nieistotny 
r1. Zboża w siewach Zboża 38,9 
czystych w mieszankach 24,4 14,5 * * 
i-- 

2, Zboża w siewach Zboża w mieszankach 38,9 25,5 13,4 
czystych zbożowych * * 
Zboża w siewach Zboża w mieszankach 
! ], czystych z grochem 38,9 22,0 16,9 * * 
i-- Zasiewy jęczmienia Zasiewy owsa 27,7 28,1 - 0,4 
i 4, lub pszenżyta - 
r Jęczmień w siewie Pszenżyto lub owies 
I 41,9 37,3 4,6 
: s, I czystym w siewach czystych - 
I 
I 6, Jęczmień Owies lub pszenżyto 
I w mieszankach w mieszankach 22,9 25,1 - 2,2 - 
7, Jęczmień w siewie Jęczmień 41,9 22,9 19,0 * * 
czystym w mieszankach 
8, Jęczmień w siewie Jęczmień z owsem 41,9 20,9 21,0 * * 
czystym 
9. Jęczmień w siewie Jęczmień z grochem 41,9 22,4 19,5 * * 
czystym 
110, Jęczmień z owsem Jęczmień 23,2 22,4 0,8 
lub pszenżytem z grochem - 
I 
11. Zasiewy pszenżyta Zasiewy owsa 35,2 21,1 14,1 * * 
12, Owies w siewie Owies 27,9 18,8 9,1 
czystym w mieszankach - 
13, Owies Owies 
w siewie czystym z grochem 27,9 12,9 15,0 * 
14. Pszenżyto w siewie Pszenżyto 46,8 31,4 15,4 * 
czystym w mieszankach 
IS. Pszenżyto z Pszenżyto 1,0 
jęczmieniem lub owsem z grochem 31,7 30,7 - 
16, Jęczmień w mieszance Owies (w mieszance 
z owsem) z jęczmieniem) 20,9 20,6 0,3 - 
17, Jęczmień (w mieszance Pszenżyto (w mieszance 
z pszenżytem) z jęczmieniem) 25,6 34,9 - 9,3 - 
18. Pszenżyto (w mieszance Owies (w mieszance 
z owsem) z pszenżytem) 28,5 22,9 5,6 - 


Występowanie objawów chorobowych na liściach pszenżyta jarego było niejednakowe 
w latach i na obydwu glebach. Silnie porażane liście tej rośliny obserwowano zwłaSZCla
		

/D194_069_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


63 


w roku 1996 i 1998 na kompleksie pszennym dobrym z wartościami indeksów 
przekraczającymi 30 %, szczególnie w siewie czystym. Na tle licznych objawów 
chorobowych liści pszenżyta w siewie czystym istotne ich zmniejszenie wystąpiło 
we wszystkich mieszankach i wszystkich latach badań (tab. 4.19). Rodzaj partnera 
pszenżyta w mieszankach nie miał natomiast istotnego znaczenia. Na glebie kompleksu 
żyiniego dobrego pszenżyto w mieszankach z roślinami strączkowymi było istotnie słabiej 
porażane przez patogeny liściowe niż w mieszankach zbożowych (tab. 4.17 i 4.18, kontrast 
13). Rodzaj rośliny strączkowej (groch czy łubin) nie miał w tym przypadku znaczenia, 
natomiast ważny okazał się partner zbożowy pszenżyta w mieszance. Otóż zdrowotność 
liści pszenżyta w mieszance z owsem była zdecydowanie lepsza niż w mieszance 
z jęczmieniem, w każdym roku badań, średnio o 9,3 punkty procentowe, tj. o 30,3 % 
(tab. 4.17). 


4.4.2. WYST�?POWANIE OBJAWÓW MĄCZNIAKA PRAWDZIWEGO ZBÓŻ 


Erysiphe graminis DC., etiologiczny sprawca mączniaka prawdziwego zbóż i traw nie 
występował we wszystkich latach badań. W roku 1997 jego obecność zanotowano tylko 
na owsie uprawianym na glebie kompleksu żytniego dobrego, natomiast na kompleksie 
pszennym dobrym objawy mączniaka w tymże roku były śladowe na wszystkich zbożach 
jarych (tab. 4.21 i 4.23). W latach 1998 i 1999 obecność mączniaka obserwowano 
na wszystkich gatunkach uprawianych na kompleksie żytnim, w największym nasileniu 
na jęczmieniu, o połowę mniejszym na owsie i w znikomym stopniu na pszenżycie, 
Natężenie występowania tego agrofaga w roku 1998 na obiektach uprawianych 
na kompleksie pszennym było inne niż na kompleksie żytnim. Między średnimi 
wartościami indeksów porażenia mączniakiem zasiewów jęczmienia i pszenżyta nie 
stwierdzono różnic, natomiast wyraźnie mniejsze było porażenie owsa. Jednak to ostatnie 
stwierdzenie oparte jest na dwuletnim tylko materiale dowodowym.
		

/D194_070_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


64 


TABELA 4.21. Występowanie mączniaka prawdziwego na zbożach jarych uprawianych 
w siewach czystych i w mieszankach na glebie kompleksu żytniego 
dobrego. 


Rok X 
Obiekt 1997 1998 1999 Średnio 1997-1999 
ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNJCE 
J PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
r 
J 0,0 - 52,0 - 31,5 - 27,8 - 
l J+O 0,0 0,0 25,6 - 26,4 28,5 - 3,0 18,0 - 9,8 
J+P 0,0 0,0 20,8 - 31,2 20,4 - 11,1 13,7 - 14,1 
I J+G 0,0 0,0 16,8 - 35,2 15,5 - 16,0 10,8 - 17,0 
J+�? 0,0 0,0 12,0 - 40,0 8,6 - 22,9 6,9 - 20,9 
.I:rednio 0,0 0,0 25,4 - 33,2 20,9 -13,2 15,4 - 15,4 
PORAŻENIE OWSA 
O 20,0 - 14,6 - 18,5 - 17,7 - 
O+J 20,0 0,0 8,8 - 5,8 16,5 - 2,0 15, l - 2,6 
O+P 20,0 0,0 11,8 - 2,8 5,5 -13,0 12,4 - 5,3 
O+G 10,0 - 10,0 7,2 -7,4 7,5 -11,0 8,2 - 9,5 
O+�? 10,0 - 10,0 8,0 - 6,6 6,8 -11,7 8,3 -9,4 
:>,
rednio 16,0 - 5,0 10,1 - 5,6 10,9 - 9,4 12,3 -6,7 
I PORAŻENIE PSZENŻYTA 
I P+J 0,0 - 10,8 - 5,5 - 5,4 - 

. P+O 0,0 - 6,4 - 7,5 - 4,6 - 
P+G 0,0 - 12,8 - 6,0 - 6,3 - 
P+�? 0,0 - 8,0 - 3,5 - 3,8 - 
średnio 0,0 - 9,5 - 5,6 - 5.0 - 
N/R r {)	
			

/D194_071_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


65 


TABELA 4.22. Porówn
nie występowania mączniaka prawdziwego na zbożach jarych, 
na glebIe komplek
u żytniego dobrego, w kontrastach obiektów 
doświadczalnych. Srednie indeksy porażeń (%) z lat 1997-1999 
w grupach obiektów. 



;1 WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? ISTOTNOSC 
, . * *- p=O,OI 
ŚREDNIA ŚREDNIA W AR TOSC 
I GRUP A II GRUPA KONTRASTU *- p=0,05 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW I GRUPY II GRUPY - nieistotny 
I 1. I Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowo- 14,3 7,4 6,9 * 
i -strączkowe 
2, Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowe 8,4 6,3 2,1 
z grochem z łubinem - 
___I 

 Owies i jęczmień Owies i jęczmień w 22,7 14,8 7,9 I 
-) , w siewach czystych mieszankach zbożowych * I 
-- 
Owies i jęczmień Owies i jęczmień w 
4, w siewach czystych mieszankach zbożowo- 22,7 8,5 14,2 * * 
-strączkowych 
5, I Zasiewy jęczmienia Zasiewy owsa 15,4 8,6 6,8 * 
lub pszenżyta 
6, Jęczmień w siewie Jęczmień 27,8 12,2 15,4 * * 
czystym w mieszankach 
-- 
Jęczmień Jęczmień w 
,., mieszankach z łubinem 27,8 8,8 19,0 * * 
/, I w siewie czystym 
lub grochem 
, Jęczmień Jęczmień w 
8, w siewie czystym mieszankach zbożowych 27,8 15,8 12,0 * 
9, Jęczmień Jęczmień z łubinem 15,8 8,8 6,9 
ze zbożami lub grochem - 
1o, Zasiewy pszenżyta Zasiewy owsa 5,0 12,3 - 7,3 * 
ll. Owies w siewie czystym Owies w mieszankach 17,7 11,0 6,7 - 
12, Owies w siewie Owies z łubinem 17,7 8,2 9,5 * 
czystym lub grochem 
13. Pszenżyto Pszenżyto 
ze zbożami z łubinem lub grochem 5,0 5,0 0,0 - 
14. Jęczmień (mieszanka Owies (mieszanka 
z owsem) z jęczmieniem 18,0 15,1 2,9 - 
15. Jęczmień (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 
z pszenżytem) z jęczmieniem 13,7 5,4 8,3 - 
16. Owies (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 
z pszenżytem) z owsem 12,4 4,6 7,8 - 
-- 


Istotnie mniejsze, niż w siewie czystym jęczmienia, porażenie liści stwierdzono również 
w mieszankach zbożowych, jednak stopień tego oddziaływania nie był tak wyraźny 
jak w przypadku sąsiedztwa roślin strączkowych, bowiem w wartościach względnych 
wyniósł 43,2 %. Dla roślin owsa tylko partnerstwo roślin strączkowych w mieszankach 
wpłynęło w istotny sposób na ograniczenie ich porażenia przez E. graminis, Dowodzą tego 
mniejsze o 9,5 punktu procentowego (tj. 53,7 %) wartości indeksów porażenia owsa 
w tych mieszankach niż w siewie czystym owsa (tab.4.22, kontrast 12).
		

/D194_072_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


66 


TABELA 4.23. Wys.tępowanie mączn
aka p
awdziwego na zbożach jarych uprawianych 
w sIewach czystych l w mIeszankach na glebie kompleksu pszennego 
dobrego. 


Rok X 
Obiekt 1997 1998 Średnio 1997-1998 
ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE 
PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
i J 1,0 - 38,3 - 19,6 - 
J+O 1,0 0,0 17,8 - 20,5 9,4 - 10,2 
J+P 0,5 - 0,5 12,0 - 26,3 6,2 - 13,2 
J+G 1,0 0,0 20,8 -17,5 10,9 - 8,7 
średnio 0,9 - 0,1 22,3 - 21,4 11,5 - 10,7 
PORAŻENIE OWSA 
O 0,5 - 24,4 - 12,4 - 
O+J 0,0 - 0,5 11,1 -13,3 5,5 - 6,9 
O+P 0,0 - 0,5 7,6 -16,8 3,8 - 8,6 
O+G 0,0 - 0,5 10,7 -13,7 5,3 - 7,1 
średnio 0,1 - 0,5 13,4 - 14,6 6.7 - 7.5 
PORAŻENIE PSZENŻYTA 
P 0,0 - 40,0 - 20,0 - 
P+J 0,0 0,0 22,7 -17,3 11,3 - 8,7 
P+O 0,0 0,0 23,3 - 16,7 11,6 -8,4 
P+G 0,0 0,0 11,5 - 28,5 5,7 - 14,3 
/;rednio 0,0 0,0 24,4 - 20,8 12.1 - 7,1 
NIR r ,p	
			

/D194_073_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


67 


TABELA 4.24. Porówn
nie występowania mączniaka prawdziwego na zbożach jarych, 
na glebie komplek
u pszennego dobrego, w kontrastach obiektów 
doświadczalnych. Srednie indeksy porażeń (%) z lat 1997-1998 
w grupach obiektów. 


Lp,I 
I 
I 

I- 
l. I 


4, 


I I 
: 5. i 
I 


! 
6, I 
7, I 
8, I 


9, 


10. 


WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? 


2. 


I GRUPA 
OBIEKTÓW 
Zboża w siewach 
czystych 
Zboża w siewach 
czystych 
Zboża w siewach 
czystych 
Zasiewy jęczmienia 
Jęczmień w siewie 
czystym 
Jęczmień w siewie 
czystym 
Jęczmień w siewie 
czystym 
Jęczmień w siewie 
czystym 
Jęczmień z owsem 
lub pszenżytem 
Zasiewy pszenżyta 


, 
-) , 


11, Owies w siewie czystym 


12" Owies z jęczmieniem 
lub pszenżytem 
Pszenżyto w siewie 
czystym 
Pszenżyto z 
14. jęczmieniem lub owsem 
i IS ' Jęczmień (w mieszance 
I . i z owsem) 
Jęczmień (w mieszance 
16. ) 
z pszenżytem 


13, 


Pszenżyto (w mieszance 
17, ) 
z owsem 


II GRUPA 
OBIEKTÓW 
Zboża 
w mieszankach 
Zboża w mieszankach 
zbożowych 
Zboża w mieszankach 
z grochem 
Zasiewy owsa 
lub pszenżyta 
Pszenżyto lub owies 
w siewach czystych 
Jęczmień 
w mieszankach 


Jęczmień z owsem 


Jęczmień z grochem 
Jęczmień 
z grochem 
Zasiewy owsa 
Owies 
w mieszankach 
Owies 
z grochem 
Pszenżyto 
w mieszankach 
Pszenżyto 
z grochem 
Owies w mieszance 
z jęczmieniem) 
Pszenżyto (w mieszance 
z jęczmieniem) 
Owies (w mieszance 
z pszenżytem) 


WARTOŚĆ 
ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU 
I GRUPY II GRUPY 


ISTOTNOSC 
* *- p=O,OI 
*- p=O.OS 
- nieistotny 


17,3 
17,3 
17,3 
11,5 
19,6 
19,6 
19,6 
19,6 
7,8 
12,1 
12,4 


4,6 
20,0 


11,4 


9,4 


6,2 


11,6 


7,7 
7,9 
7,3 
9,4 
16,2 
8,9 
9,4 
10,9 
10,9 
6,7 
4,9 


5,3 
9,5 


5,7 


5,5 


11,3 


3,8 


9,6 


* 


9,4 


* 


10,0 


* 


2,1 
3,4 


10,7 


* 


10,2 


* 


8,7 
3,2 
5,4 


7,5 


* 


- 1,3 


10,5 


* 


5,7 


3,9 


I 
, 
I 


- 5, l 


7,8 


4.4.3. PORAŻENIE ZBÓŻ JARYCH PRZEZ GRZYBY RDZAWNIKOWE 


Objawy rdzy zbożowych obserwowano we wszystkich latach badań w obydwu 
miejscowościach oraz na wszystkich obiektach doświadczalnych, za wyjątkiem obiektów 
jęczmienia w roku 1999, na kompleksie żytnim dobrym. Stopień porażenia zbóż przez 
grzyby rdzawnikowe, na kompleksie żytnim, zawierał się między 1,3 % a 36,9 %, zależnie 
od roku i gatunku, natomiast na kompleksie pszennym zawierał się między 6,9 %
		

/D194_074_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


68 


a 40,6 % i zależał od tych samych czynników (tabA.25 i 4.27). Najintensywniejsze (ponad 
30 %) wystt(powanie objawów rdzy zbożowych stwierdzono na jęczmieniu w jego 
zasiewach w 1997 roku na obydwu kompleksach oraz w 1996 na kompleksie pszennym. 


TABELA 4.25. Występowanie objawów rdzy na zbożach jarych uprawianych w siewach 
czystych i w mieszankach na glebie kompleksu żytniego dobrego. 


Rok X 
Obiekt 1997 1998 1999 Średnio 1997 -1999 
ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RóżNIn 
PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
J 32,1 - 20,1 - 0,0 - 17,4 - 
J+O 26,7 - 5,4 17,2 - 2,9 0,0 0,0 14,6 - 2,8 
J+P 30,0 - 2,1 13,0 -7,1 0,0 0,0 14,3 - 3,1 
J+G 30,3 - 1,8 16,7 -3,4 0,0 0,0 15,7 - 1,7 
I J+�? 33,4 + 1,3 13,3 - 6,8 0,0 0,0 15,6 - 1,8 
f 
i /irednio 30,5 - 2,0 16,1 - 5,1 0,0 0,0 15,5 - 2,3 
I PORAŻENIE OWSA 
I 
l- O 16,7 - 36,9 - 12,5 - 22,0 - 
I 
r O+J 17,5 + 0,8 33,0 - 3,9 0,0 - 12,5 16,8 - 5,2 
I 

 O+P 22,5 + 5,8 12,1 - 24,8 7,5 - 5,0 14,0 - 8,0 
f- 
I O+G 36,7 +20,0 16,8 - 20,1 10,0 - 2,5 21,2 - 0,8 
I 
l O+�? 24,6 + 7,9 10,2 - 26,7 7,5 - 5,0 14, l - 7,9 
I . d . 23,6 + 8,6 21,8 - 18,9 7,5 - 6,2 17,6 - 5,5 
I sre mo 
I PORAŻENIE PSZENŻYTA 
P+J 20,5 - 25,9 - 8,8 - 18,4 - 
I P+O 10,5 11,5 1,3 7,8 
I - - - - 
j P+G 13,7 - 25,2 - 1,3 - 13,4 - 
P+�? 10,0 - 18,2 - 0,0 - 9,4 - 
średnio 13,7 - 20,2 - 2,8 - 12,2 - 
NIRT,p	
			

/D194_075_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


69 


na pozostałych zbożach jarych. Dowodzą tego me istotne wszystkie kontrasty zawarte 
w tabeli 4.26. 


Na kompleksie pszennym dobrym rdze obserwowano rokrocznie i stwierdzono wyraźne 
różnice porażenia nimi gatunków zbóż. Najsilniej porażany był jęczmień, który podlegał 
około 1,S-krotnie silniejszemu porażeniu niż pszenżyto lub owies (tab. 4.27 i 4.28, 
kontrasty 2 i 3). Z kolei te dwa ostatnie gatunki zbóż wykazały zbliżoną podatność 
na grzyby rdzawnikowe (tab. 4.28, kontrast 7). 


TABELA 4.26. Porównanie występowania objawów rdzy na zbożach jarych, na glebie 
kompleksu żytniego dobrego, w kontrastach obiektów doświadczalnych. 
Średnie indeksy porażeń (%) z lat 1997-1999 w grupach obiektów. 


I WYSZCZ EGÓLNIENIE PORÓWNA�? ISTOTNOSC I 
WARTOŚĆ **-p=O,OI I 
Lp. I GRUP A II GRUPA ŚREDNIA ŚREDNfA KONTRASTU *- p=0,05 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW f GRUPY [[ GRUPY - nieistotny 
1. Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowo- 15,7 14,9 0,8 
-strączkowe - 
2, Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowe 16,8 13,0 3,8 
z grochem z łubinem - 
3, Jęczmień i owies Jęczmień i owies 19,7 15,8 3,9 
w siewach czystych w mieszankach - 
1-- Zasiewy owsa 
4, Zasiewy jęczmienia lub pszenżyta 15,5 14,9 0,6 - 
5, Jęczmień w siewie Jęczmień 17,4 15,1 2,3 
i w mieszankach - 
czystym 
i Jęczmień Jęczmień w 
6, w siewie czystym mieszankach zbożowych 17,4 14,4 3,0 - 
7, Jęczmień Jęczmień z łubinem 14,4 15,6 - 1,2 
ze zbożami lub grochem - 
8, Obiekty pszenżyta Obiekty owsa 12,2 17,6 -5,4 - 
Owies 22,0 16,5 5,5 
9, Owies w siewie czystym w mieszankach - 
Owies ze zbożami Owies z łubinem lub 15,4 17,6 - 2,2 
10. grochem - 
11. Pszenżyto Pszenżyto 11,4 1,7 
ze zbożami z łubinem lub grochem 13,1 - 
12, Jęczmień (mieszanka Owies (mieszanka 16,8 - 2,2 
z owsem) , " 14,6 - 
z JęcZmJelllem 
13, Jęczmień (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 14,3 18,4 - 4, l 
z pszenżytem) Z jęczmieniem - 
14. Owies (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 14,0 7,8 6,2 
z pszenżytem) z owsem - 


W generalnym porównaniu występowania rdzy na liściach zbóż jarych w siewach 
czystych i w mieszankach stwierdzono istotne ograniczenie występowania ich objawów 
na tym kompleksie glebowym. Wyniosło ono 4,9 punktów procentowych, co w wartoś-
		

/D194_076_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


70 


ciach względnych stanowi 17,8 %. Jednak korzystne znaczeme uprawy zbóż 
w mieszankach dla zmniejszenia porażenia grzybami rdzawnikowymi ujawniło się, 
w stopniu dającym się udowodnić, tylko w trzech przypadkach. Były to mieszanki 
J((CZ111lema z owsem lub z pszenżytem, które ograniczyły występowanie rdzy 
na jęczmicniu odpowiednio o 29 % i 37 % oraz mieszanka pszenżyta z owsem, w której 
pszenżyto uległo porażeniu o 37 % mniejszemu aniżeli w siewie czystym. 


TABELA 4.27. Występowanie objawów rdzy na zbożach jarych uprawianych w siewach 
czystych i w mieszankach na glebie kompleksu pszennego dobrego. 


r--------- Roe 
I 
i Obiekt 1996 1997 1998 Średnio 1996-1998 
I 
I ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE 

 
I PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
r----- 
J 40,4 - 37,5 - 34,6 - 37,5 - 
J-I-O 30,2 - 10,2 26,2 -1I,3 23,4 -1I,2 26,6 - 10,9 
f----- 
J+P 28,5 - 11,9 24,7 - 12,8 17,6 - 17,0 23,6 -13,9 
r------ 
J+G 35,5 - 4,9 40,6 +3,1 32,3 - 2,3 36,1 - 1,4 
s
red,l/io 33,7 - 9,0 32,3 -- 7,0 26,9 - 10,2 30,9 -8,7 
I PORAZENIE OWSA I 

 21,5 - 20,1 - 22,9 - 21,5 - 
1-------- 
O+J 16,4 - 5,1 17,8 - 2,3 15,0 - 7,9 16,4 - 5,1 
i-----,- 
O+P 14,6 - 6,9 13,9 - 6,2 15,6 - 7,3 14,7 - 6,8 
I------- 
O+G 28,1 + 6,6 35,3 +15,2 20,9 - 2,0 28,1 +6,6 
f----- 
średnio 20,1 - 1,8 21,8 + 2,2 18,6 - 5,7 20,2 -- 1,8 
PORAŻENIE PSZENŻYTA 
P 34,5 - 24,6 - 11,4 - 23,5 -- 
P+J 23,4 - 11,1 25,1 + 0,5 6,9 - 4,5 18,5 - 5,0 
P+O 17,6 - 16,9 17,9 -6,7 9,0 -2,4 14,8 - 8,7 
P+G 32,3 - 2,2 27,1 + 2,5 11,8 +0,4 23,7 + 0,2 
,\'/'ednio 26,9 - 10,1 23.7 -- 1,2 9,8 -- ) ) 20.1 - 4,5 

,
 
NIRr,p	
			

/D194_077_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


71 


OWIes w upraWIe współrzędnej z grochem podlegał istotnie wyższemu porażeniu ll1Ż 
w siewie czystym (tab. 4.27). 


TABELA 4.28. Porównanie występowania objawów rdzy na zbożach jarych, na glebie 
kompleksu pszennego dobrego, w kontrastach obiektów 
doświadczalnych. Średnie indeksy porażeń (%) z lat 1996-1998 
w grupach obiektów. 



p 
I 1. I 
i 
f' 

3, 
l 4, 
I s, 
I 
1-- 
: 6, I 
I 
I 
I 7, 


1 10 , 


i 11. 


WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? 


I GRUPA 
OBIEKTÓW 
Zboża w siewach 
czystych 


Zasiewy jęczmienia 
Jęczmień w siewie 
czystym 
Jęczmień w siewie 
czystym 
Jęczmień 
w mieszankach 
Jęczmień z owsem 
lub pszenżytem 
Zasiewy pszenżyta 


Owies w siewie 
czystym 
Owies z jęczmieniem 
lub pszenżytem 
Pszenżyto w siewie 
czystym 
Pszenżyto z 
jęczmieniem lub owsem 
Jęczmień (w mieszance 
12. ) 
z owsem 
Jęczmień (w mieszance 
13, ) 
z pszenżytem 
Pszenżyto (w mieszance 
14, ) 
z owsem 


8. 


9, 


II GRUPA 
OBIEKTÓW 
Zboża 
w mieszankach 
Zasiewy owsa 
lub pszenżyta 
Pszenżyto lub owies 
w siewach czystych 
Jęczmień 
w mieszankach 
Owies lub pszenżyto 
w mieszankach 
Jęczmień 
z grochem 
Zasiewy owsa 
Owies 
w mieszankach 
Owies 
z grochem 
Pszenżyto 
w mieszankach 
Pszenżyto 
z grochem 
Owies (w mieszance 
z jęczmieniem) 
Pszenżyto (w mieszance 
z jęczmieniem) 
Owies (w mieszance 
z pszenżytem) 


WARTOŚĆ 
ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU 
I GRUPY II GRUPY 


27,5 
30,9 
37,5 
37,5 


28,8 
25,1 
20,2 
21,5 
15,5 
23,5 
16,6 
26,6 
23,6 


14,8 


22,6 
20,1 
22,5 
28,8 


19,5 
36, l 
20,1 
19,7 
28,1 
19,0 
23,7 
16,4 
18,5 


14,7 


4,9 


10,8 
15,0 


8,7 


9,3 


- 11,0 
0,1 
1,8 


- 12,6 


4,5 


- 7,1 


12,2 


5,1 


0,1 


4.4.4. WYST�?POWANIE OBJAWÓW PLAMISTOŚCI OBWÓDKOWEJ 
NA J�?CZMIENIU I PSZENŻYCIE 


ISTOTNOSC 
* *-p=O,Ol 
*- p=O,OS 
- nieistotny 


* 


* * 


* * 


* 


* * 


* 


i 


* * 


* 


* 


I 
J 


Objawy etiologiczne Rhynchosporium secalis, zwane plamistością obwódkową liści 
zbóż, obserwowano corocznie w fazie krzewienia na j«czmieniu i pszenżycie. Stopi cIl 
porażenia obydwu gatunków był nieduży i wahał się między O i 18 % w zależności 
od gatunku i sposobu siewu. Na glebie lżejszej jęczmień był przeciętnie o 25 %J silnicj 
porażany przez tego patogena niż pszenżyto, a w roku 1997 o 42 % (tab. 4.29). Na glebie
		

/D194_078_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


72 


cięższej gatunkiem nieznacznie silniej porażanym (średnio o 11 %) było pszenżyto, choć 
w jednym roku (1996) więcej objawów zanotowano na jęczmieniu (tabA.31). 


TABELA 4.29. Występowanie objawów plamistości obwódkowej na zbożach jarych 
uprawianych w siewach czystych i w mieszankach na glebie kompleksu 
żytniego dobrego. 


r-- 
I Rok x 
I 
Obiekt 1997 1998 1999 Średnio1997-1999 
ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE 
---. PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
J 14,8 - 10,5 - 10,8 - 12,0 - 
-, 
J+O 10,5 - 4,3 4,2 - 6,3 6,2 - 4,6 6,9 - 5,1 
J+P 16,6 + 1,8 10,0 - 0,5 9,2 - 1,6 11,9 - 0, l 
.J + G 4,5 - 10,3 3,5 - 7,0 2,8 - 8,0 3,6 - 8,4 
,J +�? 6,3 - 8,5 4,0 - 6,5 2,2 - 8,6 4,2 - 7,8 I 
I .\:redllio 10,5 - 5,3 6,4 - 5,1 6,2 - 5,7 7,7 - 5,3 
I 


I 


PORAZENIE PSZENZYTA 


I 
i P+J 10,5 8,6 10,2 10,4 i 
I - - - - 
P+O 8,5 - 6,6 - 4,2 - 6,7 - 
P+G 2,5 - 2,2 - 1,6 - 2,4 - 
P+�? 3, l - 6,1 - 1,8 - 3,3 - 
,
rednio 6,1 - 5,9 - 4,4 - 5.7 - 
NIRr,p	
			

/D194_079_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


73 


efekty przy uprawie jęczmienia z owsem wyniosły 42,5 % na glebie lekkiej 
na glebie ciężkiej. 
Obecność rośliny strączkowej w mIeszance okazała SIę także czynnikiem 
ogral1lczającym występowanie plamistości obwódkowej na pszenżycie Jarym. 
W mieszance z grochem, na glebie kompleksu pszennego, stwierdzono średnio o 65 % 


63,2 % 


ml1lcJ obj awów tej choroby niż w siewie czystym pszenżyta (tab. 4.31) i mniej o 70 % 
111/ w mieszankach pszenżyta ze zbożami (tab. 4.32, kontrast 9). Także na glebie 
kompleksu żytniego dobrego indeksy porażenia pszenżyta okazały się istotnie mniejsze 
(o 7,5 punktów procentowych, tj. o 72,6 %) w mieszankach z łubinem lub grochem 
niż w mieszance z jęczmieniem (tab. 4.30, kontrast 8). Znaczenie grochu i łubinu żółtego 
w ograniczaniu omawianej choroby na pszenżycie było zbliżone (tab. 4.29). Owies 
natomiast, pomimo że nie jest gatunkiem żywicielskim Rhynchosporium secctlis 
nic wpływał w sposób znaczący i powtarzalny na występowanie tego patogena 
na pszenżycie w mieszance tych gatunków. Tylko niekiedy (3 przypadki) pszenżyto 
w partnerstwie z owsem było istotnie słabiej porażone przez R. secalis niż w mieszance 
z jęczmieniem (tab. 4.29 i 4.31). 


TABELA 4.30. Porównanie występowania plamistości obwódkowej na zbożach jarych, 
na glebie kompleksu żytniego dobrego, w kontrastach obiektów 
doświadczalnych. Średnie indeksy porażeń (%) z lat 1997-1999 w grupach 
obiektów. 


WYSZCZEGÓLNIENIE PORÓWNA�? lSTOTNOSC 
, . * *- p=O,Ol 
WARTOSC 
L.p, I GRUPA II GRUPA ŚREDNIA ŚREDNIA KONTRASTU *- p=O,05 
OBIEKTÓW OBIEKTÓW I GRUPY II GRUPY - nie istotny I 
1. Zasiewy zbożowe Zasiewy zbożowo- 9,6 3,4 6,2 * 
I -strączkowe 
I 2, Jęczmień lub pszenżyto Jęczmień lub pszenżyto 3,0 3,7 - 0,7 
z grochem z łubinem - 
3, Obiekty z udziałem Obiekty z udziałem 7,7 5,7 2,0 * 
jęczmienia pszenżyta 
4, Jęczmień Jęczmień 12,0 6,7 5,3 * 
w siewie czystym w mieszankach 
5, Jęczmień Jęczmień 12,0 9,4 2,6 
w siewie czystym ze zbożami - 
6, Jęczmień Jęczmień z łubinem 9,4 3,9 5,5 * ! 
ze zbożami lub grochem 
7, Jęczmień Jęczmień 11,9 6,9 5,0 * 
z pszenżytem z owsem 
8, Pszenżyto Pszenżyto 8,5 2,8 5,7 * 
ze zbożami z łubinem lub grochem 
9. Jęczmień (mieszanka Pszenżyto (mieszanka 11,9 10,4 1,5 
z pszenżytem) z jęczmieniem) -
		

/D194_080_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


74 


TABELA 4.31. Występowanie objawów plamistości obwódkowej na zbożach jarych 
uprawianych w siewach czystych i w mieszankach na glebie kompleksu 
pszennego dobrego. 


Roe 
Obiekt 1996 1997 1998 Średnio 1996-1998 
ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE ip [%] RÓŻNICE 
PORAŻENIE J�?CZMIENIA 
J 15,5 - 13,7 - 8,2 - 12,5 - 
J+O 6,5 - 9,0 2,0 -11,7 5,3 - 2,9 4,6 - 7,9 
J+P 18,0 + 2,5 5,0 - 8,7 6,3 - 1,9 9,8 -2,7 
I J +G 5,0 - 10,5 2,7 - 11,0 4,2 - 4,0 3,9 - 8,6 
[ ,Średnio 11,3 -5,7 5,9 - 10,5 6,0 - 2,9 7,7 - 6,4 
r PORAŻENIE PSZENŻYTA 
I P 12,0 - 7,3 - 8,8 - 9,4 - 
P+J I 10,5 - 1,5 14,0 +6,7 9,0 +0,2 11,7 + 2,3 
P+O 8,5 - 3,5 17,0 + 9,7 5,4 - 3,4 10,3 + 0,9 

 P+G 0,0 - 12,0 4,7 - 2,6 5,2 - 3,6 3,3 - 6,1 
Średnio 7,7 - 5,7 11.2 + 4,6 7,1 - 2,3 8,7 - 1,0 
N/R r , p<1],05 3,9 - 3,3 - 2,7 - 5,5 - 


NIR T , p	
			

/D194_081_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


7S 


4.5. WSPÓ�?WYST�?POWANIE AGROFAGÓW W ZASIEWACH ZBÓŻ 
JARYCH 


Objawy 6 agrofagów, wyrażone indeksami porażenia (uszkodzeń), wyliczonymi według 
reguły Townsenda - Heurbergera, zestawiono na rysunkach 4.5. i 4.7. Prezentowane 
wartości są średnimi indeksami z lat badań, a dla mieszanek zbożowych wyliczonymi 
średnimi z indeksów obydwu komponentów. Zestawienie takie daje ogólny obraz 
wspólwystępowania agrofagów na poszczególnych zbożach w obiektach doświadczalnych 
i glebach oraz uwydatnia różną rangę poszczególnych agrofagów dla badanych zasiewów 
zbÓj jarych. Ponadto celem było syntetyczne ujęcie równoczesności występowania 
agrofagów na zbożach jarych, do czego wykorzystano metody analizy skupień (rys. 4.6 
i 4.8). W tych analizach uwzględniono indeksy uszkodzeń zbóż przez skrzypionki oraz 
indeksy ich porażenia przez patogeny grzybowe. Pozostałych agrofagów (tj. 
zachwaszczenia i mszyc) nie włączono do tej analizy ze względu na charakter skali 
porządkowej, w której wykonano pomiary ich natężenia. Grupowanie obiektów 
przeprowadzono w oparciu o metodę k-średnich za pomocą programu STATISTICA finny 
StatSoft Polska. Danymi wyjściowymi do analizy były rzeczywiste wartości indeksów 
porażeń (uszkodzeń), średnie z lat badań. 


. Kompleks żytni dobry 
Największe znaczenie w kształtowaniu zdrowotności zasiewów na tym kompleksie 
glebowym miały grzyby zgorzelowe i podsuszkowe, objawiające się zwłaszcza 
na podstawie źdźbeł zbóż jarych. Porażenie korzeni było mniejsze niż porażenie podstawy 
źdźbeł, ale zróżnicowane w podobny sposób na obiektach. Największe natężenie 
omawianej grupy agrofagów stwierdzano na obiektach z udziałem jęczmienia (rys. 4.5). 
Drugim co do ważności agrofagiem okazały się skrzypionki zbożowe. Uszkodzenia liści 
powodowane żerowaniem tego szkodnika wynosiły około 30 %, z wyraźnym 
ich ograniczeniem przez obecność w mieszankach łubinu. Wartości indeksów 
dla pozostałych patogenów grzybowych nie przekraczały 30 %, a w przypadku plamistości 
obwódkowej były relatywnie bardzo małe (rys. 4.5). Przedmiotami klasyfikacji było 
11 obiektów doświadczalnych porównywanych jednocześnie w 6-wymiarowej przestrzeni 
cech: uszkodzenia przez skrzypi
nki, występowanie plamistości obwódkowej, 
\ 
występowanie rdzy zbożowych, występowanie mączniaka prawdziwego, porażenie korzeni 
i porażenie podstawy źdźbeł. W mieszankach zbożowych natężenie występowania 
agrofagów wyliczono jako średnie dla obydwu gatunków.
		

/D194_082_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


76 


% 
60 


SKRZYPIONKI 


50 


40 


30 


20 


10 


o 


o J+O J+P J+G J+�? Q+P O+G O+�? P+G P+�? 


l/ 


% 
60 
50 " 
40 
30 
20 
10 
O 


MĄCZNIAK 


. . . 
. . . . . 
.-............... ....... 
. . . - - 
. . . . . 
. . . . . . . 
................................ ............... 
. . . . . . . 
. . 


o J+Q J+P J+G J+�? o+P O+G O+�? P+G P+l 


J 


% 
60 


RDZE ZBOŻOWE 


50 


40 


30 . 


. . . . . . . 
........... _.. _....... _. _.. _.0.......... 
. . . . . . . 
.. ... 
. . , 
. . . 
. . . 
. . . 


10 


o J+Q J+P J+G J+l o+P O+G O+l P+G P+l 


v 


% 
60 


PLAMISTOŚĆ OBWÓDKOWA 


50 


40 ' , ;". 
.....:.....>..;....=. 
.. . 
. . 


. . 
30. ...........-.. .......... 


20 .,. 


10 


O 


J O J+Q J+P J+G J+l o+P O+G O+l P+G P+l 


J 


PORAŻENIE KORZENI 


30 


20 


10 


O 


o J+O J+P J+G J+l Q+P O+G O+l P+G P+�? 


v 


% 


PORAŻENIE PODSTAWY ŹDŹBE�? 


20 


10 


O 


o J+Q J+P J+G J+�? O+P O+G O+�? P+G P+�? 


RYSUNEK 4.5. Porównanie występowania (w %) agrofagów zbóż jarych w zasiewach 
czystych i mieszanych na kompleksie żytnim dobrym.
		

/D194_083_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


77 


w wyniku grupowania otrzymano trzy skupienia obiektów. Pierwszą odrębną grupę 
stanowił jęczmień w siewie czystym. W grupie drugiej znalazły się wszystkie mieszanki 
z udziałem jęczmienia oraz mieszanki pszenżyta z roślinami strączkowymi. Skupienie 
trzecie stanowił owies w siewie czystym oraz jego mieszanki z roślinami strączkowymi lub 
z pszenżytem (rys. 4.6). 
8;10 


70 


60 



 J 
--[]- J+O J+P J+G J+�? P+G P+�? 
-<>- O O+P O+G O+�? 


. 
. 
........ ---.. ..-.. -...-.. --.. --..---- -........ 
. 
. 
. 


o 


---------------1'- __________n___ ---r---- ___n___ --l--------------------r---------------- 
::

::::::I
.
.
.-.i-.
_.._
=!
.
.-..-.. .-.-..--. 


50 


40 


30 


20 


10 


(iu) skrzypionki (ip) rdze zbożowe (ip) korzeni 
(ip) p1. obwódkowa (ip) mączniak (ip) podstawy 


RYSUNEK 4.6. Średnie natężenie agrofagów (indeks porażenia lub uszkodzeń) w trzech 
skupieniach obiektów doświadczalnych, na glebie kompleksu żytniego 
dobrego. 


W celu ustalenia, które cechy istotnie różnicują wyodrębnione grupy obiektów 
doświadczalnych, wykonano prostą analizę wariancji ze zmienną grupującą. W wyniku tej 
analizy okazało się, że wyodrębnione trzy grupy obiektów istotnie różnią się nasileniem 
trzech agrofagów, tj. występowaniem objawów mączniaka, porażeniem korzeni 
i porażeniem podstawy pędów (tab. 4.33). Jęczmień w siewie czystym (grupa I) odznaczał 
się najwyższym stopniem porażenia przez wszystkie wymienione agrofagi. Mieszanki 
należące do grupy drugiej cechowały się najsłabszym występowaniem objawów 
mączniaka prawdziwego i średnim porażeniem zbóż przez patogeny glebowe. Trzecia 
grupa (prawie wszystkie zasiewy owsa) to obiekty z roślinami najzdrowszymi, w których 
natężenie objawów zgorzelowych i podsuszkowych było istotnie najmniejsze, a mączniaka 
zbliżone do grupy drugiej.
		

/D194_084_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


78 


TABELA 4.33. Średnie nasilenie agrofagów (%) istotnie wpływających na zgrupowanie 
badanych obiektów w trzech skupieniach na glebie kompleksu żytniego 
dobrego. 


OBIEKTY W GRUPACH 
OBJA WY AGROF AGÓW Poziom 
J+O J+P J+G OO+P ufności 
J J+L P+G P+L O+G O+L 
Mączniak prawdziwy 27,8 9,0 10,7 p=0,015 
f----- 
Porażenie korzeni 58,6 20,9 6,0 p=O,OOO 
Porażenie podstawy źdźbeł 67,7 38,5 19,1 p=O,OOO 


· Kompleks pszenny dobry 
Agrofagami najczęściej występującymi na zbożach jarych uprawianych na tej glebie 
były patogeny podsuszkowe i zgorzelowe, powodujące choroby podstawy pędów. 
Z pozostałych grzybów patogenicznych wysoką frekwencją odznaczały się rdze zbożowe. 
Symptomy tych agrofagów stwierdzano w większym nasileniu głównie na jęczmieniu 
(rys. 4.7). Objawy innych chorób powodowane porażeniem przez patogeny grzybowe były 
znacznie mniej intensywne i choć ich natężenie zależało od składu mieszanki bądź samego 
żywiciela, średnia wartość indeksów nie przekraczała 30 %. Na kompleksie pszennym 
stwierdzono stosunkowo wysokie wartości indeksów uszkodzeń przez skrzypionki, 
zwłaszcza na obiektach z udziałem owsa. 
W analizie skupień wykonanej dla 9 rodzajów zasiewów uzyskano 3 różniące SIę 
między sobą grupy obiektów, a podobnych do siebie pod względem badanych cech 
wewnątrz tych grup (rysA.8). 
W pierwszej grupie znalazły SIę: jęczmień w SIeWIe czystym oraz mieszanka 
jęczmienia z pszenżytem. Tę grupę cechowały istotnie najwyższe indeksy porażenia 
korzeni, podstawy pędów i największe nasilenie objawów plamistości obwódkowej. 
Jednocześnie zasiewy te były w średnim stopniu uszkadzane przez skrzypionki zbożowe 
(tab. 4.34). Drugą wyodrębnioną grupę obiektów stanowiły: pszenżyto w siewie czystym 
i mieszanka pszenżyta z grochem oraz mieszanki jęczmienia z grochem lub owsem. Zboża 
w tych obiektach charakteryzowały się średnim porażeniem przez patogeny i względnie 
małym stopniem uszkodzeń przez skrzypionki. Trzecie skupienie objęło czysty siew owsa 
i jego mieszankę z grochem. Były to uprawy o dobrej zdrowotności roślin, ale naj silniej 
uszkadzane przez skrzypionki zbożowe (rys. 4.8, tab. 4.34).
		

/D194_085_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


79 


% SKRZYPIONKI % MĄCZNIAK 
60 60 
50 ....................-. 50 
. . . 
40 .,. 40 
30 30 
20 20 
10 10 
O O 
J O P J+O J+P J+G O+P O+G P+G J P J+O J+P J+G O+P O+G P+G 


% 


PLAMISTOŚĆ OBWÓDKOWA 


60 


50 


. .' 
...............,............................. 
. . - . . . . 
.. .,. 
. . . 
. . . 


40 


. . .' 
. . 
. . . . . "." . . . . o." . . . . .. . . . . . . . . . . . ... . . . . "." . . . . . 
 . . . . . 
. .., . 
.' . 
.' . 
.' . 
. . 


30 


20 


. . . 
.........-......... .......-................... 


10 


O 


J O P J+O J+P J+G O+P O+G P+G 


% 
60 


RDZE ZBOŻOWE 


50 ..... P..... .:..... .
...........:.... .r.... ........ ...... . 
. . . . . . 
. . -' 
. . .' 
. . .' 
. . . 
. . . 
. .' .' 
40 .... ....:......:......;.....;,....,......:......;,.. 


30 


.-........................ 
- . . . 
. . . 


20 


10 


O 


J O P J+O J+P J+G 


% 
60 


PORAŻENIE KORZENI 


50 ..... .............. 


40 


.' . 
......................." 


20 


10 


O 


J O P J+O J+P J+G O+P O+G P+G 


PORAŻENIE PODSTAWY ŹDŹBE�? 


10 


O 


J O P J+O J+P J+G O+P O+G P+G 


RYSUNEK 4.7. Porównanie występowania (w %) agrofagów zbóż jarych w zasiewach 
czystych i mieszanych na kompleksie pszennym dobrym.
		

/D194_086_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


80 


6 O Ok 


O 


. 
. 
-<>- J J+P - nm.____n________m 
-0- p P+G P+O J+G J+O 
-<>- o O+G 
- - - -----r-------=
r- 




t-- -
 


. 
. 
. 
. 
. 
---r-------- 


50 


40 


30 


20 


10 


. 
. 
-. ...-.......... -- --......--.. ...... -- --...... -------- 
. 


(iu) skrzypionki (ip) rdze zbożowe (ip) korzeni 
(ip) pl. obwódkowa (ip) mączniak (ip) podstawy 


RYSUNEK 4.8. Średnie natężenie agrofagów (indeks porażenia lub uszkodzeń) w trzech 
skupieniach obiektów doświadczalnych, na glebie kompleksu pszennego 
dobrego. 


TABELA 4.34. Średnie nasilenie agrofagów (%) istotnie wpływających na zgrupowanie 
badanych obiektów w trzech skupieniach, na glebie kompleksu 
pszennego dobrego. 


OBIEKTY W GRUP ACH 
OBJAWY AGROFAGÓW Poziom 
J+O J+G ufuości 
J J+P P+G P P+O O O+G 
U szkodzenia przez skrzypionki 21,3 18,7 38,9 p=O,036 
Plamistość obwódkowa 9,8 6,2 0,0 p=0,032 
Porażenie korzeni '- 2ł
5 12,7 10,2 p=0,047 
Porażenie podstawy źdźbeł 50,9 28,3 12,8 p=0,036 
-- 


4.6. STAN FITOSANITARNY ZBÓŻ JARYCH W MIESZANKACH 
A ICH PLONOWANIE 


Związków pomiędzy ograniczeniem występowania agrofagów zbóż jarych poprzez ich 
uprawę w mieszankach a plonowaniem zbóż w mieszankach poszukiwano, dokonując 
porównań stanu fitosanitarnego danego gatunku zboża w mieszance z jego plonem ziarna
		

/D194_087_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


81 


w rnleszance na tle tych samych cech w siewie czystym tego samego gatunku zboża 
jarego. W tym celu posłużono się wartościami względnymi występowania agrofagów 
w mieszance względem siewu czystego i analogicznie względnymi różnicami plonów 
między tymi obiektami. Plon zboża w mieszance ustalano na podstawie udziału ziarna tego 
zboża w plonie mieszanki. Plon ten odnoszono do plonu tego samego gatunku w siewie 
cL'ystym z uwzględnieniem różnic gęstości siewu. Stąd względną różnicę plonu zboża 
w mieszance i w siewie czystym obliczano wg wzoru: 


Pm X G s x 100 [ % ] 
Rw = -100 /( 
Pc x Gm 


gdzie: 


Rw - względna różnica plonu w mieszance i w siewie czystym (%) 
Pm 
 plon rzyczywisty danego gatunku zboża w mieszance (t/ha) 
Pc - plon tego samego gatunku zboża w siewie czystym (t/ha) 
Gm - gęstość siewu gatunku zboża w mieszance (szt/m 2 ) 
G s - gęstość siewu gatunku zboża w siewie czystym (szt/m 2 ) 
Dokonano także porównań stanu fitosanitarnego zbóż oraz ich plonowania 
w mieszankach zbożowych i zbożowo - strączkowych (tab. 4.35 i 4.36). 
Wpływu nasilenia chorób i szkodników zbóż w mieszankach na plonowanie zbóż 
w mieszankach nie można ściśle udowodnić, ponieważ na efekty uprawy roślin 
w mieszankach składa się zarówno stan fitosanitarny roślin, jak też skutki wzajemnych 
oddziaływań między partnerami mieszanki o charakterze konkurencyjnym lub 
synergistycznym. Tych wpływów nie można skutecznie rozgraniczyć, dlatego zestawione 
w tabelach 4.35. i 4.36. różnice występowania agrofagów i różnice plonów zbóż na tych 
obiektach należy traktować tylko jako tendencje. Pomimo tych zastrzeżeń daje się 
zauważyć, że różnice plonowania zbóż w porównywanych obiektach doświadczalnych 
wyraźnie korespondują z różnym nasileniem agrofagów. Na ogół mniejszemu 
występowaniu agrofagów towarzyszy lepsze plonowanie zbóż (tab. 4.35 i 4.36). 
Omówione poniżej kształtowanie się tych związków na dwu kompleksach glebowych 
potwierdza tę tezę. 


. Kompleks żytni dobry 
Jęczmień jary uprawiany w różnych mieszankach, na glebie kompleksu żytniego 
dobrego, odznaczał się lepszą zdrowotnością niż w siewach czystych. Wysoce istotnc
		

/D194_088_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


82 


ogranIczenIe objawów chorobowych w mieszankach stwierdzono na korzeniach 
jęczmicnia (o 53,4 %), także mączniaka prawdziwego (o 56,1 %) i plamistości 
obwódkowej (o 44,2 %). Istotnie mniejsze było także porażenie przez choroby podstawy 
źd;bla, a tcndencja o tym samym kierunku dotyczyła występowania rdzy i uszkodzeń 
przc!: skrzypionki. Średnio ograniczenie występowania wszystkich tych agrofagów, 
w związku z uprawą jęczmienia w mieszankach, wyniosło w latach 1997-1999 35,9 %. 
Jednocześnie plony ziarna jęczmienia w mieszankach były średnio o 19,6 % większe 
ni" w jego siewach czystych (tab. 4.35). Stan fitosanitarny jęczmienia w mieszankach 
l' lubinem lub grochem był lepszy niż w mieszankach zbożowych. Świadczą o tym różnice 
pomiędzy względnymi wartościami ograniczenia agrofagów przez jedną i drugą grupę 
upraw. W mieszankach z roślinami strączkowymi średnie natężenie badanych agrofagów 
jęczmienia było mniejsze niż w mieszankach zbożowych o 26,1 % i o 43,6 % 
w odniesieniu do czystych siewów jęczmienia. Odzwierciedleniem takiego stanu 
fitosanitarnego jest zdecydowanie lepsze plonowanie jęczmienia w mieszankach 
ze strączkowymi (o 35 %) i tylko nieznacznie lepsze (o 4,3 %) w mieszankach zbożowych 
niż w siewie czystym (tab. 4.35). Porównując te dwie grupy zasiewów mieszanych 
ze sobą, stwierdzono wprawdzie wysoce istotne ograniczenie jedynie plamistości 
obwódkowej na jęczmieniu w mieszankach ze strączkowymi, ale średnie nasilenie 
wszystkich agrofagów było mniejsze 028,2 %. W niemal takim samym stopniu (o 29,4 %) 
plonowanie jęczmienia w mieszankach z łubinem lub z grochem było większe niż 
w mieszankach zbożowych. 
Podobnie jak w przypadku jęczmienia, dla owsa korzystna okazała SIę uprawa 
w mieszankach z grochem lub z łubinem. W tych mieszankach nasilenie agrofagów 
na owsie było zdecydowanie mniejsze (o 37,8 %), a jego plonowanie większe (o 42,8 %) 
niż w siewie czystym (tab. 4.35). Owies w mieszankach ze strączkowymi znajdował także 
lepsze warunki swego plonowania niż w mieszankach z jęczmieniem lub z pszenżytem. 
Mniej licznemu występowaniu agrofagów, zwłaszcza skrzypionek i mączniaka, na owsie 
wysiewanym ze strączkowymi niż ze zbożami, średnio o 17,9 %, towarzyszyło lepsze jego 
plonowanie o 14,2 %. W mieszankach zbożowych nie udowodniono istotnie mniejszego 
nasilenia poszczególnych agrofagów owsa niż w siewie czystym, a tylko wyraźne 
tendencje o tym kierunku. Jednak następowało zapewne sumowanie się tych 
nie dowiedzionych efektów poszczególnych agrofagów, skoro plonowanie owsa w tych 
mieszankach było o 25,1 % większe niż w siewie czystym przy średnim ograniczeniu 
agrofagówo 22,6 % (tab. 4.35).
		

/D194_089_0001.djvu

			OMOWIENIE WYNIKÓW 


'N 
'o 
..o 
N 

 
U 
>- 
+-' 



 
'O 

 
.£ 
o., 


.I.:: 
U 
>-. 

 
"'d 
ClY 
tJJ) 
1'; 
;." 
...- 


u 
'EJ 
.t'-.
 
'O 
;,.... 


N 
C':J 
-" 
() 
(\) 
'CJ1 
:::: 
() 


o 

:: bJ) 
CO 1.) 
I-. 
E.g 
t; "'d 
.
 O 
bJ) 
('::\ (j) 

 'a 
::;'>, 
..o 'N 
01') ;:j 

 UJ 
o
 
I-.
 
bJ)0... 
(1j E 
(1j o 
'a 
 
(1j (j) 

j3 
o (j) 

bD 
+-' (1j 
>-
 

;2 

 U 
u E 
>-.UJ 

 (1j 
"'d b 
(l)'::: 
......... o 

c 

 
 
u 'o 
,.-< +-' 


 
oN (j) 
'2 :.D 
o 
.
 .- 

u 
(j) (1j 
..-< o... 

 2 
tJ bJ) 

 
 
I£) 
M 

 
< 

 

 

 
< 
E-< 


I 
g e 
......... (1j 
A-. 'N 


...t:: 
u 
(1j 
+-- 
UJ 
(1j 
I-. 
+-- 
::: 
o 

 

 

 
'o 
+-- 

 
(j) 
:EJ 
o 
.
 
o... 
2 
bJ) 
>-. 
N 
"'d 
(l)' 
'8 


II) 
'a 
 
.
 II) 'o 

No.o 
"O,
 
 
II) 
 o 
I-. (1j f-<. 
VJ 51 0.0 
o ro 


II) 
'au 'V" 

 '
 g 
otJ
 
o.. . - "O 
<1Y E 'o 
to (1j 
 
>-..---< ..o 

 o.. o 
,
 -B 
8 
 

 o 
o oN 

2 
tJ N 
>-.>-. 


 
I-. 


II) 
'g 
 

 .
 
o 
 

N 
...... g, ,7- 

 E 
 

 
 
..... 
.
;» 
 
[; 
 v N 
'N +-,..0 U 



 
o o 'N 
 
P-.o.. ..., 



 
'2f?. 
'-' 
(j) 
::: 
"'d 
(j)' 
bD 
N 

 
(j) 
u 
'a 
oN 
'o 

 


II) 
'S 'S 
II) II) 
-N N 
ro I-. 
I-. o 


 


ro 
'a 
 

 N o 
"O 11)'- 
o t:: 
 

 o.. N 
UJ 12 
;:J UJ 



 
rJJ. 
< 

 

 
Z 
O 

 


I 
8 
.Go...t:: 

 u 

(1j 


 
'.. N 

 UJ 
CIJ (j) 
-;; 's 

 
 
'S '::: 
'.. (j) 
8 ..-< 
N 
 
(,J u 
CIJ"(j)' 
...,....., 


\Q 
Q>.. 
 
....... 
+ 


1t'1') 
"'t-
 
+ 


Q>.. 


 
IV') 
I 


.. 
.. 


N
 
-<:t 
-<:t 


N 
M 
..- 
I 


.. 
.. 
...... 
'oD
 
lrJ 


.. 


'oD 
t"-- 
N 


.. 
.. 


-<:t
 
M 
lrJ 


t"- 
e) 
N 
I 


I 
E 
.... 
- 

 
.... 
N 
(,J ..-< 
,
 
 

 oN 
CIJ o 
'.. ..o 
-. 
N 
 
(,J o 
CIJ
 
'.. N 

 
 
.
 
 

tJ 

 (j) 
N 
,= ,
 
,
 (j) 
8 ..-< 
N E 
(,J N 
ClJ"u 
...,
 



 


 
t'1') 
+ 


\Q 


 
I 


.. 


N 

 
tr) 
I 


f"l 
o 
..- 
I 


.. 
.. 


M 
00 
'oD 


00 
'oD 
M 


.. 
.. 


00 


..- 
'oD 
I 


lrJ 
e) 
r") 


.. 
.. 


lrJ 
00 
tr) 


f"l 
00 
+ 


M 
-<:t 
 
-<:t 


tr) 
N 
N 


N 
o
 
M 
I 


O'I
 
......... 
N 


I 
's 

 
'N 
o 
.Q 
N 
CIJ 
N 
,= 
CIJ 
's 
N 
(,J 
CIJ" 
..., 


""to 
Q'\
 
ł"'I 
+ 


ł"'I 

 
ł"'I 
I 


00 

 
..... 

 
o 



 


 
t'1') 
I 


o 
lrJ 
N 


00 
r--" 
M 
I 


00 
M 
M 


f"l 
tr) 
M 
I 


N
 
00 
..- 
I 


Q>.. I...., 
t'1')
 

 

 
 


\Q 
ł"'I
 
ł"'I 
I 


o
 
o 
M 


ID 
N 
N 


t"--
 
o 
M 


00 
00 
N 
I 


.. 
f"l 
N 
-<:t 


Qo 

l 
+ 


Qo 
t--.
 
t'1') 
I 


o
 
o 
N 
f 


.. 
.. 


t"--
 
M 
tr) 


N.- 
t"-- 
r") 


0'1 
tr) 
r") 


83 


ł"'I 
""to
 
...., 
+ 


Q>.. 
t--.
 
....... 
I 


M 

 
...... 
+ 


...... 
o
 
-<:t 


...... 
o 
e) 
II 
o... 
(1j 
:a 
(j) 

 
+-- 
o 
+-- 
UJ 
.... 


.. 
.. 


00 
e) 
I 


-<:t
 
0'1 


o 
0'1 
...... 
I 


(j) 
u 

 
e ...c: 
I u 
* .s 
* UJ 
ro 
I-. 
8 B 

 o 
o
 

 
 


 
"'d . a 
(j) II) 
.s ';;j 
o ,
 
...... 
 
.
 '""ej 
(j) o 
u'-' 
'a (j) 
oN..8 
'o o 
I-. I-. 
I C 
o 

 
(j)
 >-. 
::: ....- 
......
 
o II) 
&;:.5 
'13 o 
'a g 
(j) o 
U N 
'a u 
oN t;; 
'2 ..2 
....- 
>-. 
I 
 


.. 
.. 


lrJ 
tr) 
r") 
I 


.
 

 
o 

 

 
I-. 
...... 
UJ 
(j) 
N 
,
 
(j) 
's 
N 

 
....., 


I I 
8 E..... .- 

.Go .Go E E* 

 
 
 
,
 
 

 - 's eJ o 8 o 
(1j CIJ (1j CIJ 
 
 
 

 'i .
 'i 
'
 
 
..-< CIJ ..o CIJ ł.....Q ..... 
s.;; N -;; t) N t) 


 

 


 

 UJ
 UJ
 UJ
UJ 
CIJ (j) CIJ (j) CIJ (j) CIJ (j) 
'i . 
 'i . 
 'i . 
 'i '
 
00000000 


I 
8 
.Go 

 
.... 
N 
(,J 
CIJ 
'i 
CIJ 
,-
		

/D194_090_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


84 


. Kompleks pszenny dobry 
Podobnie jak w przypadku mieszanek uprawianych na gorszej glebie, również 
na kompleksie pszennym dobrym zboża jare wykazywały tendencje do wyższego 
plonowania w siewach dwugatunkowych niż w jednogatunkowych. Reakcje 
poszczególnych gatunków zbóż były jednak niejednakowe w poszczególnych rodzajach 
mieszanek i w powiązaniu z ich stanem fitosanitarnym. Zdrowotność jęczmienia jarego 
była korzystnie modyfikowana poprzez siewy mieszane, ale stopień tego korzystnego 
oddziaływania wyrażony względem czystego siewu był taki sam dla obydwu rodzajów 
mieszanek, tj. dla mieszanek zbożowych oraz dla mieszanki z grochem i wynosił około 
37,5 % (tab. 4.36). Pomimo to plonowanie jęczmienia było lepsze w mieszankach 
z grochem; w porównaniu do siewu czystego jęczmienia o 31,4 %, a do mieszanek 
L owsem lub pszenżytem o 26,7 %. 
Szczególnie wyraźną reakcję na uprawę w mieszankach wykazał OWIes. Jego plon 
w uprawach mieszanych był średnio o 36,8 % większy niż w siewie czystym. Na tę reakcję 
wyrażoną wydajnością owsa pewien wpływ miał zapewne stan fitosanitarny roślin owsa 
w mieszankach. Stan ten uległ poprawie zwłaszcza w mieszankach z innymi zbożami, 
czego dowodzi średni stopień ograniczenia wszystkich agrofagów o 43,7 % w porównaniu 
z siewem czystym. Towarzyszyło temu lepsze, choć nieproporcjonalnie, plonowanie owsa 
o 34,9 % w mieszankach zbożowych. Z kolei w mieszance z grochem owies plonował 
zdecydowanie najlepiej (o 40,6 % niż w siewie czystym), pomimo że redukcja agrofagów 
w tej mieszance wyniosła średnio 31,9 % w porównaniu z czystym siewem owsa. Ukazuje 
to, że stan fitosanitarny owsa w mieszankach koresponduje z jego plonowaniem, 
ale wyjaśnia tylko częściowo różnice plonów miedzy obiektami. 
Reakcja plonowania pszenżyta w związku ze zdrowotnością tego zboża w mieszankach 
najbardziej odpowiadała prostej zależności: im silniejsze ograniczenie agrofagów, tym 
większa wydajność ziarna. Najkorzystniejszą mieszanką z punktu widzenia stanu 
fitosanitarnego i plonowania pszenżyta okazała się jego mieszanka z grochem. 
W tej mieszance ograniczenie agrofagów sięgało 27,3 % w porównaniu z siewem czystym 
pszenżyta i 23,5 % w porównaniu z mieszankami zbożowymi, a zwiększenie plonu 
wyniosło odpowiednio 33,4 i 28,1 % (tab. 4.36).
		

/D194_091_0001.djvu

			OMÓWIENIE WYNIKÓW 


85 


-' 
:.' 31 
'":J V 
.... 

OD 
SJ
 
." 
;;2 31 '6 
" g 
,... 
c C3 
?: i)J 
'o o... 
)1) :;j v 
,
 [fJ 
'o 
5 
1.- ,..........; 'N 

o.. 
 
('j 6 v o 
('j o u P-. 

..;.:: c 
('j V 'N 
:3'- 'o 
o oD 
 
o...
 
(tYb1) 
...... 
[fJ ('j 
>oc 
:3,.-, 
...c...c 
u u 
;>, ('j 
c tJ 
"'O ('j 

b 
bJ)C 
N O 
:3c 
U :3 
'S 'O 
'N ...... 
'O ..;.:: 
.... .;8 
.;8 oD 
C O 
V...c 
.
 
 
('j o... 
tJ e 
v bJ) 
N 


:s 
'1'; 
'o 
.L 
N 
.s.:; 
u 
» 
+-' 


;? 
,; 

() 
r: 
o 
c, 


..r:.:: 


:.) 


c 

o 
'L) 



)J ) 
" 
::.
 


u 


r- 
'c-, 
'2 
:--.] 
rj 
.' 

j 


>-O 

 
-.:t 

 

 

 

 

 
E-- 


('j 
E 
('j 
'N 
c 
o 
P-. 


v 
2 
v v 
2 N 
"'O u 
v2 
.... ('j 
VJ .... 
biJ 
O 


...c 
U 
('j 
tJ v 

2 uV' 
...... ('j 'VJ ::: 
25 ::: E 
 
..;.:: 8.. 
 "O 
(tY E 'o 
:3 tJ ('j ::: 
:> ;>, 
 ..D 
;»0.. 0 
'o ;;> 
I 
 I v 
i ,;82 ...c 
('j u 
"8 :::;>,
 
8..
 o 
6 2?.....
 
5. 
 ..D 
e 
 N 
b1) v 
f:i2 ('j 
-g 

 
02 
o.. N 
V'u 
,.-, ...... 
 

 
E 
o 
 


v 
C 
"'O 
llY 
"'Sb 
N 
:3 



.... 
('j v 
........D 
VJ 'N 
"0"0 
o 'N 
o.. 


v 
'2 '2 
v v 
'N N 
c'd ... 
... o 
o,..:.:: 
P-. 


c'd 
'2 ;.g 
v N 8 
N Q) "_ 
"8 t: 
 
,..:.:: o.. N 

 12 

 VJ 


'" 



 
rJl 

 

 

 
z 
o 

 


::: 
'o 
biJ 

 
o 
... 
biJ 
c'd 


'z 

 
- 



 
N * 
U * 

 
.., 


Q\ 
!",f 
....... 
+ 


00 
t--..
 

 
I 


* 
* 



 


\D 


00 
('0 
N 


* 


\D 
"T 
V) 


('0 
r-- 
N 


* 


('0 
oo
 
N 
I 



 
.- 
('0 
I 


t--.. 

 
+ 


Q\ 
t--..
 

 
I 


V) 
r-- 
V) 


* 



 
\D 
('0 


* 
* 


N
 
o 
\D 


* 
* * * 


r-- 
 .- 
0\ ('.I 00 
.- "T N 
I I I 


* 
, * * 


o O
 00 

 ('.I N 
.- V) "T 
I I I 


* 
* 


V) 
r-- 
('0 
I 



 
.......
 

 
+ 


Ir) 
t--..
 

 
J 


* 
* 


If) 
00 
\D 


.- 


+ 


* 


"T
 
"T 
"T 


r-- 
00 
.- 
I 


....... 
e) 
('0 
+ 


I I I 
e e e 
.... .... .... 
.......c.... .... 

g
 
 I 

 ,..:.:: 
 . - 
 
 .
 
 
Qł@QłSQł
,

 
.. N'. c'd.. V 'N V 

VJ
'N
...cO...c u 
QłVQłoQłu.Q 
.
 . 8 -; 
 .- o N o 
> >"': BiJ Qł BiJ 

 ::: 
 N 
 N N N 
,= 'c ,= 'c ,= 'c ,= 'c 
.
 v .
 v.
 v.
 v 
e .- e .- e .- e .- 
N 
 N 
 N 
 N 
 
(oJ u (oJ u (oJ u (oJ u 








 


t--.. 
\Q 
!"\\ 
+ 



 
Ir)
 
+ 


00 
If) 
N 


* 
r-- 
00 
If) 
+ 


r--
 
0\ 
('0 
+ 


rJJ 

 


- 



 
o 


00 
\Q
 

 
+ 


\Q 
o-.,
 

 
I 


00 


* 


If) 
e) 
\D 


00 
('0 
"T 


* 


o 
O
 
If) 
r 


\D
 
V) 
('0 


Q\ 


 

 
+ 


t--.. 

 

 
J 


\D
 
r-- 
N 
I 


* 


O\
 
N 
\D 


If) 


.- 
"T 
I 


('0 
0\ 
"T 


* 


('.I 
r-: 
('0 
r 


\Q 

 

 
+ 


o-., 

 

 
I 


r-- 
e) 
('0 
+ 


* 


N
 
r-- 
V) 


r--
 
0\ 
"T 


"T
 
.- 
If) 


* 


('0 
N 
('0 
I 


I , I 
e e e 

...c
 
 
rI.! () rI.! rI.! I 
.... c'd.... .... .. 

 
 
s 
 e E 
Qłc'dQłc'dQł5
v 
.. 
.. 'N .. ...c 'N ...c 

 v 
 o 
 u o U 
Qł .- Qł ..D Qł 0.Q o 
.
 S'
 N .
 BiJ N BiJ 

:::


N
N 
fi.! r:fJ fi.! U') fi.! en fi.! r:fJ 
Qł V Qł V Qł V Qł V 
.
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 
00000000 


* 
* 


O
 
"T 
....... 
I 


('0 

 


r-- 
r-: 
+ 


!"\\ 
-.,,; 
+ 



 
t--..
 
...... 
+ 


V) 
O
 
00 
+ 



 
If) 
....... 


+ 


o 
E-- 
;... 
oN 
Z 

 
N 
rJJ 

 


\Q 
\Q 
...... 
+ 


\Q 
c\ 
I 


If) 
"T
 
.- 


+ 


"T
 
0\ 


* 


If) 
N 
If) 


N
 
N 
N 
+ 


.- 


('.I 
"T 


"T
 
O 
.- 


+ 


...... 
-.,,; 
+ 


\Q 

 
J 


0\ 
O
 
"T 
+ 


N
 
00 
....... 
I 


* 


O
 If) 
('0 ....... 
"T r-- 
I I 


* 
* 


('0 
00 
('0 
+ 


* 


('0 
0\ 
('0 


If) 
r-- 
.- 


+ 


"ł' 


 

 
+ 


...... 
'"Ó 
"1 
+ 



 
t-...
 
"1 
I 


Ir) 

 
"1 
I 


If) 
00 
M 


"T
 
\O 
I.(') 
I 


00 
+ 


...... 
N 
M 
+ 


* 
* 


o 
O 
I.(') 


* 
* 


f"l 
O 


I.(') 
M 


N 

 
"T 


0\ 
N 
....... 
I 


I.(') 
"T
 


r-- 
00 
....... 
I 


li') 
("C) 
-q- 
ro' 
v 
.D 
::J 


I I I 
e e e 

...c 
 t' 

 g 
 
 ,
 

 .z 
 's 
 E E E "O 
.
 
.
 c'd,
 v.
 v 8.. 
. Qł . 
 
 
 .
 
 "5 ,g "5 
 
'" 
.
 {J'c;; 2 N ::: ';' 

 biJ Qł CfJ - 

 ::: 
 
 
 N N N5 
00 0 0 0 0 0 0 ;:: 

 >. 
 >. 
 >. 
 
 

 
.
 .
 .
 .
 '
 .
 '
 .
 .g 
Qł V Qł V < 

P-.
P-.
		

/D194_092_0001.djvu

			DYSKUSJA 


86 


5. DYSKUSJA 


Spośród różnych korzyści uprawy roślin w mieszankach międzygatunkowych często 
podkreśla się możliwość lepszej kontroli zachwaszczenia w takich uprawach (Rudnicki 
i współ. 1996, Wanie 1997). Przyczyn takiego stanu należy upatrywać we wzmożonej 
konkurencji pomiędzy roślinami uprawianymi współrzędnie a chwastami. Przedmiotem 
współzawodnictwa roślin są różne składniki siedliska, a efekty konkurencji mogą pozy- 
tywnie wpływać na wypieranie osobników słabiej przystosowanych do określonych wa- 
nmków bytowych. To proste wyjaśnienie tłumaczy opisane w literaturze przypadki ograni- 
czania w czasie lub przestrzeni chwastów w uprawach złożonych z kilku gatunków 
(Creamer i współ. 1986, Cousens 1996, WiIley 1979). 
W ramach niniejszych eksperymentów analizowano zachwaszczenie, w stopniach bo- 
nitacyjnych, siewów mieszanych zbóż jarych i porównywano je ze stopniami zachwasz- 
czenia upraw jednogatunkowych. Ponadto rozpatrywano zachwaszczenie upraw w kontek- 
ście gatunku uprawianego zboża, fazy rozwojowej zboża i warunków glebowych. Prze- 
ciętne zachwaszczenie na wiosnę (GS 24-26 wg Zadoksa) było w 12 uprawach na 20 ba- 
danych mniejsze niż latem (w fazie GS 73-75). W dwóch przypadkach stopień zachwasz- 
czenia był taki sam w całym sezonie wegetacyjnym, tj. w mieszance owsa z pszenżytem 
i owsa z grochem, na kompleksie żytnim dobrym. Natomiast 6 upraw wykazało tendencję 
ograniczania zachwaszczenia w czasie wegetacji. "Odchwaszczają" rolę ujawniły cztery 
uprawy owsa: czysty siew owsa, jego mieszanka z grochem na kompleksie pszennym do- 
brym, mieszanka owsa z łubinem lub jęczmieniem na kompleksie żytnim dobrym. Zasiewy 
owsa są z reguły mniej zachwaszczane niż zasiewy innych zbóż (Kurowski 1991, 
Adamiak 1992) z powodu wyższych potrzeb wodnych tego gatunku (Panek 1989). 
Zmniejszenie zachwaszczenia podczas wegetacji w uprawach owsa wynosiło od 1 stopnia 
w siewie czystym owsa do 3 stopni w jego mieszance z grochem. Były to jednocześnie 
najmniejsze z obserwowanych na obydwu doświadczeniach zachwaszczenia łanów. Po- 
równywalne wyniki z badań uzyskali Rudnicki i współ. (1996), badając tolerancję 
na uprawę po sobie różnych zbóż w siewach czystych i mieszanych. Owies, jako kompo- 
nent mieszanek zbożowych oraz uprawiany w stanowiskach jednogatunkowych, wykazał 
najwyższą tolerancję na uprawę w krótkotrwałej monokulturze. Jedną z przyczyn takiej 
reakcji jest samoregulacja zachwaszczenia w łanie owsa (Wanie 1997, Idziak i Michalski 
1999). Utrzymywanie rozwoju chwastów na tym samym poziomie w czasie wegetacji mie- 
szanki owsa z pszenżytem lub z grochem potwierdza do pewnego stopnia tę samą tezę.
		

/D194_093_0001.djvu

			DYSKUSJA 


87 


Na uwagę zasługuje również fakt, że przeciętne zachwaszczenie upraw owsa nie przekro- 
czyło zapewne w badanym okresie progu ekonomicznej szkodliwości. Potwierdza się więc 
stwierdzenie Wasilewskiego (1999), że istnieją możliwości uprawy mieszanek z udziałem 
owsa bez zabiegów odchwaszczających. 
Tendencję słabego zachwaszczania się wykazała również mieszanka pszenżyta z łubi- 
nem żółtym na kompleksie żytnim. Efekt wzmożonej konkurencyjności tej mieszanki 
względem chwastów objawił się średnią redukcją zachwaszczenia o 1,5 stopnia. Na kom- 
pleksie pszennym dobrym podobne rezultaty dała uprawa współrzędna jęczmienia z gro- 
chem. Pozostałe siewy mieszane podlegały dość silnej presji zachwaszczenia. W warun- 
kach słabej gleby jęczmień z pszenżytem lub z grochem, lub z łubinem żółtym, a także 
pszenżyto z grochem, były zachwaszczane prawie tak samo jak jęczmień w siewie czy- 
stym. Wyniki te potwierdzają więc obserwacje Koteckiego (1990) dotyczące zwiększania 
się masy chwastów w mieszankach grochu pastewnego z łubinem wąskolistnym, owsem 
lub bobikiem wraz ze zmniejszaniem obsady roślin grochu. 
Zróżnicowanie gatunkowe na polach uprawnych najczęściej obniża populacje szkodni- 
ków. Risch i współ. (1983), na podstawie doniesień z literatury światowej, podają, że 
wśród gatunków roślinożernych owadów 53 % wykazało spadek, 18 % wzrost, 20 % zróż- 
nicowane reakcje, natomiast 8 % gatunków nie wykazało żadnych zmian w populacji 
na skutek zróżnicowania uprawy roślin żywicielskich. Liczne empiryczne i teoretyczne 
prace sugerują, że w rocznych uprawach mieszanych większą rolę w ograniczaniu popula- 
cji szkodników spełnia zasobność źródeł pokarmowych, natomiast mniejszą rolę w regula- 
cji owadów spełniają ich wrogowie naturalni (Bach 1980, Tahvanainan i Root 1972, 
Perrin 1977). Krótkotrwała uprawa roślin podatnych na roślinożerne owady w siewach 
mieszanych to ucieczka przed nimi w czasie i przestrzeni. Autorzy ci uważają, że im więk- 
szą specjalizacją pokarmową charakteryzuje się dany owad, tym większy można uzyskać 
efekt ograniczania jego populacji, a tym samym niwelować stopień uszkodzenia roślin 
żywicielskich poprzez siewy mieszane (Risch i współ 1983). Specyficzne w tym wzglę- 
dzie są owady monofagiczne, które nawet w nieznacznie zmienionym łanie rośliny żywi- 
cielskiej mogą nie znaleźć odpowiedniej dla siebie bazy pokarmowej i lęgowej. Słabsze 
przywiązanie szkodników do określonego gatunku rośliny uprawnej, jakie spotyka się 
u oligofagów mogących żerować na różnych gatunkach w obrębie tej samej rodziny bota- 
nicznej, powoduje, że mieszanka składająca się z żywicielskich roślin wcale nie mllsi 
wpłynąć na zmianę żerowania u owadów.
		

/D194_094_0001.djvu

			DYSKUSJA 


88 


Niniejsze badania nad szkodnikami zbóż jarych skupiły się na dwóch grupach szkodni- 
ków tych roślin. Z rodziny stonkowatych (Chrysomelidae) obserwowano szkodliwość 
sKrzypionek zbożowych, mierzoną indeksem uszkodzeń liści zbóż. Z rodziny mszycowa- 
tych (Aphididae) oceniano w stopniach bonitacyjnych zasiedlenie roślin zbożowych 
przez mszyce zbożowe. Szkodniki z obydwu rodzin należą do grupy owadów oligofagicz- 
nych, a spektrum ich roślin żywicielskich mieści się w ramach rodziny wiechlinowatych 
(Poaceae). 
W zakres żywicieli skrzypionki zbożowej wchodzą wszystkie badane gatunki zbóż ja- 
rych (Bubniewicz i współ. 1993), a stopień uszkodzeń trzech badanych gatunków zbóż 
\vynosił, na różnych obiektach rozlokowanych w dwóch miejscowościach, od 8 % 
do 67,5 %. Najbardziej podatnym gatunkiem zbożowym na żerowanie skrzypionek, nie- 
Lależnie od lokalizacji doświadczeń, okazał się owies. O takich samych preferencjach po- 
karmowych skrzypionek donoszą Bubniewicz i współ. (1989). Na kompleksie żytnim do- 
brym indeksy uszkodzeń owsa przewyższały średnie indeksy uszkodzeń jęczmienia 
i pszenżyta o 21,4 %, natomiast na kompleksie pszennym dobrym owies podlegał uszko- 
dzeniom o 48,5 % silniejszym niż pozostałe dwa zboża. 
Uprawy współrzędne roślin zbożowych mogą wykazywać tendencje słabszego uszka- 
dzania roślin przez skrzypionki niż uprawy tych samych roślin w siewach czystych. 
Jak wykazali Rudnicki i współ. (1994), owies i pszenżyto uprawiane w mieszance odzna- 
czały się mniejszymi (o 8,4 %) uszkodzeniami, natomiast redukcja uszkodzeń w mieszance 
jęczmienia i pszenżyta wyniosła 9,5 % w odniesieniu do średniego poziomu uszkodzeń 
tych komponentów w siewach czystych. W niniejszych badaniach redukcję uszkodzeń liści 
zaobserwowano tylko na glebie kompleksu pszennego dobrego, na roślinach owsa upra- 
wianych współrzędnie w mieszankach z jęczmieniem (o 40 %) i z pszenżytem (o 34 %). 
Ponieważ obserwacje te nie znalazły potwierdzenia w warunkach gleby kompleksu żytnie- 
go dobrego, nie można ich traktować jako dowód na korzystne oddziaływanie mieszanek 
zbożowych w tym aspekcie. Bardziej rygorystyczne wnioski można spotkać w pracach 
Webera i współ. (1999) oraz Michalskiego i współ. (1994). Autorzy ci jednoznacznie 
stwierdzają, że mieszanki zbożowe nie ograniczają żerowania skrzypionek, a siewy takie 
mogą nawet sprzyjać bardziej masowym pojawom tego szkodnika. 
Korzystniejszych efektów można oczekiwać w mieszankach roślin żywicielskich z ro- 
ślinami nieżywicielskimi, jako że w literaturze światowej są liczne doniesienia o tym, 
że obce i taksonomicznie oddalone od siebie rośliny uprawiane w jednym łanie skutecznie 
bronią się przed swoimi szkodnikami (Garda i Altieri 1992, Tahvanainen i Root 1972).
		

/D194_095_0001.djvu

			D LS'KUSJA 


89 


Spuśród badanych mieszanek zbożowo - strączkowych na uwagę zasługują mieszanki zbóż 
jarych z łubinem żółtym. Na kompleksie glebowym żytnim dobrym efekty względem 
uszkodzeń przez skrzypionki były wyraźne i powtarzalne we wszystkich latach badań. 
Obccność łubinu w uprawach mieszanych wpływała ograniczająco na stopień uszkodzeń 
komponenta zbożowego przez tego szkodnika. Wyjaśnieniem takiego stanu może być 
mnicjsza frekwencja chrząszczy zimowych zasiedlających takie uprawy (Wenda - Piesik i 
Piesik 1998) albo mogły wystąpić inne zaburzenia w żerowaniu larw u tego szkodnika. 
Bez względu na przyczynę takiego stanu konsekwencją jej była skuteczna ochrona roślin 
zbożowych przed skrzypionkami. Redukcja uszkodzeń roślin owsa wyniosła średnio 
48 %, a jęczmienia 51 %. Na pszenżycie uprawianym z łubinem żółtym również obserwo- 
wano mniejsze uszkodzenia niż w jego mieszankach z innymi zbożami lub z grochem. 
Taki efekt, w którym jedna roślina pomaga drugiej skutecznie obronić się przed inwazją 
szkodników, określa się jako "odporność współtowarzysząca". Przykłady tej odporności są 
znane z literatury światowej, m. in. Bach (1980) przypisuje tę właśnie rolę kukurydzy, 
którą uprawiano razem z ogórkiem w celu ochrony ogórka przed chrząszczem Acalymma 
vittata. 


Mszyce zbożowe, podobnie jak skrzypionki zbożowe, występowały na wszystkich ba- 
danych gatunkach zbóż jarych, co potwierdziło doniesienia Rozbickiej i współ (1994) 
o zakresie roślin żywicielskich mszyc. Różnice pomiędzy sezonami wegetacji i poszcze- 
gólnymi roślinami zbożowymi w stopniu zasiedlenia przez mszyce mogą wynikać z dwóch 
powodów. Po pierwsze gatunki mszyc w niejednakowym stopniu występują na określo- 
nych zbożach, co może tłumaczyć ich absencję na owsie w roku 1998 na kompleksie żyt- 
nim dobrym. Drugim, niemniej ważnym czynnikiem, od którego zależy natężenie tego 
szkodnika w danym roku, są warunki pogodowe (Pankanin-Franczyk 1994). W 1998 
roku na przełomie kwietnia i maja było stosunkowo ciepło (rys. 3.2 i 3.3). Warunki takie 
zazwyczaj sprzyjają migracjom mszyc na pola uprawne, co miało miejsce w tym właśnie 
roku w obydwu miejscowościach Poza tymi niekontrolowanymi źródłami, wywołującymi 
zmienność w pojawianiu się mszyc, stopień zasiedlenia zbóż może zależeć także od sposo- 
bu ich uprawy. Hełenius (1989a,b) stwierdził, że liczba mszyc z gatunku RhopalosiphulIl 
padi na owsie wzrastała proporcjonalnie do spadku gęstości owsa w mieszance z bobi- 
kiem. Autor ten zaobserwował ponadto, że mszyce w mieszance były silniej skumulowane 
na poszczególnych roślinach owsa, a wyjaśnieniem takiego stanu była większa inwazja 
pierwotna mszyc w takiej mieszance niż w czystym siewie owsa. W innych pracach autor 
ten pisze o korzystnym wpływie mieszanki owsa z bobikiem na koncentrację drapieżnych
		

/D194_096_0001.djvu

			DYSKUSJA 


90 


biedronek Coccinella septempunctata. I chociaż samo zróżnicowanie roślin współwystę- 
pujących na jednym polu nie jest powodem mniejszego występowania mszyc zbożowych, 
to biedronki odgrywać mogą istotną rolę w ograniczaniu populacji tych fitofagów 
(Helenius 1990 a,b). 
Własne obserwacje koncentracji mszyc zbożowych w zasiewach mieszanych, prowa- 
dzone w dwóch miejscowościach różniących się warunkami glebowymi, nie potwierdzają 
spostrzeżeń o większym natężeniu szkodników w mieszankach. Wręcz przeciwnie, obiekty 
Lbóż jarych z towarzyszącymi im gatunkami strączkowymi odznaczały się znacznie mniej- 
szą frekwencj ą mszyc zbożowych niż te same zboża na obiektach jednogatunkowych. Pod- 
czas gdy w siewach czystych jęczmienia mszyce występowały w liczbie 15-30 osobników 
na 100 kłosach, to na jęczmieniu uprawianym w mieszankach z roślinami strączkowymi 
ich liczebność była mniej sza niż 5 osobników na 100 kłosach, a w mieszance z grochem, 
na glebie kompleksu pszennego dobrego, owady te nie występowały prawie w ogóle. 
W siewach czystych owsa średnie w latach występowanie tych szkodników było różne 
na różnych glebach. Na kompleksie żytnim występowały mniej licznie (średnio około 20 
sztuk na 100 wiechach), na kompleksie pszennym występowały w liczbie 50 sztuk. 
W obydwu jednak miejscowościach stwierdzano corocznie mniejsze (o 15-45 osobników 
na 100 wiechach) zasiedlenie owsa przez mszyce w mieszankach z łubinem lub grochem 
niż w siewie czystym. Współrzędna uprawa z grochem lub łubinem spowodowała także 
wyraźne ograniczenie liczebności mszyc na pszenżycie (średnio o 25 osobników na 100 
kłosach) w porównanju z jego siewem czystym na glebie pszennej oraz w porównaniu 
z mieszankami zbożowymi pszenżyta na glebie żytniej. 
Uprawy roślin jednoliściennych z dwuliściennymi odznaczają się inną architekturą łanu. 
Zmieniona fizjonomia upraw może wpływać pogarszająco na mikroklimat dla wyspecjali- 
zowanych owadów - fitofagów (Perrin 1977). Dodatkowe bariery natury fizycznej, 
np. wąsy czepne roślin grochu mogą stwarzać przeszkodę dla mszyc lub nawet swoiste dla 
nich pułapki. Efekty takie zostały opisane na przykładzie Aphis craccivora, groźnej mszy- 
cy orzeszków ziemnych, której rozwój skutecznie ograniczyło sąsiedztwo fasoli (Farell 


1976). 
Mieszanki zbożowe odznaczały się niewiele mniejszym zasiedleniem przez mszyce niż 
siewy czyste zbóż jarych, co zaobserwowano tylko na kompleksie żytnim. Mieszanki róż- 
nych roślin żywicielskich zbóż zdają się nie mieć pozytywnego znaczenia w ograniczaniu 
występowania mszyc zbożowych. Podobnie jak w przypadku skrzypionek zbożowych,
		

/D194_097_0001.djvu

			DYSKUSJA 


91 


tylko mniejsza koncentracja roślin żywicielskich, bez względu na gatunek tychże roślin, 
może skutecznie ochronić łan przed mszycami. 
Stan zdrowotny dolnych części zbóż jarych zależał od różnych czynników, przede 
wszystkim od podatności badanych gatunków i sposobu ich uprawy, natomiast w mniej- 
szym stopniu od jakości gleby. Nasilenie kompleksu chorób podsuszkowych i zgorzelo- 
wych istotnie wpłynęło na wyodrębnienie obiektów badawczych o wysokim, średnim 
i niskim stopniu porażenia korzeni i podstawy źdźbła (tab. 4.33 i 4.34). Do upraw obarczo- 
nych najwyższym ryzykiem porażenia korzeni (od 25,5 % do 58,6 %) i podstawy pędów 
(50,9 % - 67,7 %) należały siewy jednogatunkowe jęczmienia. Średnie natężenie chorób 
wystąpiło na jęczmieniu w mieszankach zbożowych, na pszenżycie w siewie czystym oraz 
na pszenżycie z roślinami strączkowymi. Średnie, dla tej grupy obiektów, wartości indek- 
sów porażenia korzeni mieściły się w przedziale od 12,7 % do 20,9 %, a indeksów poraże- 
nia podstawy pędów od 28,3 % do 38,5 %. Najzdrowsze dolne części roślin stwierdzono 
w siewach jednogatunkowych owsa oraz na owsie w mieszankach z roślinami strączko- 
wymi. Wartości indeksów porażenia owsa w tych obiektach mieściły się w zakresach: 
6,0 %-10,2 % i 12,8 %-19,1 % odpowiednio dla korzeni i podstawy źdźbeł. Pod wpływem 
różnych warunków glebowych przynależność poszczególnych obiektów do określonych 
grup ryzyka porażenia chorobami podsuszkowymi i zgorzelowymi może ulec zmianie. 
Sytuacja taka wystąpiła w przypadku mieszanki jęczmienia z pszenżytem, która na kom- 
pleksie pszennym dobrym okazała się tak samo podatna jak jęczmień w siewie czystym. 
Także mieszanka pszenżyta z owsem w warunkach tej samej gleby była silniej porażana 
przez patogeny glebowe niż na glebie lżejszej i dlatego znalazła się w grupie zasiewów 
średnio podatnych (tab. 4.34). Takie uszeregowanie gatunków pod względem nasilenia 
występowania sprawców chorób podsuszkowych zgorzelowych jest zgodne 
z doniesieniami literatury krajowej i zagranicznej (Zamorski i Schollenberger 1995, 
Pokacka 1993, Rothrock 1991, Truszkowska i współ. 1983a, Johnston i Holm 1992). 
Jednym z mechanizmów uruchamianych w zróżnicowanych genetycznie uprawach jest 
indukowana odporność spowodowana przez grzyby niepatogeniczne, które mogą wypicrać 
gatunki grzybów patogenicznych z racJI pierwszeństwa zasiedłenia lllS/Y 
(WoIfe 1985). Zjawisko to nie jest jeszcze dokładnie poznane, ale niektórzy autorzy po- 
wołują się na nie w celu wyjaśnienia korzystnych oddziaływań siewów mieszanych 
w ograniczaniu patogenów pochodzenia glebowego. Vilich - Meller (1992b) dowodzi, że 
jęczmień jary uprawiany razem z owsem był średnio o około 12 % słabiej porażany 
przez grzyb Pseudocercosporella herpotrichoides i o 15 % przez grzyby z rodzaju Fusa-
		

/D194_098_0001.djvu

			DYSKUSJA 


92 


rium niż jęczmień w siewach czystych. Atrybutem owsa jako partnera jęczmienia jest jego 
wysoka, naturalna odporność na patogeny grzybowe pochodzenia glebowego dzięki obec- 
ności w tkankach roślinnych awenacyn (Betz 1984, Pokaeka 1993). Całkowita odporność 
owsa na P. herpotrichoides mogła spowodować ograniczenie inokulum tegoż grzyba 
w środowisku rhizosfery, co według Vilich - Meller jest drugim wyjaśnieniem zmniejsze- 
nia porażenia jęczmienia w mieszance z owsem. Wanie (1997) stwierdziła, że zainfeko- 
wanie podstawy źdźbła jęczmienia w mieszance z owsem było o 10,7 % mniejsze niż 
w siewie czystym. Kurowski i współ. (1998) ponadto wykazali działanie ograniczające 
rozwój choroby podsuszkowej na jęczmieniu w mieszance z owsem w dwuletniej uprawie 
jej po sobie. W badaniach własnych nad zdrowotnością takiej samej mieszanki obserwo- 
wano tendencję mniejszego porażenia podstawy pędów jęczmienia, jednakże nie w stopniu 
dającym się udowodnić. Zdrowotność korzeni jęczmienia także nie zawsze była istotnie 
modyfikowana obecnością owsa, bowiem lepszą zdrowotność stwierdzono tylko na glebie 
słabszej. Większą rolę w korzystnym kształtowaniu zdrowotności korzeni i podstawy pę- 
dów jęczmienia odegrały mieszanki z roślinami strączkowymi, zwłaszcza z grochem. Part- 
nerstwo grochu ograniczyło porażenie korzeni jęczmienia o blisko 70 % na glebie lżejszej 
i o 52 % na glebie cięższej. W odniesieniu do porażenia podstawy pędów redukcje wyno- 
siły odpowiednio: około 38 % i około 42 %. Wyniki te potwierdzają wcześniejsze obser- 
wacje prowadzone w tym samym celu (Wenda-Piesik i Lemańezyk 1997). Brak donie- 
sień w naukowej literaturze rolniczej uniemożliwia porównanie tych wyników. 
Kompozycje mieszane pszenżyta nie ograniczają, według polskich badaczy tego zagad- 
nienia, zachorowalności pszenżyta jarego. Gołębniak i współ. (1994), obserwując stopietl 
porażenia tego zboża w mieszance z pszenicą jarą, stwierdzili taki sam poziom pora7.cma 
przez P. herpotrżchoides oraz Fusarium spp. w siewach mieszanych i czystych pszenżyta. 
Podobne rezultaty komentuje Michalski i współ. w pracach z lat 1994 i 1996. Pszen:i.yto 
uprawiane na lepszych glebach, zwłaszcza po roślinie kłosowej, jest narażone na ataki 
ze strony patogenów zgorzelowych (Ruhłand i współ. 1994). Badania własne nad mie- 
szankami zbożowymi pszenżyta potwierdzają częściowo doniesienia o zdrowotności pod- 
stawy źdźbeł pszenżyta na glebie cięższej. Na kompleksie pszennym dobrym zaobserwo- 
wano, że podstawy źdźbeł roślin tego zboża w mieszance z jęczmieniem lub owscm podle- 
gały silniejszym porażeniom niż w siewie czystym. Jednak w odniesieniu do symptomÓw 
chorobowych na korzeniach u tych samych roślin stwierdzano istotnie mniejszą ostrość 
porażenia w przypadkach, gdy pszenżyto uprawiano razem z owsem lub grochem, nato- 
miast żadnego jawnego wpływu nie odegrały w tym względzie rośłiny jqczmienia.
		

/D194_099_0001.djvu

			DYSKUSJA 


93 


Wpływ mieszanek na stopień ograniczenia porażenia korzeni i podstawy pędów owsa 
był nieznaczny lub nie wystąpił w ogóle. Rośliny owsa są wyposażone w swoiste substan- 
cje fungistatyczne, co tłumaczyć może mniejszą rolę siewów mieszanych w modyfikowa- 
niu zdrowotności jego korzeni i podstawy pędów. W świetle badań krajowych (Wanic 
1997) i zagranicznych (Vilich - MeIler 1992b) owies w mieszankach zbożowych z jęcz- 
mieniem odznacza się mniejszym porażeniem podstawy źdźbła powodowanym 
przez kompleks grzybów zgorzelowych (Rhizoctonia cerealis i Fusarium spp.). 
Zmniejszenie gęstości roślin podatnych na różne czynniki infekcyjne pochodzenia 
grzybowego, głównie na patogeny rozprzestrzeniające się za pomocą zarodników koni- 
dialnych poprzez ich uprawę z roślinami odpornymi na te czynniki, przyczynia się 
do ograniczania ryzyka porażenia roślin podatnych. W literaturze naukowej są liczne do- 
niesienia na temat mechanizmów tego zjawiska (Wolfe 1985, Gacek 1993) oraz dowody 
na redukcję chorób w niektórych siewach mieszanych. Korzystne oddziaływanie siewów 
mieszanych w ograniczaniu chorób liści zbóż, na podstawie własnych obserwacji, stwier- 
dzono w 96 % przypadków na kompleksie żytnim dobrym i w 81 % na kompleksie pszen- 
nym dobrym w ciągu wszystkich lat badań. Gacek i współ. (1999a) w badaniach 
nad mieszankami odmian jęczmienia jarego uzyskali redukcję chorób liści na poziomie 
80 %. W badaniach przedstawionych w niniejszej pracy poziom redukcji chorób liści 
jęczmienia wyniósł w różnych mieszankach średnio 31,4 % na kompleksie żytnim dobrym 
j 18,9 % na kompleksie pszennym dobrym. 
Najczęściej wymienianym patogenem, którego rozwój można ograniczać w mieszan- 
kach, jest mączniak prawdziwy (Stolen i współ. 1980, Michalski i wspól. 1999, Gacek 
i współ. 1999b, Vilich- MeIler 1992a, Osiecka i Michalski 1996, Błażej i Błażej 1998, 
Wanic 1997). W przytoczonych pracach zakres redukcji występowania mączniaka 
na j
czmieniu wynosił od 10,4 % do 80 %. Z własnych obserwacji wynika, że jC(czmidl 
uprawiany w różnych mieszankach, na różnych glebach, był średnio o około 55 11<) mniej 
porażany niż w siewie czystym, co potwierdza wyniki innych autorów, a najbardziej wyni- 
ki Vilich-MeIler (1992a). 
Z licznych prac tych samych oraz innych autorów wynika, że zadowalające rezultaty 
ograniczania patogenów w mieszankach są możliwe także w przypadku plamistości siat- 
kowej jęczmienia, septoriozy owsa i pszenicy, plamistości obwódkowej na jC(czmicniu 
i rdzy zbożowych (Karjalajnen i Jokinen 1993, Vilich-Meller i Weltzien 1989, Wenda 
- Piesik i in. 1997, Błażej i Błażej 1998, Kurowski i wspól. 1998).
		

/D194_100_0001.djvu

			DYSKUSJA 


94 


Wanic (1997) donosi o 50 % redukcji chorób liści owsa w mieszance z jęczmieniem. 
Na podstawie własnych obserwacji zdrowotności liści owsa dowiedziono, że najkorzyst- 
niejszą uprawą była jego mieszanka z grochem. W mieszance tej stwierdzono mniejsze 
o 60 % (na glebie słabszej) i o 54 % (na glebie lepszej) porażenie liści owsa przez kom- 
pleks patogenów, wśród których przeważały objawy septoriozy niż w siewie czystym. 
W mieszankach owsa z innymi zbożami lub z łubinem, na glebie słabszej, także stwier- 
dzono istotnie mniejsze porażenie liści owsa, ale stopień ograniczania układał się na po- 
ziomie 35 %. 


Podobnie jak Vilich-Meller (1992a), która wykazała 40 % redukcję występowania 
plamistości obwódkowej na życie wysianym w mieszance z pszenicą, tak w niniejszych 
badaniach stwierdzono podobne redukcje objawów tej choroby na jęczmieniu w mieszan- 
kach z owsem, grochem lub łubinem. Jęczmień w mieszankach z roślinami nieżywiciel- 
skimi, np. z owsem jest istotnie słabiej atakowany przez R. secalis (Karjalajnen i Jokinen 
1993), natomiast wykazano w niniejszej pracy, że w mieszance z pszenżytem (rośliną rów- 
nież podatną na tę chorobę) jęczmień był porażany w takim samym stopniu jak w siewie 
czystym. 
Nie udało się stwierdzić jednoznacznie, jaki wpływ miał sposób siewu na stopień pora- 
żenia zbóż jarych przez grzyby rdzawnikowe. Rezultaty uprawy mieszanej zbóż jarych 
w warunkach kompleksu żytniego dobrego wskazują, że zboża w mieszankach były w tym 
samym stopniu porażone co w siewach czystych. Natomiast w trzech mieszankach 
na kompleksie pszennym dobrym ujawnił się korzystny wpływ ograniczający występowa- 
nie rdzy. Były to mieszanki jęczmienia z owsem lub z pszenżytem, które ograniczyły wy- 
stępowanie rdzy na jęczmieniu odpowiednio o 29 % i 37 % oraz mieszanka pszenżyta 
z owsem, w której pszenżyto uległo porażeniu o 37 %, mniejszemu aniżeli w siewic czy- 
stym. Potwierdza to doniesienia Kurowskiego iWanic (1995), którzy wykazali redukcjt; 
rdzy na jęczmieniu uprawianym z owsem. 
Korzystny wpływ redukcji agrofagów w siewach mieszanych jest tym bardziej widocz- 
ny we wzroście plonów mieszanek, im współzawodnictwo między roślinami - kompo- 
nentami mieszanki jest mniejsze. Na poziomie intensywnego współzawodnictwa mil:(dzy 
partnerami przysłonięte zostają efekty wynikające ze związków między roślinami a agro- 
fagami (Risch i współ. 1983). Kotwica i Rudnicki CI 999) stwierdzili, że konkurcncja 
między roślinami pszenżyta jarego i łubinu żółtego w mieszankach nasilała sil:( wraz z za- 
gęszczaniem w nich siewu pszenżyta, a malała wraz ze wzrostem obsady łubinu, ponicwai 
presja łączna roślin łubinu w mieszance była mniejsza niż roślin pszenżyta. Na tej podsta-
		

/D194_101_0001.djvu

			DYSKUSJA 


95 


wie autorzy ci wnioskują, że łubin żółty korzystniej oddziaływał na pszenżyto niż odwrot- 
me. 


W badaniach nad wpływem łubinu żółtego na ograniczanie agrofagów pszenżyta 
w mieszance tych dwóch gatunków zaobserwowano, że rośliny pszenżyta były w mniej- 
szym stopniu zasiedlane przez mszyce, wykazywały mniej uszkodzeń z powodu żerowania 
skrzypionek, miały zdrowsze liście i podlegały najmniejszemu zachwaszczaniu w czasie 
wegetacji niż inne mieszanki pszenżyta uprawiane na kompleksie żytnim dobrym. Tak 
więc w siewach dwuskładnikowych mogą się ujawniać różne pozytywne reakcje, dzięki 
którym uprawy są zdolne do samoregulacji łanu. 
Z praktycznego punktu widzenia ważną jest odpowiedź na pytanie: czy możliwe jest osią- 
gnięcie korzyści z uprawy zróżnicowanych gatunkowo zasiewów, w których występuje 
mniej agrofagów. Przyjmuje się, że ograniczanie agrofagów przynosi korzyści: 
- krótkosiężne, jeśli osiągany jest wzrost plonu roślin i obniżenie kosztów ochrony roślin, 
- dalekosiężne, wynikające ze zróżnicowania agroekosystemów i przyczyniające się 
do zmniejszania zachwaszczenia bądź polepszenia jakości siedliska dla roślin następczych 
(Risch i współ. 1983). 
Plonowanie roślin uprawnianych w mieszankach jest wypadkową wielu czynników od- 
działywających na rośliny w czasie wegetacji. Wśród najważniejszych korelatów plonu 
mieszanek wymienia się: dostępność składników pokarmowych, światła i wody, jakość 
gleby, oddziaływania między roślinami 
 partnerami takie jak kompensacja, konkurencja, 
komplementacja, szkodniki, patogeny, chwasty (Willey 1979, Michalski 1994, Gacek 
1993. Wolfe 1989, Rudnicki 1999). Jeśli na tle tych wszystkich czynników udaloby si
 
odseparować istotną interakcję między rośliną a pojedynczym agrofagiem, wówczas dopie- 
ro można by mówić o określonych korzyściach agronomicznych krótkotemlinowych. Bel'. 
możliwości ścisłej kontroli poszczególnych czynników o charakterze plonotwórczym 
i plonochronnym trudno jest zidentyfikować przyczynę wzrostu lub spadku plonowania. 
Dlatego w niniejszej pracy plonowanie zbóż jarych w kontekście występowania wainicj- 
szych agrofagów tych gatunków porównywano za pośrednictwem wartości wzgl
dnych, 
gdzie odniesieniem tych cech były czyste siewy zbóż. W mieszankach zboi.owo- 
-strączkowych związki między ograniczeniem występowania agrofagów a plonowaniem 
zbóż jarych wydają się być jednoznaczne. Mieszanki zbóż z łubinem lub grochcm okalały 
się ponadto w tym względzie korzystniejszymi od mieszanek zbożowych. Brak korespon- 
dujących z tym doniesień w piśmiennictwie nie pozwala jednakże skonfrontować tych wy- 
ników.
		

/D194_102_0001.djvu

			DYSKUSJA 


96 


Zróżnicowanie agroekosystemów dostarcza większych korzyści długoterminowych niż 
wyspecjalizowane uprawy jednogatunkowe: 
zachowanie środowiska rolniczego, 
zmniejszenie zanieczyszczenia środkami ochrony roślin, 
spowolnienie tempa wzrostu odporności roślin na środki ochrony. 
Waga tych korzyści jest w sumie większa niż same zwyżki plonów, ponieważ zmniejsze- 
niu mogą ulec koszty ponoszone na ochronę roślin i środowiska rolniczego (Vilich-Meller 
1989, Risch i współ. 1983). Ponieważ siewy mieszane są przyjazne środowisku natural- 
nemu, powinny być rozpowszechniane w gospodarstwach prowadzących integrowany 
lub ekologiczny system produkcji roślinnej i chów zwierząt (Kuś 1999, Rudnicki 2000).
		

/D194_103_0001.djvu

			WNIOSKI 


97 


6. WNIOSKI 


1. Zboża jare (jęczmień, owies i pszenżyto) uprawiane w mieszankach dwugatunkowych 
podlegają na ogół mniejszej presji agrofagów niż w siewach czystych. 


2. Znaczenie mieszanek zbożowo-strączkowych w ograniczeniu występowania badanych 
agrofagów zbóż jarych okazało się większe niż mieszanek zbożowych, zwłaszcza 
na glebie słabszej kompleksu żytniego dobrego. 


3. Na ogólny stan fitosanitarny zbóż w siewach czystych w mieszankach 
w największym stopniu rzutowały choroby podstawy źdźbła korzeni, 
a także mączniak prawdziwy na glebie kompleksu żytniego dobrego oraz plamistość 
obwódkowa i żerowanie skrzypionek na glebie kompleksu pszennego dobrego. 


4. Uprawa jęczmienia jarego lub pszenżyta w mieszankach z roślinami strączkowymi 
ograniczała 2-3-krotnie porażenie korzeni tych zbóż przez patogeny glebowe, 
a korzeni owsa tylko na glebie kompleksu pszennego dobrego. 


5. Udział łubinu żółtego lub grochu w mieszankach sprzyjał zdrowotności podstawy 
źdźbła jęczmienia jarego, a nie mial znaczenia w przypadku owsa i pszenżytajarego. 


6. Rośliny jęczmienia jarego oraz pszenżyta jarego we wszystkich mieszankach 
podlegały mniejszemu, niż w siewach czystych, porażeniu przez większość patogcnów 
grzybowych występujących na liściach, zwłaszcza przez mączniaka prawdziwcgo zhóż 
i plamistość obwódkową. Pozytywny wpływ na zdrowotność liści owsa miala jcdynic 
jego uprawa w mieszankach z grochem. 


7. Uprawa jęczmienia jarego, owsa i pszenżyta Jarego w siewach czystych lub 
w mieszankach nie miała znaczenia dla nasilenia występowania rdzy zbożowych 
na tych gatunkach. 


8. W obecności łubinu żółtego ujawniła się "odporność współtowarzysząca" zbóż jarych 
na skrzypionki zbożowe, a ograniczenie uszkodzeń zbóż w mieszankach z udziałem 
łubinu wyniosło średnio około 50 %. Zboża jare wysiewane z lubinem lub z grochem 
były też słabiej zasiedlane przez mszyce zbożowe niż w siewach czystych oraz slabiej 
niż w mieszankach zbożowych.
		

/D194_104_0001.djvu

			WNIOSKI 


98 


9. Mieszanki podlegały słabszemu zachwaszczeniu niż zasiewy jednogatunkowe zbóż 
jarych. Najmniejsze zachwaszczenie wykazały mieszanki, w których jednym 
z komponentów był owies, a także mieszanka pszenżyta jarego z łubinem żółtym. 
10. Względnie najmniejszym zasiedleniem przez badane agrofagi wyróżniał się owies 
w siewie czystym oraz jego mieszanki z łubinem żółtym, grochem lub pszenżytem 
jarym, a naj gorszy stan fitosanitarny wykazał jęczmień w siewie czystym i jego 
mieszanka z pszenżytem. 


11. Stopień ograniczania występowania agrofagów na zbożach jarych poprzez upraw f( 
w mieszankach korespondował z lepszym plonowaniem tych zbóż w mieszankach niż 
w zasiewach jednogatunkowych.
		

/D194_105_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


99 


7. LITERATURA 


1. Adamczewski K., 1999. Columa - XVII międzynarodowa konferencja poświęcona 
zwalczaniu chwastów. Ochrona Roślin 4/5: 31. 


2. Adamiak E., 1992. Weed infestation of cereals grown in specialised cereal rotations 
and monocultures. Acta Acad. Agricult. Tech. Olst., Agricult. 46B: 3-42. 


3. Adamiak E., Adamiak J., 1994. Reakcja owsa na udział zbóż w płodozmianie i na 
monokulturę. Zesz. Nauk. ATR, Bydgoszcz 187, Rolnictwo 35: 53-60. 


4. Aiyer AK.Y.N., 1949. Mixed cropping in India. Indian J. Agric. Sci. 19: 439-543. 


5. Aldrich RJ., 1997. Ekologia chwastów w roślinach uprawnych. Podstawy zwalczania 
chwastów. Towarzystwo Chemii i Inżynierii Ekologicznej, Opole, 461 ss. 


6. Andrews D.J., 1972. Intercropping with guinea com, a biological co-operative. Part l. 
Samaru Agric. Newsl. 14: 20-22. 


7. Andrews D.J., Kassam AH., 1976. The importance ofmultiple cropping in increasing 
world food supplies. Am. Soc. Agron., Special Publication 27, Wisconsin. 32 ss. 


8. Assveen M., Gunnarstorp T., 1996. Effects of barley cultivar mixture on certain 
agronomically important characteristics. Nor. Landbruksforsk. 10 (2): 149-158. 


9. Babilas W., 1977. Charakterystyka rozwoju, występowania i szkodliwości 
ważniejszych chorób zbóż w 1974 roku w Polsce w porównaniu do łat ubiegłych. 
Biul. lOR 60: 15-73. 


10. Bach C.E., 1980. Effects of plant diversity and time of colonisation on a herbivore- 
plant interaction. Oecologia (BerI.) 44: 319-326. 


11. Barnes J.P., Putnam AR., 1982. Weed suppression with rye cover crops in vegetable 
cropping systems. Abstr. Konf. WSSA 1982, Boston. 67 ss. 


12. Basedow T., 1984. Die Getreideblattlause. Nachrichtenbl. Dtsch. Pflanzenschutzdicnst 
36 (4): 61. 


13. Bednarek A, Goszczyński W., 1997. Stan i perspektywy integrowanych i 
biologicznych metod ochrony roślin w uprawach pod osłonami. Prog, Plant Prot. 37 
(l): 122-130. 


14. Betz H., 1984. Untersuchungen uber die Rolle des Avenacins bei łnteraktiollcll 
zwischen A vena sativa und Varietaten von Gaumannomyces graminis sowie Artell 
von Fusarium. Diss. Giessen, 62-65. 


15. Bey-Bienko G.Y., 1961. On some regularities in the changes of the invertebratc fauna 
during the utilisation ofvirgin steppe. Rev. Entomol. U.R.S.S. 40: 763-775. 


16. Biliński Z. R., Gacek E., 1996. Odporność odmian jęczmienia na plamistość siatkową 
(Pyrenophora teres DrechsI.). BiuI. IHAR 197: 127-140.
		

/D194_106_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


100 


17. Biliński Z.R., Kudła M., Gacek E., 1997. Przydatność wybranych genotypów do 
hodowli odmian jęczmienia, odpornych na plamistość siatkową (Pyrenophora teres 
Drechsl.) BiuI. IHAR 201: 237-245. 


18. Błażej J., Błażej H., 1998. Zdrowotność jęczmienia w uprawach międzygatunkowych 
i międzyodmianowych. Prog, Plant Prot. 38 (2): 493-496. 


19. Bohidar K., Wratten S.D., Niemeyer H.M., 1986. Effects of hydroxamie acids on the 
resistance ofwheat to the aphid Sitobion avenae. Ann. Appl. Biol. 109: 193-198. 


20. Bojarczuk M., Bojarczuk J., 1988. Fitosanitarna ocena wartości roślin zbożowych. 
Reakcja pszenicy ozimej na niekorzystne warunki fitosanitarne gleby po różnych 
przedplonach. Fragm. Agronom. 1 (17): 5-20. 


21. Bojarczuk J., Bojarczuk M., 1992. Reakcja owsa na niekorzystne warunki 
fitosanitarne gleby po różnych przedplonach. BiuI. IHAR 181-182: 119-126. 


22. Bubniewicz P., 1988. Ważniejsze szkodniki i choroby na pszenżycie (Triticale). Mat. 
XXVIII Sesji Nauk. lOR, Poznań, 2: 11-14. 


23. Bubnieiwcz P., Mrówczyński M., Banaszak H., Urbanek M., Urban M., Stępniewski 
J., 1989. Zwalczanie skrzypionek (Lema spp.) występujących na zbożach. Mat. XXIX 
Sesji Nauk. lOR, Poznań, 1: 113-124. 


24. Bubniewicz P., Walczak F., Mrówczyński M., Widerski K., Kaniuczak Z., 1993. 
Ochrona roślin w integrowanych systemach produkcji rolniczej. W: Skrzypionki 
występujące na zbożach i ich zwalczanie. lOR, Poznań, 19 ss. 


25. Budzianowski G., Maćkowiak W., Woś H., Milewski G., 1994. Wstępne wyniki 
obserwacji występowania larw skrzypionek (Oulema spp.) na pszenżycie jarym 
innych zbożach jarych. Zesz. Nauk. AR, Szczecin 162, Roln. 58: 13-18. 


26. Budzyński W., Majkowski K., Nikiel A., Wróbel E., 1980. Wpływ sposobu siewu na 
plonowanie jęczmienia jarego i owsa na glebie kompleksu żytniego bardzo dobrego. 
Zesz. Nauk. ART., Olsztyn, Roln. 30: 181-189. 


27. Chin K.M., Wolfe M.S., 1984. Selection on Elysiphe graminis in pure and mixcd 
standsofbarley. PlantPathol. 33: 161-172. 


28. Christensen S., 1995. Weed suppression ability of spring barley varieties. Wecd Rcs. 
Oxford 35 (4): 241-247. 


29. Ciepiela A., Niraz S., 1991. Wpływ żerowania larw mszycy zbożowej na aktywność 
enzymów proteolitycznych w liściach flagowych pszenicy ozimej. W: Mszycc ich 
bionomia, szkodliwość i wrogowie naturalni, 69-73. 


30. Coble H., 1996. Weed management tools and their impact on the agro-ecosystcm. 
Second Int. Weed Contr. Congr., Copenhagen, 3: 1143-1146. 


31. Cooper K.V., 1989. Breeding for increased vari abi lit y and adaptation In triticalc. 
V ortr. Pflanzenzuchtg 15 (7): 2 ss.
		

/D194_107_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


101 


32. Corcuera LJ.,1990. Plant chemicals and resistance of cereals to aphids. AMBIO 19: 
365-367. 


33. Cousens RD., 1996. Comparative growth of wheat, barley, and annua1 ryegrass 
(Lolium rigidum) in monoculture and mixture. Aust. l Agric. Res. 47 (3): 449-464. 
34. Creamer N.G., Bennett M.A., Stinner B.R, Cardina l, Regnier E.E., 1986. 
Mechanism of weed suppression in cover crop-based production systems. Hortic. Sci. 
31 (3): 410-413. 


35. Czajka W., Rogalski L., Kurowski T.P., Cwalina B., 1993. Płodozmian a zdrowotność 
podstawy źdźbła jęczmienia jarego. Mat. z Symp.: "Biotyczne środowisko uprawne 
a zagrożenie chorobowe roślin", Olsztyn, 133-139. 


36. Dębek-Jankowska A., Barczak T., 1999. Obserwacje nad występowaniem skrzypionek 
(Coleoptera.'Chrysomelidae) na zbożach w okolicy Bydgoszczy. Zesz. Nauk. ATR, 
Bydgoszcz 217, Roln. (43): 137-141. 


37. Dixon A.F.G., WelIings P.W., 1982. Seasonality and reproduction in aphids. Int. l 
Invertebrate Reproduction 5: 83-89. 


38. DolI H., Holm u., Sogaard B., 1995. Effect of crop density on competition by wheat 
and barley with Agrostemma githago and other weeds. Weed Res. Oxford 35 (5): 391- 
396. 


39. Donald e.M., 1963. Competition among crop and pasture plants. Adv. Agron., roln. 
15: 1-118. 


40. Duveiller E., 1994. Bacterial leaf streak or black chaff of cerea1s. BulI. OEPP/EPPO 
24: 135-157. 


41. Elmstrom K.M., Andow D.A., Barclay W.W., 1988. Flea beetle movement III a 
broccoli monoculture and dicu1ture. Environ. Entomol. 17(2): 299-305. 


42. Farrell lA.K., 1976. Effects ofintersowing with beans on the spread groundnut rosettc 
virus by Aphis craccivora Koch (Hemiptera.Aphididae) in Malawi. Bull. Entomol. 
Res. 66: 331-333. 


43. Fularowa K., 1967. Wyniki doświadczeń z siewami mieszanymi owsa z jęczmicniem. 
Post. Nauk Roln. 5: 43-50. 


44. Gacek E., 1993. Wykorzystanie biologicznych mechanizmów służących do 
zapobiegania zakaźnym chorobom zbóż w mieszanych zasiewach. Mat. z Symp.: 
"Biotyczne środowisko uprawne a zagrożenie chorobowe roślin", Olsztyn., 59-65. 


45. Gacek E., Czembor HJ., Nadziak J., Biliński Z., 1994. Biologicznc mechanizmy 
redukcji chorób i pozachorobowe czynniki wzrostu plonów w zasiewach micszanych 
zbóż. Mat. Konf.: "Stan i perspektywy uprawy mieszanek zbożowych", Poznał'!, 51- 
52. 


46. Gacek E., Czembor H., Nadziak .1., Kudła M.M., BiliÓski Z.R., 1995. Uprawa 
mieszanin odmian jako pro-ekologiczna i niskonakładowa metoda produkcj i i ochrony
		

/D194_108_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


102 


jęczmienia. Mat. 2 Krajowego Symp.: "Odporność roślin na choroby, szkodniki 
niesprzyjające czynniki środowiska", Radzików, 271. 


47. Gacek E., Czembor H., Nadziak l, 1996. Wpływ zrozmcowania genetycznego 
w mieszaninach i mieszankach zbożowych na rozwój chorób i plonowanie Biul. IHAR 
200: 203-208. 


48. Gacek E., Czembor H., Nadziak l, 1997. Zastosowanie mieszanin odmian do poprawy 
zdrowotności oraz wysokości plonowania pszenicy ozimej. Bi ul. IHAR 201: 81-93. 


49. Gacek E., Nadziak l, Biliński Z.R., 1999a. Zastosowanie mieszanek odmian do 
poprawy zdrowotności oraz plonowania jęczmienia jarego (w druku). 


50. Gacek E., Nadziak 1., Biliński Z.R., 1999b. Ograniczanie występowania chorób 
w zasiewach mieszanych zbóż. Mat. Konf.: "Przyrodnicze i produkcyjne aspekty 
uprawy roślin w mieszankach", Poznań, 50-51. 


51. GalIun T., 1996. Resistance of small grains to the cereal leaf beetle. J .econ. Ent. 59: 
827-829. 


52. Garcia M.A., Altieri M.A., 1992. Explaining differences in flea beetle Phyllotreta 
cruciferae Goeze densities in simple and mixed broccoli cropping systems as a 
function ofindividual behaviour. EntomoI. Exp. Appl. 62: 201-209. 


53. Gładysiak S., 1995. Wpływ uproszczonego zmianowania, monokultury i pH gleby na 
plonowanie i porażenie pszenżyta przez choroby podsuszkowe. Mat. XXXV Sesji 
Nauk. lOR, Poznań, 2: 160-162. 


54. Gołębniak B., Michalski T., Weber Z., 1994. Wpływ uprawy pszenżyta jarego 
w mieszankach z pszenicą jarą na zdrowotność i plon nasion. Mat. XXXIV Sesji 
Nauk. lOR, Poznań, 2: 182-186. 


55. Gould F., 1988. Genetic engineering, integrated pest management and the evolution 01' 
pests. Tree 3(4), Tibtech 6 (4): 15-18. 


56. Góral T., Foremska E., Chełkowski l, Arseniuk E., 1995. Charakterystyka odmian 
pszenżyta, pszenicy i żyta pod względem odporności i tolerancji na porażenie kłosa 
przez Fusarium spp. Biul. IHAR 195/196: 251-259. 


57. Hausammann A., 1996. The effects of sown strips on pests and beneficia! arthropods 
in winter wheat fields. BulI. OILB SROP 19 (3): 106-109. 


58. HeJenius l, 1989a. Plant size, nutrient composition and biomass productivity ol' oats 
and faba bean in intercropping, and the effect of controlling Rhopalosiphul1l padi 
(Homoptera.' Aphididae) on these properties. l Agric. Sci. in Finland, 1-20. 


59. Helenius l, 1989b. The influence of mixed intercropping of oats with field bcans 011 
the abundance and spatial distribution of cereal aphids (Homoptera.Aphididae). Agric. 
Ecos. Environ. 25: 53-73. 


60. Helenius l, 1990a. Incidence of specialist naturai enemies of Rhopalosiphum padi (L.) 
(Homoptera:Aphididae) on oats in monocrops and mixed intercrops with faba bean.
		

/D194_109_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


IO
 


l Appl. Entomol. 109 (2): 136-144. 


61. Helenius l, l 990b. Effect of epigeal predators on infestation by the aphid 
Rhopalosiphum padi and on grain yield of oats in monocrops and mixed intercrops. 
EntomoI. Exp. Appl. 54: 225-236. 


62. Helenius l, Ronni P., 1989. Yield, its components and pest incidence in mixed 
intercopping of oats (Avena sativa) and yie1d beans (Vicia fllba). 1. Agric. Sci. in 
Finland 61: 15-31. 


63. Heyer W., Wetzel T., 1990. Occurrence ofcerealleafbeetles (Oulema melanopus L. 
and o. lichensis Voet) and updating of the controi threshold. NachrichtenbI. Dtsch. 
Pflanzenschutz. 44 (10): 226-230. 


64. Honek A., 1991. Crop den sit y and abundance of cerealleaf beetles (Oulema spp.) in 
winter wheat (Coleoptera:Chrysomelidae). Z. Pflanzenkr. Pflanzenschutz. 98 (2): 174- 
-178. 


65. Huang R., Kranz J., Welz H.G., 1995. Increase of complex pathotypes of Erysiphe 
graminis f sp. hordei in two-component mixtures of spring barley cultivars. 
l Phytopathol. 143 (5): 281-286. 


66. Hussein I.A.A., 1994. Vertical dispersion from aphids (Aphididae) and cerea1 Jear 
beetles (Oulema spp.) on wheat plants and the influence of reduced dose rates of some 
specific insecticides on these insects. Arch. Phytopathol. Plant Prot. 29 (l): 71-78. 


67. Idziak R., Michalski T., 1999. Zachwaszczenie i plonowanie mieszanek jęczmienia 
z owsem w warunkach zróżnicowanego nawożenia azotowego. Mat. Konf.: 
" Przyrodnicze i produkcyjne aspekty uprawy roślin w mieszankach", Poznall, 52-54. 


68. Iqbal l, Wright D., 1999. Effects ofweed competition on flag leafphotosynthesis and 
grain yield ofspring wheat. l Agric. Sci. 132: 23-30. 


69. Jańczak C., �?awecki T., 1997. Skutki silnej infekcji grzybem Drechslera teres (Sacc.) 
Shoem. na liściach jęczmienia w 1996 rok. Prog, Plant Prot. 37 (1): 178-181. 


70. Jelinowski S., 1979. Znaczenie i wartość przedplonowa owsa w zmianowaniach o 
dużym udziale zbóż. Zesz. Prob. Post. Nauk Roln. 218: 235-240. 


71. Johnston RW., Holm F.A., 1992. Role of crop sequences in suppressing fungal 
pathogens and the yield response of winter wheat to nitrogcn. Proc. 39 Annu. Med. 
Can. Pest Manag. Soc., Brandon, Manitoba, Canada, 33-37. 


72. Kaniuczak Z., 1997. Susceptibility of winter and spring wheat cultivars to cercal lcaf 
beetles (Oulema spp.). Biul. IHAR 201: 275-278. 


73. Kapoor P., Raillakrishnan P.S., 1975. Studies on crop-Iegume behaviour in purc and 
mixed stands. Agro-Ecosystems 2: 61-74. 


74. Karjalainen R., Jokinen K., 1993. Influence of barley scald discasc on yicld and 
competition in barley-oat mixtures. J. Agron. Crop Sci. 171: 314-320.
		

/D194_110_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


104 


75. Kocourek F., Sedivy l, 1995. The assessment of injury to winter wheat caused by 
cereal leaf beetles, Oulema spp. (Chrysomelidae.'Coleoptera). Ochro Rostl. 31 (2): 
107-119. 


76. Korbas M., 1998. Infection of triticale vanetles with Pseudocercosporella 
herpotrichoides and Fusarium spp. l Plant Prot. Res. 38 (1): 14-17. 


77. Kornatowska B., Pietkiewicz S., 1991. Wzrost, fotosynteza roślin pszenicy ozimej 
w okresie żerowania mszyc. W: Mszyce - ich bionomia, szkodliwość i wrogowie 
naturalni., 53-60. 


78. Kotecki A., 1990 Wpływ składu gatunkowego oraz zrozlllcowanego udziału 
komponentów w mieszankach na plon nasion peluszki uprawianej w różnych 
warunkach glebowych. Rozpr. habiI., Wyd. AR, Wrocław, 52 ss. 


79. Kotwica K., 1994. Przydatność pszenżyta jarego i łubinu żółtego do uprawy 
w mieszankach o różnej gęstości siewu obu komponentów. Rozpr. dokt., Bydgoszcz, 
98 ss. 


80. Kotwica K., Rudnicki F., 1999. Konkurencja między pszenżytem jarym i łubinem 
żółtym w mieszankach. Mat. Konf. "Przyrodnicze i produkcyjne aspekty uprawy 
roślin w mieszankach", Poznań, 56-58. 


81. Krebs CJ., 1996. Organizacja biocenozy II: drapieżnictwo i konkurencja 
w zrównoważonych biocenozach. W: Ekologia. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa, 471- 
520. 


82. Kreeb K., 1979. Ekofizjologia roślin. PWN, Warszawa, 13-18. 


83. Kurowski T.P., 1991. Stan sanitarny owsa uprawianego w płodozmianach zbożowych 
i w monokulturze. W: "Synteza i perspektywa nauki o płodozmianach" ART Olsztyn. 
2: 57-60. 


84. Kurowski T.P., Wanic M., 1995. Wpływ zasiewów mieszanych jęczmienia z owsem 
na rozwój chorób. Mat. XXXV Sesji Nauk. lOR, 2: 262-265. 


85. Kurowski T.P., Nowicki l, Wanic M., 1998. Choroby jęczmienia jarego owsa w 
siewie czystym i mieszanym. Fragm. Agronom. XV, 4 (60): 25-35. 


86. Kuś l, 1996. Systemy gospodarowania w rolnictwie - rolnictwo ekologiczne. Mat. 
Szkolen. 45/95, JUNG, Puławy. 


87. Kuś 1., 1999. Rola zasiewów mieszanych w różnych systemach gospodarowania. Mat. 
Konf.: "Przyrodnicze i produkcyjne aspekty uprawy roślin w mieszankach", PoznaJl, 
4-17. 


88. Labrada R, 1997. The importance of biological control for thc reduction or the 
incidence of major weeds in developing countries. Proc. IX Int. Symp. Biol. Contr. 
Weeds, Stellenbosch South Africa, 287-290. 


89. Lemerle D., Verbeek B., Coombes N., 1995. Losses in grain yieJd of winter crops
		

/D194_111_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


105 


from Lolium rigidum. Weed Res. Oxford 35 (6): 503-509. 


90. Leszczyński B., 1991. Zmiany w jakościowym i ilościowym składzie DIMBOA pod 
wpływem żerowania mszycy zbożowej (Sitobion avenae F.) (Homoptera.Aphididae). 
W: Mszyce-ich bionomia, szkodliwość i wrogowie naturalni, Warszawa, 61-67 


91. Leszczyński B., Jóźwiak B., Laskowska 1., Szynkarczyk S., 1998. Wiosenne migracje 
mszycy czeremchowo - zbożowej (Rhopalosiphum padi L. )na pszenżyto. Progr. Plant 
Prot. 38 (2): 389-391. 


92. Lykouressis D., 1984. A comparative study of different aphid popu1ation parameters 
in assessing resistance in cereals. Z. Ang. Ent. 97: 77-84. 


93. �?acicowa B., Filipowicz A., 1969. Badania nad występowaniem i szkodliwością 
Helminthosporium teres Sacc. (stadium doskonałe Pyrenophora teres (Died). 
Drechsler w uprawach jęczmienia jarego woj. lubelskiego. Ann. UMCS, Lublin - 
Polonia, EXXIV (2): 300 - 317 


94. �?acicowa B., 1970. Badania szczepów Helminthosporium sorokinianum (=H. sati1'Um) 
oraz odporności odmian jęczmienia jarego na ten czynnik chorobotwórczy. Acta 
MycoI. VI (2): 187-243. 


95. . �?acicowa B., 1985. Choroby podsuszkowe pszenżyta powodowane przez FusariUlll 
spp. i Rhizoctonia solani Kuhn. Ochrona roślin 29 (lI): 3-5. 


96. �?acicowa B., Kiecana r., 1987. Występowanie Fusarium culmorum (W.G. Smith) 
Sacc. i Fusarium avenaceum (Fr.) Sacc. na pszenżycie oraz podatność rodów 
hodowlanych na porażenie. Rocz. Nauk RoI., seria E, 17: 161-178. 


97. �?acicowa B., Kiecana 1., Pięta D., 1991. Health status of spring barlcy in crop 
rotations of different share of cerea1s with regard to chemica1 protection. Phytopath. 
Polonica 1 (XIII): 50-53. 


98. Mac Arthur R.H., 1955. Fluctuations of animai populations and a measure of 
community stability. EcoI. 36: 533-536. 


99. Majkowski K., Szempliński W., Budzyński W., Wróbel E., Dubis B., 1993. Uprawa 
międzyodmianowych i międzygatunkowych mieszanek jęczmicnia jarego i owsa. 
Rocz. AR, Poznań, CCXLIII: 85-96. 


100. Martin M.P.L.D., Snaydon R. W., 1982. Intercropping barley and beans I. Effects 
ofplanting pattern. ExpI. Agric. 18:139-148. 


101. Mazarski M., 1987. Odporność różnych genotypów owsa na powszechnie 
występujące rasy rdzy koronowej w Polsce. Rozpr. dokt., 1HAR, Kraków. 


102. Michalski T., 1994. Agrotechniczne aspekty uprawy mieszanek w świetle 
literatury. Mat. Konf.: "Stan i perspektywy uprawy mieszanek zbożowych", Poznatl, 
65-75. 


103. Michalski T., Weber Z., Gołębniak B., Osiecka B., 1996. Disease OCCLlrrencc in 
mixtures ofspring triticale and spring wheat. Phytopathol. Pol. 12: 155-162.
		

/D194_112_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


]06 


104. Michalski T., 1997. Zdrowotność i plonowanie pszenżyta jarego i pszenicy 
w zależności od sposobów ochrony roślin. Zesz. Nauk. AR, Szczecin 175, Rolnictwo 
65: 283-287. 


105. Michalski T., Weber Z., Horoszkiewicz J., 1999. Porównanie plonowania 
mieszanek jęczmienia z owsem, pszenicą oraz pszenżytem z ich siewami czystymi. 
Mat. Konf.: "Przyrodnicze i produkcyjne aspekty uprawy roślin w mieszankach", 
Poznań, 74-75. 


106. Miczulski B., 1973. Studies on economic importance of Oulema spp. (Coleoptera.' 
Chrysomelidae) in Poland. Rocz. Nauk Roln., seria E, 3 (2): 87-95. 


107. Miczulski B., 1978. Further studies on the bionomics of Oulema spp. (Coleoptera.' 
Chrysomelidae) in Poland. Rocz. Nauk Roln., seria E, 7 (1): 115-127. 


108. Miczulski B., 1987. Studies on the population dynamics of the cerealleaf beet1es, 
Oulema spp. (Coleoptera:Chrosomelidae). Ekologia Polska, 35 (3-4): 723-740. 


109. Miczulski B., 1993. Szkodniki owsa i ich zwalczanie. W: Biologia i agrotechnika 
owsa, IUNG, Puławy, 229-246. 


110. Narkiewicz-Jodko M., Gil Z., Głowacka T., 1994. Wpływ zrOZlllcowanego 
nawożenia azotowego i przedplonu na jakość i zdrowotność ziarna pszenżyta jarego i 
ozimego. Zesz. Nauk. AR, Wrocław, Technologia Żywności 7 (244): 29-37. 


111. Nawrot J., Chmielewski W., 1987. Nazwy roztoczy i owadów w literaturze 
polskiej z zakresu akaroentomologii, lOR, Poznań, 248 ss. 


112. Noworolnik K., 1995. Porównanie plenności i podatności na choroby, szkodniki 
i wyleganie odmian jęczmienia jarego uprawianych w mieszaninach i w siewie 
czystym. Mat. 2 Krajowego Symp.: "Odporność roślin na choroby, szkodniki i 
niesprzyjające czynniki środowiska", Radzików, 315-316. 


113. Osiecka B., Michalski T., 1996. Wpływ ochrony roślin na plonowanie jl(czmienia 
jarego i owsa uprawianych w siewie czystym i mieszankach. Prog, Plant Prot. JÓ (2): 
370-372. 


114. PalIut B., 1991. Wie die Fruchtfloge aufUnkrauter wirkt. Pflanzenschutz-Praxis 3: 
14-16. 


115. Pałosz T., 1995. Aktualne problemy fitosanitarne w uprawie rzepaku ozimego 
i jarego. Seminarium nt.: "Produkcja zbóż, ziemniaków i rzepaku w świetle 
ekonomicznych przemian i integracji polskiego rolnictwa z Unią Europejską", Ustka, 
9 ss. 


116. Pankanin - Franczyk M., 1994. Population dynamics of ccreal aphids in relation to 
short-term predictions of their appearance. Aphids and other homopterous insects, 
PAS, Skierniewice, 95-99. 


117. Papp M., 1992. Resistance mechanism of wheat to cereal lcaf bect1es (Oulcnw 
spp.) A literature review. Novenytern1eles 41 (5): 455-461.
		

/D194_113_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


107 


118. Parylak D., 1996. Konkurencyjne pobieranie składników pokarmowych przez 
jęczmień jary i chwasty. Fragm. Agronom. XIII, 4 (52): 68-74. 


119. Perrin RM., 1977. Pest management in multiple cropping systems. Agro- 
Ecosystems 3: 93-118. 


120. Perrin RM., Phillips M.L., 1978. Some effects of mixed cropping on the 
population dynamics ofinsect pests. EntomoI. Exp. AppI. 24: 385-393. 


121. Pimentel D., 1991. Diversification of biological controi strategies in agriculture. 
Crop Prot. 10: 243-253. 


122. Pokacka Z., 1991. Choroby liści pszenżyta. Ochrona roślin 35 (5/6): 11-13. 


123. Pokacka Z., 1993. Choroby infekcyjne owsa i ich zwalczanie. Choroby grzybowe. 
W: Biologia i agrotechnika owsa, IUNG, Puławy, 195-219. 


124. Ponchet l, 1958. La prevision des epidemies du pietin-verse Cercosporella 
herpotrichoides. Fron. Phytiatr. Phytopharm 7: 133 ss. 


125. Potts G.R, 1977. Some effects of increasing the monoculture of cereals. Origin of 
pest, parasite, 183-202. 


126. Price P.,Waldbauer G.P., 1975. Ecological aspects of insect pest management. In: 
Introduction to insect pest management. Wiley, New York, 36-73. 


127. Price P.W., 1976. Colonisation of crops by arthropods. Nonequilibrium 
communities in soybean fields. Environ. Entomol. 5: 605-611. 


128. Price P.W., Bouton C.E., Gross P., McPheron B.A., Thompson lN., Weis A.E., 
1980. Interactions among three trophic 1evels: Influence of plants on interactions 
between insect herbivores and naturai enemies. Ann. Rev. Ecol. Syst. 11: 41-65. 


129. Probst G., 1997. Rośliny uprawy polowej. W: Podręcznik rolnictwa 
ekologicznego, Siebeneicher G.E.(red), PWN, Warszawa, 136-230. 


130. Pruszyński S., Ruszkowska M., 1986. Zwalczanie mszyc w uprawach zbóż w 
Polsce. Mat. XXVI Sesji Nauk. lOR, Poznań, 1: 85-95. 


131. Reinecke P., Duben l, Fehrmann H., 1979. Antagonism betwecn fungi of thc rot 
complex of cereals. W: Soilborne Plant Pathogens (Schippers B., Gams W.), 327-33(), 
Wyd. Akadem., New York. 


132. Risch S.l, Andow D., Altieri M.A., 1983. Agroecosystem diversity and pcst 
controi: data, tentative conclusions and new research directions. Environ. Entomol. 12: 
625-629. 


133. Rocznik Statystyczny GUS 1999. 


134. Root R.B., 1972. Organization of a plant - arthropod association in simpIc and 
diverse habitats: The fauna of collards (Brassica oleracea). Ecol. Monogr. 43 (l): 05-
		

/D194_114_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


108 


124. 


135. Rothrock e.S., 1991. Influence of smalI grain rotations on take-alI in subsequent 
wheat crop. Plant Dis. 75 (10): 1050-1052. 


136. Rozbicka B., Dixon AF.G., Leszczyński B., Bąkowski T., 1994. Development of 
the grain aphid, Sitobion avenae (Fabr.) on wint er triticale. Aphids and other 
homopterous insects, P AS, Skierniewice, 89-94. 


137. Rudnicki F., 1994 Biologiczne aspekty uprawy zbóż w mieszankach. Mat. Konf.: 
"Stan i perspektywy uprawy mieszanek zbożowych", Poznań, 7-16. 


138. Rudnicki F., Wasilewski P., 1994. Porównanie wydajności jarych mieszanek 
zbożowych na glebie kompleksu żytniego dobrego. Mat. Konf.: "Stan i perspektywy 
uprawy mieszanek zbożowych w Polsce", Poznań, 83-87. 


139. Rudnicki F., Wasilewski P., Dębowski G., 1996. Tolerowanie uprawy w 
monokulturze przez jare mieszanki zbożowe. Frag. Agronom. XIII, 4 (52): 75-84. 
140. Rudnicki F., 1999. Środowiskowe uwarunkowania uprawy mieszanek zbożowych i 
zbożowo-strączkowych. Mat. Konf. "Przyrodnicze i produkcyjne aspekty uprawy 
roślin w mieszankach", Poznań, 28-39. 


141. Rudnicki F., Kotwica K., 1999a. Porównanie mieszanek zbożowo-strączkowych 
na glebie kompleksu pszennego dobrego. Mat. Konf. "Przyrodnicze i produkcyjne 
aspekty uprawy roślin w mieszankach", Poznań, 96-98. 


142. Rudnicki F., Kotwica K., 1999b. Porównanie plonowania mieszanek zbożowych i 
zbożowo-strączkowych na glebie kompleksu żytniego dobrego. Mat. Konf. 
"Przyrodnicze i produkcyjne aspekty uprawy roślin w mieszankach", Poznań, 98-100. 


143. Rudnicki F., 2000. Uprawa mieszanek zbożowych i zbożowo-strączkowych. 
WODR - �?osiów, 43 ss. 


144. Ruhland W., Hanhart H., 1994. So bringt Triticale ErfoJg. Die Landwirtschaftlichc 
Zeitschrift fuer Produktion Technik Managemant, Germany, 45 (3): 44-49. 
145. Ruszkowska M., Zwolińska-Śniatałowa Z., Bilska W., 1990. Wpływ żerowania 
mszycy zbożowej (Sitobion avenae F.) na jakość białka zbóż. Mat. XXX Sesji Nauk. 
lOR, 21-25. 


146. Rutkowski M., Fordoński G. 1994. Wartość przedplonowa roślin strączkowych i 
owsa dla zbóż. Acta Acad. Agricult. Tech. Olst. Agricultura 59: 41-48. 


147. Scharer P., 1994. Analysis of the factors intluencing the abundance of the cereal 
leafbeetle (Oulema spp., Coleoptera,.'Chrysomelidae). Agrarokologie 12: 136 ss. 


148. Skrzypczak G., 1996. Chemiczne zwalczanie chwastów w 
zintegrowanym. Mat. Konf.: "Czynniki agrotechniczne w 
zrównoważonym", Olsztyn, 34-39. 


rolnictwic 
rolnictwie 


149. Słownik Agro-Bio-Techniczny. 1992, Niewiadomski W. (red), PTNA Lublin.
		

/D194_115_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


109 


150. Soczyński G., 1984. Badania nad szkodliwością larw skrzypionek, Gulona spp. 
(Coleoptera.' Chrysomelidae) żerujących na liściach pszenicy ozimej i jęczmienia 
jarego. Rocz. Nauk Roln., seria E, 14 (1-2): 74-87. 


151. Standards OEPP/EPPO 1997. Guidelines for the efficacy evaluation of plant 
protection products. voI. 2 Fungicides and Bactericides: 30-113. 


152. Stefan z Bronowa 1873. O siewach mięszanych. Nakładem autora, czcionkami N. 
Kamieńskiego i spółki w Poznaniu. 


153. Stolen O., Hermansen lE., Lohde l, 1980. Varietal mixtures of barley and their 
ability to reduce powdery mildew and yel10w rust diseases. Kgl. Vet. Og. 
Landbohojsk. Arsskr, 109-116. 


154. Strzembicka A, Węgrzyn S., Grzesik H., 1998. Ocena rodów hodowlanych 
pszenżyta pod względem odporności na rdzę brunatną (Puccinia recondita f sp. 
tritici). Biul. IHAR 205/206: 273-277. 


155. Tahvanainen lO., Root R.B., 1972. The influence ofvegetational diversity on thc 
population ecology of a specialized herbivore, Phyllotreta cruciferae (Coleoptera.' 
Chrysomelidae). Oecologia (BerI.) 10: 321-346. 


156. Thirakhupt V., Araya J. E., 1992. Survival and life table statlstlcs of 
Rhopalosiphum padi (L.) and Sitobion avenae (F.) (Homoptera.Aphididae) in single or 
mixed colonies in laboratory wheat cultures. l AppI. Entomol. 113: 368-375. 


157. Thomas AG., Douglas lD., McCully K.V., 1994. Weed survey of spring cereals 
in New Brunswick. Phytoprotection 75 (3): 113-124. 


158. Trenbath B.R., 1974. Biomass productivity ofmixtures. Adv. Agron. 26: 177-210. 


159. Trenbath B.R., 1976. Plant interactions in mixed crop communities. In Multiplc 
cropping, ASA special publication 27, 129-169. Madison, Wis.: Am. Soc. Agron., 
Crop Sci. Soc. 


160. Truszkowska W., Dorenda M., Janiak M., Kutrzeba M., Milewska M., 1983a. 
Badania zagrożenia jęczmienia (Hordeum sativum L.) zgorzelą podstawy źdźbła w 
zależności od uprawy. Rocz,. Nauk Ro1n., seria E, 13 (1-2): 85-100. 


161. Truszkowska W., Chmurzyńska 1., Czyrek A, Dorenda M., Dworzak B., Kutri'cba 
M., 1983b. Zagadnienie zgorzeli podstawy źdźbła owsa (Avena sativa L.) w świctlc 
doświadczeń agrotechnicznych. Rocz. Nauk Roln., seria E, 13 (l-2): 73-82. 


162. ViJich - Meller V., 1992a. Mixed cropping of cereals to suppress plant discascs 
and omit pesticide app1ications. Biol. Agric. Hortic. 8: 299-308. 


163. ViIich - Mel1er V., 1992b. Pseudocercosporella herpotrichoides, FusariulII spp. 
and Rhizoctonia cerealis stem rot in pure stands and interspecific mixtures of ccrcals. 
Crop Prot. 11: 45-50. 


164. Vilich-Meller V., Weltzien H.C., 1989. Artenmischungen von Sommergerstc und 
Hafer: Einflus auf den Blattbefa] pilzicher Schaderreger und auf die Ertragsfahigkcit.
		

/D194_116_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


l lO 


1. Plant Dis. Prot. 96 (1): 1-10. 


165. Walczak F., 1987. Stan fitosanitarny roślin uprawnych w Polsce w 1986 roku. 
Komunikat specjalny zakładu Ekonomiki Prognoz i Rejestracji Agrofagów lOR 
w Poznaniu. 


166. Walczak F., 1990. Wzrost szkodliwości pryszczarka zbożowca (Haplodiplosis 
eqestris Wagner) i skrzypionek (Lema spp.) w uprawach zbóż w Polsce. Mat. XXX 
Sesji Nauk. lOR, Poznań, 2: 28-31. 


167. Walczak F., 1994. Wpływ larw skrzypionek (Lema spp.) na redukcję powierzchni 
asymilacyjnej liści pszenżyta w aspekcie progów ekonomicznej szkodliwości. Mat. 
XXXIV Sesji Nauk. lOR, Poznań, 2: 84-87. 


168. Walczak F., 1998. System for warming and controi of leaf mining f1ies and lcaf 
beetles on cereal crops. 1. Plant Prot. Res. 38 (1): 65-69. 


169. Wanic M., 1997. Mieszanka jęczmienia jarego z owsem oraz jednogatunkowe 
uprawy tych zbóż w płodozmianach. Rozpr. habi!., Acta Acad. Agricu1t. Tech. Olst., 
Agricultura 64D: 50 ss. 


170. Wasilewski P., 1999. Wpływ sposobów zwalczania chwastów na zachwaszczenie 
i plonowanie mieszanek zbożowych. Mat. Konf.: "Przyrodnicze i produkcyjnc 
aspekty uprawy roślin w mieszankach", Poznań, 124-126. 


171. Watson AK., Wymore L.A, 1989. Biological controi, a component of integrated 
weed management. Proc. VII Int. Symp. Biol. Contr. Weeds, Rome Italy, 10 1-106. 


172. Weber Z., Michalski T., Hylak-Nowosad B., Nowacka K., 1999. Porównanie 
zdrowotności zbóż jarych w roku 1999 uprawianych w siewie czystym i w 
mieszankach. Mat. Konf. "Przyrodnicze i produkcyjne aspekty uprawy roślin w 
mieszankach", Poznań, 126-128. 


173. Welham S.J., McCartney H.A, Fitt B.D.L., 1995. A case study in measurcmcnt 
and analysis of disease gradients. Field experiments techniques, aspects of applicd 
biology, 43: 77-85, Cambridge UK. 


174. Wenda - Piesik A, Lemańczyk G., 1997. Health status of lower stem and roots of 
spring barley and oat cu1tivated in pure stand and in mixture with Icguminous plants. 
1. Appl. Genet. 38B: 87-96. 


175. Wenda - Pi esik A, Lemańczyk G., Sadowski Cz., Szałajda R., 1997. Hcalth status 
of oat pure stand and in mixture with leguminous plants, J. Appl. Gcnet. 38B: 81-8Ó. 


176. Wenda - Pi esik A., Piesik D., 1998. The spring cercals food rcfercnces of Olllcnlll 
spp. in pure and mixed crops. Electronic 1. Pol. Agric. Univ., Agronomy I (I): 12 ss. 


177. Wenda - Piesik A, Rudnicki F., 1999. Możliwości zastosowania hcrbicydów 
w mieszankach łubinu żółtego ze zbożami. Ann. UMCS, Lublin (w druku). 


178. Weryszko - Chmielewska E., Soczyński G., 1994. Anatomical featurcs of lcavcs 
ofthree cultivars ofwinter wheat (Triticum aestivum L.) and colonization ofthc plants
		

/D194_117_0001.djvu

			WYKAZ LITERATURY 


] II 


by cereal leaf beetles, Oulema spp. (Coleoptera:Chrysomelidae). Acta Agrobot. 47 
(2):53-62. 


179. Węgorek W., 1978. Rola biologicznego zwalczania szkodników w ochronie roślin. 
W: Biologiczne metody walki ze szkodnikami roślin, Boczek 1. i Lipa 1.(red), PWN, 
Warszawa, 559-564 


180. Wien H.C., Littleton EJ., 1975. Grain legume improvement program, physiology 
subprogram. In: R.A. Luse and k.O. Rachie (editors), proc. IITA Collaborators 
Meeting on Grain Legume Improvement, Ibadan, 127-129. 


181. Wil1ey R. W., 1979. Intercropping - its importance and research needs. 
Competition and yield advantages. Field Crop Abstracts 32 (1): 1-10. 


182. Wilski A., 1975. Aktualne aspekty uprawy zbóż w monokulturze. Nowe Roln. 2: 
16--18. 


183. Wojciechowska-Kot H., Mikołajska 1., Klimek S., 1980. Stan fitosanitarny roślin 
w specjalistycznych zmianowaniach. Zesz. Nauk. ART., Olsztyn, Roln. 29: 111-120. 


184. Wolfe M.S., 1985. The current status and prospects of multiline cultivars and 
variety mixtures for disease resistance. Ann. Rev. Phytopathol. 23: 251-273. 


185. Wolfe M.S., 1990. Intra-crop diversification: disease, yield and quality. In: Crop 
Protection in Organie and Low Input Agriculture. BCPC Monogr. 45: 105-114. 


186. Wolfe M.S., Limpert E., 1989. Den Getreidemehltau besser in den Gri[[ 
bekommen. Landwirtsch. Jahrb. Schweiz 2 (lO): 607-612. 


187. Woś H., Maćkowiak W., Mazurkiewicz L., Milewski G., Budzianowski G., 1994. 
Podatność pszenżyta jarego na rdzę brunatną (Puccinia recondita). Zesz. Nauk. AR, 
Szczecin 162, Roln. 58: 277-281. 


188. Yeates 1.S., Parker e.A., 1986. Rate of natural senescence of seminal root cortical 
cal1s of wheat, bar1ey and oats, with reference to infasion by Gaumannol1lyces 
graminis. Trans. Brit. Myco!. Soc. 86: 683-685. 


189. Zadoks J.e., 1974. A decima1 code for the growth stages of cereals. Wccd 
Research 14: 415-421. 


190. Zamorski C., 1995. Rozwój i diagnostyka rdzy żółtej (Puccinia strii/onllis 
Westend.) pszenicy i pszenżyta. Biul. IHAR. 195/196: 247-250. 


191. Zamorski C., Schollenberger M., 1995. Występowanie chorób pszenżyta w Polsce. 
Biu!' IHAR 195/196: 197-207. 


192. Zamorski e., Schollenberger M., Nowicki B., 1997. Problcmatyka chorób 
pszenżyta w Polsce. Zesz. Nauk. AR, Szczecin 175, Roln. 65: 527-532. 


:\ 


,'j 
,', f 
/
		

/D194_118_0001.djvu

			I II 


! , 


I 
I,' 
U 


Biblioteka Główna A TR 
w Bydgoszczy 


CZYT 1) A9't 


"