/R105_001_0001.djvu

			N&l 

 

 


AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. JANA I J�?DRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 


ROZPRAWY NR 105 


Jadwiga Andrzęjewska 


AGROTECHNICZNE UWARUNKOWANIA 
PLONOWANIA I BRODAWKOWANIA 
ZRÓŻNICOWANYCH ODMIAN 
GROCHU SIEWNEGO (Pisum sativum L.) 


3/635 


jrzejewska, Jadwiga. 
.otechniczne uwarunkowa 


2. 


BYDGOSZCZ - 2002 



 
,"
		

/R105_003_0001.djvu

			" -;- 
'
 -- 


. 


AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. JANA I J�?DRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 


ROZPRAWY NR 105 


Jadwiga Andrzejewska 


AGROTECHNICZNE UWARUNKOWANIA 
PLONOWANIA I BRODAWKOWANIA 
ZRÓŻNICOWANYCH ODMIAN 
GROCHU SIEWNEGO (Pisum sativum L.) 


Biblioteka Główna A TR w Bydgoszczy 
1///1////1/1//1////1/////11///11//1//111////1/1//1////1//1//////111//1 
000000100073 


BYDGOSZCZ - 2002
		

/R105_004_0001.djvu

			REDAKTOR NACZELNY 
dr hab. inż. Janusz Prusiński, prof. nadzw. ATR 


(" 
\N!C2/
'
' 
..\.,) (/',..., 
.
:-- .... .. '..; \ 

 B:Di,01Cka ':,: \ 
I CJ G�? "\\
j N A c, I 
\ L. Uvv., '" I 

t }').. ,I 
\ ,
- " ) 
\,. +;; 1'\. ,I 
"
o y 8jdGlGl'> ';/ 
"'
--!._
---_/ 


OPINIODAWCY 
pro f. dr hab. Dorota Bobrecka-Jamro 
prof. dr hab. Jan Kucharski 


REDAKTOR NAUKOWY 
prof. dr Jerzy Sypniewski 


OPRACOWANIE REDAKCYJNE I TECHNICZNE 
mgr Michał Górecki, inż. Edward Gołata 



 Copyright 
Wydawnictwa Uczelniane Akademii Techniczno-Rolniczej 
Bydgoszcz 2002 


ISSN 0209-0597 


Wydawnictwa Uczelniane Akademii Techniczno-Rolniczej 
ul. Ks. A. Kordcekiego 20,85-225 Bydgoszcz, tel. (052) 3749482, 3749426 
e-mail: wydawucz@atr.bydgoszcz.pl http://www.atr. bydgoszcz. pll 
wyd 


Wyd. I. Nakład 150 egz. Ark. aut. 5,40. Ark. druk. 5,75. Papier druk. ki. III. 
Oddano do druku i druk ukończono w maju 2002 r. Zamówienie nr 5/2002 
Zakład Małej Poligrafii ATR, ul. Ks. A. Kordeckiego 20, 85-225 Bydgoszcz 


'-- 


I 
I, 
,'\:\. '
		

/R105_005_0001.djvu

			Spis treści 


I. WST�?P...........................................................................................................5 
2. PRZEGLĄD LITERATURY l CEL BADA�? ...............................................6 
3. METODYKA BADA�? ................................................................................12 
4. WARUNKI PROWADZENIA BADA�? .....................................................19 
4.1. Charakterystyka warunków glebowo-klimatycznych w Przechowie ." ..19 
4.2. Charakterystyka warunków glebowo-klimatycznych Stacji Badawczej 
ATR w Mochełku .................................................................................20 
5. WYNIKI BADA�? ........................................................................................23 
5.1. Wpływ nawozów organicznych j azotu mineralnego na plonowanie 
i brodawkowanie grochu siewnego ......................................................23 
5.1.1. Wpływ zabiegów agrotechnicznych na właściwości 
chemiczne gleby ........................................................................ .23 
5.] .2. Obsada roślin i strukturalne elementy plonowania ....................23 
5.1.3. Plon nasion .................................................................................26 
5.1.4. Plon słomy ..................................................................................29 
5.1.5. Zawartość białka ogółem w nasionach .......................................31 
5.1.6. Brodawkowanie ..........................................................................31 
5.1.7. Przyrost biomasy nadziemnej .....................................................33 
5.] .8. Zawartość azotu ogółem w roślinach .........................................35 
5.2. Wpływ mikroelementów i nitraginy na plonowanie i brodawkowanie 
odmian grochu siewnego ......................................................................36 
5.2.]. Struktura biomasy nadziemnej ...................................................36 
5.2.2. Obsada roślin i strukturalne elementy plonowania .....................38 
5.2.3. Plon nasion ..................................................................................41 
5.2.4. Plon słomy...................................................................................43 
5.2.5. Zawartość białka ogółem w nasionach .......................................44 
5.2.6. Brodawkowan ie .........................................................................45 
5.3. Wpływ zapraw chemicznych i nitraginy na plonowanie, 
brodawkowanie i zasiedlenie przez grzyby korzeni odmian 
grochu siewnego ...................................................................................49 
5.3.1. Obsada roślin i strukturalne elementy plonowania ....................49 
5.3.2. Plon nasion ............................................................ . ..................51 
5.3.3. Plon słomy ..................................................................................52 
5.3.4. Zawartość białka ogółem w nasionach .......................................53 
5.3.5. Brodawkowanie ...... ..... .......... .............. ...................... ............... ..54 
5.3.6. Zasiedlenie materiału siewnego i korzeni roślin przez grzyby..... 57 
6. DYSK USJ A ................................................................................................. 63 
7. WNIOSKI..................................................................................................... 77 
LITERATURA ............................................................................................. 79 
Streszczenia ................................................................................................ ..89
		

/R105_007_0001.djvu

			1. WST�?P 


Koncepcja rolnictwa integrowanego zakłada kompensowanie części nakła- 
dów ponoszonych na produkcję zabiegami agrotechnicznymi i wdrażaniem róż- 
nych form postępu, w tym głównie biologicznego. W porównaniu z rolnictwem 
konwencjonalnym wzrasta zatem ranga doboru gatunków w zmianowaniu. Ele- 
ment ten jest istotny także w rolnictwie ekologicznym, gdzie płodozmian ma 
decydujące znaczenie plonotwórcze. W obu tych systemach gospodarowania 
preferowane są więc rośliny, których uprawa podnosi aktywność biologiczną 
gleby, poprawia jej strukturę, przyczynia się do wzrostu zawartości materii orga- 
nicznej i składników pokarmowych, a także ogranicza zachwaszczenie pola. 
Kryteriom tym w znacznym stopniu odpowiadają rośliny z rodziny Fabaceae 
(bobowate) " w tym także gatunki jednor.oczne, w nomenklaturze rolniczej okre- 
ślane jako strączkowe. Wśród tych roślin szczególne znaczenie, ze względu na 
potencjał plonowania i bardzo dobre dostosowanie do warunków klimatycznych 
Polski, ma groch siewny (Pisum sativum L.) [8,43, 123]. 
Powierzchnia uprawy roślin strączkowych w Polsce uległa w ostatnich la- 
tach znacznej redukcji i wynosi obecnie 140-150 tys. ha, z czego na około 50 tys. 
ha uprawia się jadalne gatunki strączkowe [97]. Statystyki nie wyszczególniają 
powierzchni zajmowanej przez groch siewny, ale fakt, że w obrębie tego gatunku 
występują zarówno odmiany ogólnoużytkowe, warzywne, jak i pastewne oraz, że 
jest on często komponentem mieszanek zbożowo-strączkowych, świadczy o do- 
minującej roli w grupie roślin strączkowych. Pozycja tego gatunku wynika także 
ze znacznego postępu w hodowli odmian [126], możliwości doboru odmian do 
różnych warunków glebowych i przede wszystkim z dużego potencjału plono- 
wania. Przeciętne plony nasion w doświadczeniach COBORU [135] w latach 
1995-2001 wynosiły ok. 5,0 t'ha-- I (odmiany jadalne) i 4,5 t'ha- I (odmiany pa- 
stewne). W praktyce rolniczej plony te wahają się w granicach 2,0-3,5 t'ha- 1 . 
Badania z zakresu agrotechnicznych uwarunkowań plonowania nie zawsze podą- 
żają za postępem hodowlanym, a najczęściej podejmowaną problematyką w tym 
zakresie jest ustalenie optymalnej obsady dla różniących się morfologicznie 
i użytkowo odmian grochu [12,28,36,44,45,53, 111, 128]. 
Problematyka niniejszej pracy obejmuje zagadnienia związane z reakcją 
odmian grochu siewnego na te zabiegi agrotechniczne, które związane są przede 
wszystkim z brodawkowaniem, czyli nodulacją jako wskaźnikiem symbiozy 
z bakteriami Rhizobium leguminosarum. Badania przeprowadzono w regionie 
kujawsko-pomorskim, gdzie uprawa grochu ma duże tradycje i uzyskuje się tu 
jedne z najwyższych w kraju plony nasion [90, 135]. 


W dotychczasowej literaturze określane jako rodzina Papilionaceae (motylkowate) 
[48].
		

/R105_008_0001.djvu

			2. PRZEGLĄD LITERATURY I CEL BADA�? 


Szczególną cechą roślin z rodziny Fabaceae jest zdolność do współżycia 
z bakteriami brodawkowymi asymilującymi wolny azot atmosferyczny. Dla 
grochu siewnego (Pisum sativum L.) właściwymi są bakterie Rhizobium legumi- 
nosarum by. viciae [22, 116]. Ten uwarunkowany genetycznie proces kształto- 
wany jest w znacznym zakresie przez czynniki ekologiczne i agrotechniczne. 
Zabiegi związane z uprawą roli, nawożeniem, siewem i pielęgnacją mają na celu 
stworzenie optymalnych warunków rozwoju zarówno dla rośliny, jak i współ- 
żyjących z nią bakterii. Taki układ warunkuje efektywną symbiozę, decydującą 
głównie o wielkości plonu [8, 91]. Intensywność, z jaką bakterie brodawkowe, 
współżyjące z roślinnym gospodarzem wiążą azot atmosferyczny określana jest 
mianem ich aktywności, natomiast wpływ tego procesu na wielkość plonu ro- 
śliny definiuje się jako efektywność symbiozy [116]. Pośrednim wskaźnikiem 
funkcjonowania symbiozy jest nodulacja rozumiana jako liczba i masa broda- 
wek korzeniowych [138]. 
Obecność w glebie aktywnych szczepów bakterii brodawkowych jest pod- 
stawowym warunkiem inicjacji symbiozy. W celu zapewnienia odpowiedniej 
liczby komórek Rhizobium lub Bradyrhizobium stosuje się szczepienie nasion lub 
gleby specjalnymi preparatami, przeważnie o nazwie nitragina, zawierającymi 
wybrane i namnożone szczepy odpowiedniego gatunku bakterii brodawkowych. 
Szczepy te powinny być konkurencyjne dla szczepów zasiedlających glebę [15, 
114, 115]. Znaczące efekty stosowania nitraginy notowano w Polsce w latach 
50. i 60. [85]. Późniejsze, stosunkowo nieliczne wyniki badań nad szczepieniem 
powszechnie uprawianych gatunków roślin bobowatych nie sąjuż tak jednoznacz- 
nie korzystne [2, 4, 9, 35, 95, 108], prawdopodobnie ze względu na obecność 
w większości gleb wprowadzonych tam już bakterii brodawkowych (w drodze 
szczepienia lub rozpowszechnienia uprawy roślin bobowatych). Badania Mercik 
i Mercik [76] wykazały występowanie Rhizobium leguminosarum nawet po 50 la- 
tach monokultury ziemniaka. Bakterie symbiotyczne roślin bobowatych wystę- 
pują w większości gleb uprawnych w ilościach od 10 3 do 10 6 na l g gleby [6]. 
Według wyników doświadczeń, efektywność nitraginy zastosowanej do za- 
prawiania bobiku wynosiła 84 kg nasion z l ha [9], a łubinu białego 400 kg na- 
sion z l ha [88]. W doświadczeniach Rajs [95] nitragina spowodowała natomiast 
znaczne obniżenie obsady roślin grochu, co istotnie ujemnie wpłynęło na plon 
nasion. Także Gospodarczyk i wsp. [35] uzyskali niższe plony nasion lucerny 
po zastosowaniu szczepienia bakteriami Rhizobium. Wobec dość fragmentarycz- 
nych aktualnych badań na ten temat i braku jednoznacznych wyników, istnieje 
obecnie potrzeba ich uzupełnienia i pogłębienia. Pozwoliłoby to jednoznacznie 
sprecyzować zalecenia dotyczące efektywności szczepienia nitraginą współcze- 
snych odmian grochu. 
W literaturze pojawiły się liczne doniesienia o możliwości korzystnego 
oddziaływania różnych drobnoustrojów ryzosferowych na rozwój i plon roślin
		

/R105_009_0001.djvu

			7 


uprawnych, w tym również roślin bobowatych. Drobnoustroje te określane są 
jako PGPR (plant growth-promoting rhizobacteria). Stymulacja może być wyni- 
kiem: bezpośredniego zaopatrywania roślin w substancje pokarmowe, zwięk- 
szenia przyswajalności substancji znajdujących się w podłożu, wytwarzania wi- 
tamin i substancji antybiotycznych, co za wieloma autorami podaje Strzelec 
[117, 118]. Efektywność symbiozy można więc podnieść poprzez szczepienie 
roślin bobowatych nie tylko bakteriami symbiotycznymi, lecz również odpo- 
wiednio dobranymi szczepami innych drobnoustrojów z grupy PGPR, np. bak- 
teriami z rodzaju Azotobaeter, Azospirillum, Pseudomonas, bakteriami rozpusz- 
czającymi fosforany, a także grzybami mikoryzowymi [7, 16, 24, 114, 115]. 
Powszechnie stosowanym sposobem, prowadzącym między innymi do 
zwiększania aktywności mikrobiologicznej środowiska glebowego, jest nawo- 
żenie organiczne, w tym słomą i nawozami zielonymi. Zarówno w badaniach 
laboratoryjnych [58, 59], jak i polowych [5,25, 70, 78, 81, 104], w których sto- 
sowano nawożenie słomą, stwierdzano wzrost liczebności i aktywności drobno- 
ustrojów glebowych, w tym bakterii z rodzaju Rhizobium, Azotobaeter, Clostri- 
dium, drobnoustrojów celulolitycznych, zbiałczających azotany i amonifikatorów. 
Stosowanie gnojowicy jako nawozu organicznego prowadziło natomiast do ob- 
niżenia liczebności tych mikroorganizmów [63]. 
Nawożenie słomą powoduje ponadto wzrost zawartości w glebie węgla or- 
ganicznego, potasu oraz w pewnym stopniu także azotu i fosforu. W badaniach 
Gorzelanego [34], a w mniejszym zakresie również innych autorów [19], tylko 
duże i bardzo duże dawki słomy wpływały na zmniejszenie zwięzłości, zwięk- 
szenie porowatości gleby, obniżenie jej gęstości i opóźnienie osiadania. Podobne 
efekty przynosi stosowanie nawozów zielonych [3]. 
Zalecenia agrotechniczne dla uprawy grochu w warunkach Polski [43, 123] 
nie przewidują nawożenia organicznego. Jednak w praktyce rolniczej groch 
uprawiany jest po zbożach, po zbiorze których nie zawsze zbiera się słomę. Bar- 
dzo często jest ona przyorywana, a więc jest wówczas nawozem organicznym. 
Według przyjętych we współczesnym rolnictwie zasad, gleba powinna być po- 
kryta roślinnością przez możliwie naj dłuższy okres w roku, stąd pomiędzy zbio- 
rem przedplonu zbożowego a uprawą rośliny jarej zasadna jest uprawa między- 
plonów, które także można użytkować jako zielony nawóz. 
Proces symbiotycznego wiązania azotu jest wysoce energochłonny. Osza- 
cowano, że nakłady energetyczne mogą wahać się od 24 do 52,5 moli ATP na 
jeden mol związanego N 2 albo 11 kg węglowodanów na związanie l kg N 2 i są 
to potrzeby znacznie większe niż na pobranie azotu mineralnego z gleby [74, 
79, 105, 133]. W fazie wzrostu wegetatywnego rośliny grochu są zdolne przy- 
swoić w ciągu dnia na powierzchni jednego hektara od 3 do 4 kg azotu. Mak- 
symalne przyswajanie tego pierwiastka przypada na fazę kwitnienia oraz zawią- 
zywania strąków (10-11 kg. dzień-l. ha-l) i maleje gwahownie w czasie wypeł- 
niania nasion. Obniża się wówczas również tempo wzrostu roślin i zaczyna się 
przemieszczanie azotu z części wegetatywnych do nasion [46,47, 64]. Badania 
ze znakowanymi pierwiastkami wskazują, że azot mineralny gromadzony jest
		

/R105_010_0001.djvu

			8 


w większym stopniu w częściach wegetatywnych niż w nasionach, a wraz ze 
wzrostem dawki nawozu maleje udział azotu przemieszczanego do nasion [96, 
129]. U roślin strączkowych udział azotu przyswojonego na drodze symbiozy, 
w stosunku do całej ilości tego pierwiastka zawartego w roślinie, wynosi około 
70-80 % [46, 47, 96]. 
Groch siewny, podobnie jak i inne rośliny bobowate, może korzystać z azotu 
mineralnego. Zmniejsza się jednak wtedy wiązanie N 2 z atmosfery, w ilości pra- 
wie równoważnej pobranemu N mineralnemu. Zjawisko to tłumaczy się łącze- 
niem pobranego azotu z produktami rozpadu węglowodanów, przez co bakterie 
brodawkowe zostają pozbawione źródła energii, a tym samym ich zdolność wią- 
zania azotu cząsteczkowego jest osłabiona. W praktyce często pod groch stosuje 
się tzw. startowe nawożenie azotem w dawce 20-40 kg. ha-i, aby zaspokoić po- 
trzeby pokarmowe rośliny na ten składnik w pierwszym okresie wegetacji, zanim 
wykształcony będzie odpowiednio duży aparat fotosyntetyczny [8, 43, 91, 123]. 
Wyniki badań nad reakcją grochu na nawożenie azotem, mimo że pozornie 
dość rozbieżne, można zreasumować następująco: dawki azotu w granicach 
20-30 kg. ha-t nie ograniczają wiązania azotu atmosferycznego [47,125], ale już 
zastosowanie, np. 50 kg. ha-t zmniejsza symbiozę do około 15 % [47]. Stosując 
pod groch azot w dawkach 60-120 kg. ha- i można oczekiwać wzrostu plonu 
części wegetatywnych [40, 136], a także plonu nasion niektórych odmian upraw- 
nych [37, 45, 111]. Nawożenie azotem mineralnym nie różnicuje przebiegu 
wegetacji roślin strączkowych, ale może wpłynąć na wzrost zawartości białka 
w nasionach [51, 87, 129]. Azot stosowany w formie oprysku dolistnego ma 
większy wpływ na wzrost zawartości białka niż azot stosowany doglebowo. 
Efektywność nawożenia azotem mineralnym zależy od przebiegu pogody i jest 
wyraźnie mniejsza w czasie suszy, a także wtedy, gdy wegetacja przebiega 
w warunkach niskich temperatur i dużego zachmurzenia [51, 62]. 
Według Koter [56], formy amonowe osłabiąją nodulację w większym stop- 
niu niż formy azotanowe. Bollman i Vessey [II] wykazali natomiast, że podanie 
nawet niewielkich ilości azotu w formie amonowej stymulowało, a w formie 
azotanowej hamowało brodawkowanie. Jony NH:t i NO} powodują zmniejsze- 
nie skręcalności włośników, osłabienie infekcji przez bakterie i w efekcie obni- 
żenie brodawkowania. Włośniki korzenia głównego grochu i bobiku są bardziej 
wrażliwe na azot mineralny niż włośniki korzeni bocznych [1]. Czas pojawienia 
się brodawek nie zależy od poziomu nawożenia azotem, ale ich liczba gwałtow- 
nie maleje przy rosnących dawkach, co wykazała między innymi W ojcieska 
i wsp. [137]. Przy dużych dawkach azotu mineralnego zmniejszyła się również 
masa brodawek korzeniowych zebranych z rośliny. W badaniach innych auto- 
rów [65] mniejsza liczba brodawek rekompensowana była ich większą masą. 
W warunkach doświadczeń hydroponicznych, nawet najmniejsze dawki azotu, 
niezależnie od jego formy, hamowały nodulację grochu [134]. 
We współzawodnictwie roślin bobowatych o azot cząsteczkowy i związany 
zasadniczą rolę może odgrywać stosunek C:N w roślinie [82]. Roślina bobowata,
		

/R105_011_0001.djvu

			9 


dysponująca odpowiednio dużymi zapasami akceptorów węglowych (na skutek 
intensywnej fotosyntezy), a więc szerokim stosunkiem C:N, może korzystać 
z azotu mineralnego bez szkody dla procesu symbiozy [32, 131]. Założenie takie 
sugeruje, że roślina bobowata uprawiana na glebie bardzo żyznej, dobrze uwil- 
gotnionej i odchwaszczonej może przyswajać azot atmosferyczny i jednocześ- 
nie efektywnie pobierać azot mineralny. 
Koncepcja dotychczasowych badań nad nawożeniem grochu w większości 
zakładała, że azot mineralny może przyczynić się do wzrostu plonów w warun- 
kach nie sprzyjających symbiozie. Nawożenie grochu azotem mineralnym 
w obecnych warunkach ekonomicznych Polski i Europy jest trudne do uzasad- 
nienia, ale z naukowego punktu widzenia interesujący jest problem, jak dalece 
w warunkach polowych, przy dużym dostępie azotu glebowego i mineralnego, 
zmniejsza się brodawkowanie grochu i jaki w związku z tym jest wpływ nawo- 
żenia azotem na plonowanie i zawartość białka w nasionach. 
Istotną rolę w rozwoju symbiozy między bakteriami brodawkowymi a rośli- 
nami bobowatymi odgrywa oprócz nawożenia azotowego, także nawożenie in- 
nymi makroelementami, jak również mikroelementami [60, 87, 124]. Fosfor 
bierze udział w procesie regeneracji ATP - u strączkowych w stopniu więk- 
szym niż u innych roślin. Potas sprzyja produkcji węglowodanów. Wapń decy- 
duje o pH gleby, a tym samym o stopniu przyswajalności wielu składników 
mineralnych. Wśród mikropierwiastków niezbędnych do prawidłowego funk- 
cjonowania symbiozy znajdują się: bor, molibden, żelazo i kobalt [10, 83,124]. 
Zapotrzebowanie na bor wynika z jego wpływu na transport asymilatów z miejsc 
ich syntezy do korzeni. Kobalt jest konieczny do spowodowania infekcji korzeni 
i wytworzenia brodawek. Molibden i żelazo są składnikami nitrogenazy - enzy- 
mu katalizującego wiązanie azotu atmosferycznego. Niektóre badania wykazały, 
że stosowanie molibdenu podnosi efektywność symbiozy [57, 88, 98]. 
Zwyżki plonu nasion roślin bobowatych pod wpływem nawożenia mikro- 
elementami są wynikiem głównie zwiększenia liczby strąków na roślinie i masy 
1000 nasion. Uzyskuje się również wzrost plonu białka surowego [21]. Badania 
Czyża [21] wykazały, że nawożenie dolistne jest skuteczniejsze niż doglebowe, 
natomiast badania Nowotny-Mieczyńskiej i Araźnej [83] dały wynik przeciwny. 
Czyż [21] wykazał zróżnicowaną reakcję odmian grochu na nawożenie 
różnymi mikroelementami, ale wyniki badań Koteckiego [52] takiej interakcji 
nie potwierdziły. Wobec różnorodności odmian uprawnych grochu siewnego 
celowe jest prowadzenie takich prac badawczych, które pozwoliłyby odpowie- 
dzieć na pytanie, czy reakcja odmian grochu na nawożenie mikroelementami 
zależy tylko od warunków pogodowych i glebowych, czy też jest związana z nie- 
którymi uwarunkowanymi genetycznie cechami, w tym przede wszystkim z for- 
mą ulistnienia. 
W uprawie roślin na efektywność symbiozy znaczący wpływ mogą mieć 
pestycydy, zanieczyszczenie gleby metalami ciężkimi, a także obecność bakterio- 
fagów [38, 114, 115, 122]. Spośród pestycydów najwięcej uwagi poświęcono
		

/R105_012_0001.djvu

			10 


herbicydom i fungicydom. Udowodniono, że rośliny bobowate są bardziej wraż- 
liwe na różne preparaty herbicydowe niż współżyjące z nimi Rhizobium [109]. 
W przypadku grochu oraz innych roślin strączkowych ważny jest wciąż 
problem stosowania chemicznych zapraw do ochrony materiału siewnego przed 
chorobami grzybowymi przy jednoczesnym szczepieniu nitraginą. Stwierdzono, 
że większość badanych preparatów zastosowanych razem z nitraginą zmniejsza 
przeżywalność szczepów Rhizobium. Następują wtedy deformacje komórek bak- 
teryjnych, opóźnia się powstawanie brodawek, a szczególnie wrażliwy jest na to 
układ symbiotyczny łubin - Bradyrhizobium. Hamowany jest wtedy również 
rozwój bakterii wolnożyjących [23, 118, 119, 120]. W celu ograniczenia ujem- 
nego wpływu preparatów chemicznych na Rhizobium zaleca się wcześniejsze 
stosowanie zapraw chemicznych, a następnie bezpośrednio przed siewem szcze- 
pienie nasion bakteriami. Strzelec i Martyniuk [121] nie stwierdziły jednak 
wpływu terminu stosowania Zaprawy nasiennej T i Funabenu T - preparatów, 
w których substancjami czynnymi są odpowiednio tiuram oraz tiuram i karben- 
dazym - na aktywność symbiozy. Zahamowanie rozwoju bakterii przez fungi- 
cydy nie zawsze też ujemnie wpływa na plony roślin [23, 120]. 
Osiągnięcia polskiej hodowli grochu są bardzo znaczące. W ciągu ostat- 
nich dwudziestu lat, dzięki wykreowaniu nowych odmian, uzyskano ponad 50 % 
wzrost plonu nasion [126]. Wyniki dotychczasowych prac nad rozpoznaniem 
nodulacji oraz aktywności i efektywności symbiozy grochu wskazują, że wystę- 
pują tu także pewne różnice między odmianami [4,47,75,89, 106, 107]. Stwier- 
dzono między innymi, że w przypadku całkowicie wąsolistnej odmiany grochu. 
posiadającej również przylistki przekształcone w wąsy, wszystkie oceniane pa- 
rametry związane z plonowaniem, brodawkowaniem i aktywnością nitrogenaz) 
były niższe w porównaniu z odmianą konwencjonalną i pośrednią, tzw. semi- 
leafless [89]. 
Przegląd piśmiennictwa wskazuje więc na rozpoznany szeroki zakres uwa- 
runkowań nodulacji i symbiozy. Mimo to ciągle podejmowane są nowe prace 
dotyczące tego zagadnienia. Ostatnio opublikowano na przykład wyniki badań 
nad korzystnym wpływem promieniowania ultrafioletowego (w znacznie więk- 
szym stopniu docierającego obecnie do Ziemi z powodu uszkodzenia warstwy 
ozonowej) na brodawkowanie i efektywność symbiozy grochu i bakterii Rhizo- 
bium [103]. 
Większość dotychczas przeprowadzonych prac badawczych nad uwarun- 
kowaniami symbiozy odnosiła się przede wszystkim do gatunku rośliny. Obec- 
nie ze względu na znaczne zróżnicowanie odmian uprawnych grochu siewnego 
istotne jest ukierunkowanie prac badawczych na poszczególne odmiany lub grupy 
odmian o zbliżonych cechach morfologicznych lub użytkowych, a w tym prac 
nad znaczeniem dla ich plonowania tych zabiegów, które stymulują lub ograni- 
czają liczebność i aktywność bakterii brodawkowych. Do czynników stymulują- 
cych brodawkowanie zalicza się przede wszystkim stosowanie nitraginy, a także 
nawożenie organiczne i nawożenie mikroelementami, a do czynników ograni- 
czających nawozenie azotem mineralnym i stosowanie zapraw nasiennych de
		

/R105_013_0001.djvu

			11 


ochrony materiału siewnego. Ocena wpływu wymienionych zabiegów agrotech- 
nicznych na plonowanie zróżnicowanych morfologicznie i użytkowo odmian 
grochu siewnego była przedmiotem niniejszej pracy, której hipoteza badawcza 
zakładała, że: 
nawożenie organiczne stymuluje rozwój mikroorganizmów glebowych, w tym 
bakterii brodawkowych, co może mieć korzystny wpływ na plonowanie i za- 
wartość białka w nasionach, 
nawożenie azotem mineralnym ogranicza brodawkowanie, a tym samym wią- 
zanie azotu atmosferycznego, ale roślina rekompensuje to korzystając z azotu 
mineralnego, 
nawożenie mikroelementami stymuluje wzrost i rozwój roślin, w tym także 
ich nodulację, ale dolistne aplikowanie nawozu może być dla odmian wąso- 
listnych mniej efektywne niż dla odmian o liściu parzystopierzasto złożonym, 
a wtedy alternatywą może być nawożenie przedsiewne, 
- zaprawianie materiału siewnego preparatami chemicznymi redukuje popula- 
cję grzybów naturalnie zasiedlających nasiona i korzenie, ale jednocześnie 
obniża skuteczność działania nitraginy, z tym że zakres tego zjawiska może 
być w dużym stopniu zależny od odmiany grochu, a zwłaszcza od budowy 
okrywy nasiennej. 
Celem pracy była ocena plonowania i brodawkowania zróżnicowanych 
morfologicznie i użytkowo odmian grochu siewnego w zależności od: 
- nawożenia organicznego w formie słomy zbożowej lub zielonej masy gor- 
czycy białej oraz nawożenia wzrastającymi dawkami azotu mineralnego, 
nawożenia mikroelementami i sposobu ich aplikacji, 
stosowania chemicznego zaprawiania materiału siewnego, 
szczepienia gleby lub nasion nitraginą.
		

/R105_014_0001.djvu

			3. METODYKA BADA�? 


Cele badawcze realizowano opierając się na doświadczeniach polowych, 
które przeprowadzono w dwóch miejscowościach południowego i południowo- 
-wschodniego skraju Wysoczyzny Krajeńskiej. Obejmowały one następujące 
zagadnienia: 
1) wpływ nawozów organicznych i azotu mineralnego na plonowanie i brodaw- 
kowanie grochu siewnego, 
2) wpływ mikroelementów i nitraginy na plonowanie i brodawkowanie odmian 
grochu siewnego, 
3) wpływ zapraw chemicznych i nitraginy na plonowanie, brodawkowanie oraz 
zasiedlenie przez grzyby korzeni odmian grochu siewnego. 


Wpływ nawozów organicznych i azotu mineralnego na plonowanie 
i brodawkowanie grochu siewnego 
Badania przeprowadzono w latach 1992-1994 (przygotowanie stanowiska 
rozpoczęto w 1991 roku) na polu produkcyjnym w Przechowie w województwie 
kujawsko-pomorskim. Doświadczenie założono jako dwuczynnikowe, w ukła- 
dzie split-block w czterech powtórzeniach. Powierzchnia poletek do zbioru wy- 
nosiła 16 m 2 . 
Czynnikami doświadczenia były: 
1. Nawożenie organiczne: 
- bez nawożenia, 
- słoma pszenicy ozimej, 
- nawóz zielony z gorczycy białej. 
2. Nawożenie azotem (kg. ha-I) w dawce: 
- O, 
- 30, 
- 60, 
- 90. 
Przedplonem i przed przedplonem była pszenica ozima. W obiekcie, w któ- 
rym zaplanowano przyoranie słomy, została ona po zbiorze zboża pocięta i przy- 
kryta płytką orką, a po około 2 tygodniach wykonano bronowanie. Plon slomy. 
oznaczony bezpośrednio po zbiorze pszenicy, był podobny we wszystkich la- 
tach badatl i wahał się w przedziale od 5,0 do 5,5 t.ha- I , a przeciętna zawartość 
składników mineralnych wynosiła: N ogółem - 0,50 %, P - 0,20 %, K - 1,75 %. 
Mg - 0,12 %. Ze względu na wysoką zawartość azotu dostępnego w glebie zre- 
zygnowano z zalecanej zwykle przy nawożeniu słomą, niewielkiej dawki azotu 
mineralnego. 
Z poletek dwóch pozostałych obiektów pierwszego czynnika słoma została 
usunięta i bezzwłocznie wykonano płytką orkę. Pole wyrównano stosując brono- 
wanie i w obiekcie, w którym przewidziane było stosowanie nawozu zielonego 
wysiano gorczycę białą odmiany 'Nakielska' w terminach pomiędzy 10 a 20
		

/R105_015_0001.djvu

			13 


sierpnia, w ilości 20 kg. ha-I. Przed siewem zastosowano nawożenie N w ilości 
25 kg. ha-l. Na początku listopada oznaczono plon nadziemnych części roślin 
gorczycy oraz ich skład mineralny. Następnie zielonkę pocięto, aby ułatwić jej 
przyoranie. Plony zielonej masy gorczycy białej w kolejnych latach wynosiły: 
1991 - 20 t.ha
l, ]992 - 8 t.ha- l i w 1993 - ]7 t.ha- l , przy przeciętnej ]5 % za- 
wartości suchej masy. Średnia zawartość składników mineralnych w suchej masie 
części nadziemnych roślin wynosiła: N ogółem - 2,60 %, P - 0,27 %, K - ] ,90 %, 
Mg - 0,20 %. Nie oznaczono masy i składu chemicznego części podziemnych 
wytworzonych przez gorczycę białą. 
W obiekcie, w którym przyorywano ścierń lub słomę wykonano dwukrot- 
nie bronowanie pielęgnacyjne. Orkę przedzimową przeprowadzono w połowie 
listopada, jednocześnie na całej powierzchni pola doświadczalnego. 
Wiosną pobierano próby glebowe w celu zbadania wpływu jesiennych za- 
biegów na zawartość podstawowych składników pokarmowych. Przed uprawka- 
mi wiosennymi wysiewano nawóz fosforowy w formie superfosfatu potrójnego, 
w dawce 30 kg. ha- 1 (P 2 0 S ) i potasowy w formie 56 % soli potasowej, w dawce 
60 kg. ha-t (K 2 0), a bezpośrednio przed siewem nasion nawóz azotowy w postaci 
saletry amonowej w dawkach przewidzianych dla obiektu drugiego czynnika. 
Glebę doprawiono za pomocą agregatu uprawowego. Planowana obsada roślin 
grochu wynosiła 100 sztuk na ] m 2 . Nasiona zaprawiono Funabenem T. Przed 
siewem, doglebowo zastosowano nitraginę, gdyż na wybranym polu od 7, 8 i 9 
lat (odpowiednio w pierwszym, drugim i trzecim roku badań) nie uprawiano gro- 
chu siewnego. Do badań wybrano odmianę 'Gniewko'. Jest to odmiana średnio 
wysoka, o liściu parzystopierzastym, białokwitnąca, o nasionach gładkich, żół- 
tych. Charakteryzuje się dużymi wymaganiami glebowymi, późnym dojrzewa- 
niem, przydatnością do uprawy na suche nasiona konsumpcyjne lub paszowe 
[66]. Materiał siewny pochodził ze Stacji Hodowli Roślin Więcławice. 
W celu oceny brodawkowania, na każdym poletku wkopano po dwa plasti- 
kowe wazony o pojemności 15 dm] z tak wyciętym dnem, aby wydobyć możli- 
wie dokładnie bryłę gleby z masą korzeniową grochu. W każdym wazonie rosło 
po 5 roślin, które wykopywano i poddano oznaczeniom nodulacji dwukrotnie 
w czasie wegetacji, 
. w początkowej fazie tworzenia wąsów czepnych i w począt- 
kowej fazie kwitnienia. Blyły gleby wypłukiwano na sitach o średnicy 5 i l mm, 
lIstalono liczbę brodawek korzeniowych i oberwano brodawki korzeniowe o śred- 
nicy powyżej 1 mm. Oznaczono plon ich suchej masy w przeliczeniu na skład- 
niki niepopielne, aby uniknąć niedokładności pomiaru wynikających z ewentual- 
nych zanieczyszczeń glebą. Tę metodę oceny brodawkowania zastosowano tak- 
że w dwóch pozostałych doświadczeniach przeprowadzonych w Stacji Badaw- 
czej w Mochełku. 
Części nadziemne roślin z wazonów wykorzystano do oznaczenia przyro- 
stów plonu biomasy nadziemnej i zawartości azotu ogółem. Rośliny do tych 
oznaczeń pobierano jeszcze z poletek dwukrotnie, tj. w fazie płaskiego strąka 
i dojrzałości technicznej.
		

/R105_016_0001.djvu

			14 


Wpływ mikroelementów i nitraginy na plonowanie i brodawkowanie 
odmian grochu siewnego 
Doświadczenie przeprowadzono w latach 1991-1994 w Stacj i Badawcze. 
Wydziału Rolniczego Mochełek, należącej do Akademii Techniczno-Rolnicze. 
w Bydgoszczy. Doświadczenie założono w układzie split-split-plot w 4 powtórze 
niach. Powierzchnia poletek wynosiła 4 m 2 , z czego do zbioru zostawiono 2 m 2 
a z pozostałej części pobierano rośliny do analiz w trakcie wegetacji. 
Czynnikami doświadczenia były: 
I. Odmiany uprawne grochu siewnego: 
- 'Jaran' , 
- 'Stella' . 
2. Szczepienie nitraginą: 
- bez nitraginy, 
- nitragina. 
3. Sposób stosowania mikroelementów: 
- bez mikroelementów, 
- przedsiewnie (na nasiona), 
- dolistnie. 
Wybrane do badań pastewne odmiany grochu przeznaczone są do użytkowe 
nia nasiennego i zielonkowego na glebach kompleksu żytniego bardzo dobreg> 
oraz dobrego. Są to odmiany średniopóźne, obie zaliczane do grupy odmian w; 
sokich, przy czym 'Stella' posiada dłuższą łodygę. 'Jaran' to odmiana bial<- 
kwitnąca, wąsolistna, o bardzo dużych przylistkach. 'Stella' ma kwiaty czerwon(- 
fioletowe, liście' parzystopierzaste składające się z 2-3 par listków zakończ(- 
nych wąsem czepnym [66]. Materiał siewny pochodził ze Stacji Hodowli Roślh. 
Pasterzowice ('Jaran') iDusina ('Stella'). 
Zastosowano nawóz mikroelementowy Insol 6, przeznaczony dla rośln 
strączkowych, o następującym składzie: bor 0,50 %, cynk 0,30 %, mangm 
0,73 %, miedź 0,10 %, molibden 0,001 %, żelazo 0,40 %. Na kilka dni przed 
siewem nasiona grochu opryskano roztworem preparatu Insol 6 w dawce dWl- 
krotnie wyższej niż przewidziano przy stosowaniu dolistnym (4 dm 3 .ha- 1 , w roz- 
cieńczeniu I: I) - zgodnie z zaleceniami SzukaIskiego [124]. Dokarmianie do- 
listne przeprowadzono stosując osłony ochraniające sąsiednie poletka. Zabieg 
wykonano w fazie 5-6 liści oraz na początku pąkowania roślin, stosując w każ- 
dym terminie Insol6 w dawce 2 dm 3 .ha- 1 . 
Bezpośrednio przed siewem nasiona zaprawiono preparatem Oxafun T. Ni- 
traginę zastosowano doglebowo, umieszczając ją równomiernie na głębokości 
6 cm w rowkach przygotowanych do wysiewu nasion. Po siewie nasiona i nitra- 
ginę przykryto warstwą gleby i wyrównano powierzchnię pola. Ze względu na 
użycie zaprawy chemicznej do ochrony materiału siewnego, zastosowano po- 
trójną dawkę szczepionki bakteryjnej, w stosunku do zalecanej przez produ- 
centa (0,25 kg. ha-t).
		

/R105_017_0001.djvu

			15 


W terminach wykonywania oprysków dolistnych oznaczono długość łodyg, 
suchą masę zielonych liści (z wyodrębnieniem przylistków) i łodyg obu bada- 
nych odmian, zakładając, że masa ta pozostaje w związku z powierzchnią, jaką 
rośliny mogą pobierać mikroelementy w wodnym roztworze. 
Doświadczenia tej serii zakładano w trzecim lub czwartym roku po oborni- 
ku, przedplonem i przed przedplonem były zboża, a przerwa w uprawie grochu 
wynosiła 5 lub 6 lat. Po zbiorze przedplonu wykonywano typowy zespół upra- 
wek pożniwnych, a w końcu października lub w listopadzie orkę przedzimową. 
Wiosną pobrano próby glebowe w celu oznaczenia zawartości mikroelementów. 
Nawozy fosforowe i potasowe zastosowano, opierając się na wynikach zasob- 
ności w następujących dawkach: 60 kg.ha- 1 P 2 0 S w formie superfosfatu potrój- 
nego i 80 kg'ha
l K 2 0 w formie 56 % soli potasowej. Siew wykonano ręcznie, 
odliczając nasiona na każde poletko tak, aby uzyskać obsadę 100 roślin na 1 m 2 . 


Wpływ zapraw chemicznych i nitraginy na plonowanie, brodawkowanie 
oraz zasiedlenie przez grzyby korzeni odmian grochu siewnego 
Doświadczenie dotyczące reakcji różnych odmian grochu na jednoczesne 
stosowanie zapraw chemicznych do ochrony nasion i szczepienia nitraginą 
przeprowadzono w Stacj i Badawczej Mochełek w latach 1995-1997 w układzie 
split-split-plot w 4 powtórzeniach. Powierzchnia poletek wynosiła 5 m 2 , z czego 
do zbioru pozostawiono 3 m 2 , a z pozostałej pobierano rośliny do oznaczenia 
nodulacji i badań fitopatologicznych. 
Czynnikami doświadczenia były: 
l. Odmiany grochu siewnego: 
- 'Cyrkon', 
- 'Bart', 
- 'Saturn'. 
2. Stosowanie zapraw chemicznych: 
- bez zaprawiania, 
- zaprawianie (Funaben T + Captan 50 WP). 
3. Szczepienie nitraginą: 
- bez nitraginy, 
- nitragina. 
Do badań wybrano odmiany różniące się znacznie cechami użytkowymi 
i morfologicznymi, przy czym dla celu doświadczenia szczególnie ważna była 
odmienność budowy okrywy nasiennej. Według COBORU [66, 67] badane 
odmiany charakteryzowały się następującymi cechami: 
- 'Cyrkon' jest odmianą o nasionach kulistych, gładkich, o okrywie bezbarwnej 
oraz żółtych liścieniach. Jest to odmiana niska, przydatna do uprawy na zbiór 
suchych nasion z przeznaczeniem głównie do konsumpcji; 
- 'Bart' jest odmianą o nasionach walcowatych, o powierzchni dołkowanej, 
okrywie od oliwkowej do brązowej z fioletową ornamentacją w kształcie cę-
		

/R105_018_0001.djvu

			16 


tek oraz żółtych liścieniach. Rośliny są niskie do średnio wysokich. Odmiana 
jest przydatna do uprawy na zbiór suchych nasion przeznaczonych na paszę; 
- 'Senator' jest odmianą o nasionach zielonych, walcowatych, silnie pomarsz- 
czonych. Jest formą ogrodową, przeznaczoną do przetwórstwa. 
Materiał siewny pochodził z ZDHAR Oleśnica Mała - 'Cyrkon', Hodowli 
Roślin Kosieczyn - 'Bart' i ze SHR Zielonki - 'Senator'. 
Doświadczenia tej serii założono po zbożach w czwartym roku po oborniku. 
Zabiegi uprawowe, w tym także nawożenie fosforem i potasem były takie same 
jak w realizowanym wcześniej doświadczeniu z zastosowaniem mikroelementów. 
Różnica dotyczyła przede wszystkim doboru preparatów do zaprawiania nasion 
i sposobu stosowania nitraginy. Wybrano mieszaninę dwóch preparatów - za- 
prawę Funaben T (substancja czynna - tiuram i karbendazym) i Captan 50 WP 
(substancja czynna - kaptan) po to, żeby poszerzyć spektrum działania prze- 
ciwko patogenom grzybowym. Każdy z preparatów zastosowano w dawce 3 g 
na l kg nasion. Zaprawianie przeprowadzono na miesiąc przed siewem, a nitra- 
ginę zastosowano w dniu siewu poprzez jej wymieszanie ze zwilżonymi wodą 
nasionami. Szczepionkę zastosowano w dawce czterokrotnie wyższej w stosunku 
do zalecanej przez producenta. 
Nitragina użyta do badań zrealizowanych w Przechowie i w Mochełku po- 
chodziła z Zakładu Produkcji Nitraginy w Wałczul. Ze względu na konieczną 
precyzję stosowania szczepionki, w tym głównie głębokość umieszczenia szcze- 
pionki i nasion w glebie oraz dokładność pokrycia nasion, zdecydowano się na 
przeprowadzenie doświadczeń mikropoletkowych. 
Przed siewem na nasionach oznaczono liczbę i zróżnicowanie rodzajowe 
grzybów zasiedlających zewnętrzne i wewnętrzne partie okrywy nasiennej. 
W celu oznaczenia grzybów znajdujących się w zewnętrznej części okrywy na- 
siona płukano przez 30 minut w wodzie wodociągowej, a następnie przepłuki- 
wano trzykrotnie w sterylnej wodzie, po czym wyłożono na płytki z pożywką 
glukozowo-ziemniaczaną zakwaszaną roztworem kwasu cytrynowego do pH 5,5. 
Pożywkę tę stosowano do wszystkich oznacze6 mikologicznych wykonywa- 
nych zarówno na nasionach, jak i na korzeniach. W celu oznaczenia grzybów 
zasiedlających wewnętrzne partie okrywy nasiennej, nasiona przed ich wyłoże- 
niem na pożywkę odkażano przez 5 sekund w 70 % etanolu oraz przez 5 sekund 
w O, l % sublimacie, a następnie przepłukiwano trzykrotnie w sterylnej wodzie. 
W każdym roku użyto do oznaczeń po 100 nasion poszczególnych oC:mian 
(50 odkażanych i 50 nieodkażanych). 
W trakcie wegetacji rośliny do badań mikologicznych pobierano dwukrotnie, 
tj. w fazie 5-6 liści i na początku kwitnienia. Z każdego obiektu wykopywano 
po 12 roślin, z których wycinano po 5 fragmentów o długości 0,5 cm, uzyskując 
60 skrawków korzeni. Pocięte skrawki płukano przez 30 minut pod bieżącą wo- 
dą wodociągową oraz przepłukiwano trzykrotnie w sterylnej wodzie, a następ- 


I W trakcie realizacji badań nazwa szczepionki nie była zastrzeżona przez producenta, 
stąd w tekście pracy podawana jest z małej litery.
		

/R105_019_0001.djvu

			17 


nie wyłożono na płytki z pożywką glukozowo-ziemniaczaną. Wyrosłe kultury 
grzybów przeszczepiano na skosy agarowe, po czym oznaczono według kluczy 
mikologicznych. 
We wszystkich doświadczeniach w początkowej fazie wegetacji konieczne 
było wykonanie zabiegów przeciwko oprzędzikom (Sitona spp.). Stosowano 
Decis 2,5 EC lub Karate 025 EC w dawkach 0,3 dm 3 . ha-l. Niezbędne było rów- 
nież zwalczanie chwastów. Stosowano Basagran 460 SL w dawce 3 dm 3 .ha- 1 
oraz pielenie ręczne. Wykonano opryski insektycydami Fastac 10 EC lub Decis 
2,5 EC, przeciwko mszycy grochowej (Acyrthosiphon pisum Harris) i pachówce 
strąkóweczce (Laspeyresia nigricana Steph.). 
Doświadczenie w Przechowie zakładano między 5. a 15. kwietnia, a w Sta- 
cji Badawczej Mochełek w ostatnim tygodniu marca lub pierwszym tygodniu 
kwietnia. Rośliny ze wszystkich doświadczeń zbierano z pola tuż przed osią- 
gnięciem dojrzałości pełnej, a po ich dosuszeniu przeprowadzono omłot nasion 
młocarnią poletkową lub młocarnią do pojedynków. 
We wszystkich doświadczeniach wykonywano następujące pomiary i ozna- 
czenia: 
- liczby brodawek korzeniowych w dwóch terminach, tzn. w fazie wykształca- 
nia wąsów czepnych i początku kwitnienia, a w doświadczeniu prowadzonym 
w latach 1995-1997 dodatkowo w trzecim terminie - w fazie płaskiego strąka, 
- obsady wyrażonej liczbą roślin na l m 2 w fazie pełni wschodów, 
- strukturalnych elementów plonowania: liczby strąków na roślinie, liczby na- 
sion w strąku, masy 1000 nasion; oznaczenia wykonano na 10, a w doświad- 
czeniu prowadzonym w hitach 1995-1997 na 5 roślinach z każdego powtórze- 
nia, 
- plonu nasion i słomy, 
- zawartości białka ogółem w nasionach (obliczono na podstawie zawartości 
azotu ogółem według metody Kjeldahla i przelicznika 6,25). 
Zawartość podstawowych pierwiastków w glebie oznaczono powszechnie 
przyjętymi metodami: Kjeldahla - azot ogółem, Tiurina - węgiel organiczny, 
Egnera-Riehma - przyswajalne formy fosforu i potasu, Schachtschabela - ma- 
gnez. Zawartość mikroelementów oznaczono kolorymetrycznie: bor metodą 
Bergera-Truoga, cynk - Weara-Sommera, miedź - Westerhoffa, molibden - 
Grigga, mangan - Schachtschabela. 
Wyniki plonów nasion i słomy grochu, zawartości białka ogółem w nasio- 
nach, liczby i masy brodawek korzeniowych, obsady roślin i strukturalnych 
elementów plonowania poddano analizie wariancji, a różnice oceniono testem 
Tukeya. Różnice statystycznie istotne przy p = 95 % zaznaczono dużymi litera- 
mi (A,B,C) w kolumnach i małymi literami (a,b,c) w wierszach tabel, a na ry- 
sunkach w postaci słupków. 
W tabelach podano wyniki plonów nasion i słomy grochu, zawartości białka 
ogółem w nasionach, liczby i masy brodawek korzeniowych w poszczególnych 
latach i średnio dla całego okresu badawczego. Pozostałe wyniki zestawiono 
jako średnie lub sumy (liczebność izolatów grzybów) z lat badań. W tabelach
		

/R105_020_0001.djvu

			18 


zestawiono średnie dla wyodrębnionych kolejno czynników doświadczenia 
niezależnie od czynników pozostałych. Istotne współdziałania pomiędzy czyn- 
nikami doświadczenia lub czynnikami a latami badań przedstawiono oddzielnie 
na rysunkach.
		

/R105_021_0001.djvu

			4. WARUNKI PROWADZENIA BADA�? 


Region Wysoczyzny Krajeńskiej województwa kujawsko-pomorskiego, 
w którym przeprowadzono doświadczenia, charakteryzuje się zróżnicowanymi 
warunkami glebowymi, obejmującymi zakres gleb od ciężkich do bardzo lek- 
kich. Jednocześnie dla większości obszaru charakterystyczna jest stosunkowo 
niska suma opadów rocznych i częsty ich niedobór w okresie wegetacyjnym. 
Warunki pogodowe w trakcie realizacji badań opisano korzystając z da- 
nych stacji meteorologicznej PIMiGW w Toruniu oraz Stacji Badawczej A TR 
Bydgoszcz zlokalizowanej w Mochełku. 


4.1. CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW GLEBOWO- 
-KUMA TYCZNYCH W PRZECHOWIE 


Pole doświadczalne w Przechowie położone jest w odległości 50 km w kie- 
runku północno-wschodnim od Bydgoszczy, w dolinie Wisły, l km od jej ko- 
ryta. Doświadczenie założono na madzie rzecznej brunatnej zaliczonej do kom- 
pleksu pszennego dobrego i II klasy bonitacyjnej. Jest to gleba stosunkowo trud- 
na do uprawy ze względu na powolne obsychanie wiosną i skłonność do zasko- 
rupiania. Zasobność gleby w przyswajalne formy fosforu była wysoka, potasu 
średnia, magnezu bardzo wysoka, a odczyn obojętny. 
Okres, w którym prowadzono badania, charakteryzował się odmiennym 
w poszczególnych latach przebiegiem pogody (tab. 1 i 2). 


Tabela l. Średnie dobowe temperatury powietrza (oC) w rejonie Przechowa 
Tab1e l. Oai1y mean air temperature (oC) in the vicinity of przechowo 


Rok - Year Srednia z lat 
Miesiąc - Month 1992 1993 Mean for years 
1994 1949-1994 
Styczeń - January 1,0 0,6 1,9 2,9 
Luty - February 1,9 -0,5 -0,3 2,3 
Marzec - March 3,3 1,7 3,9 1,3 . 
Kwiecień - Apri1 7,4 9,2 8,9 6,8 
Maj - May 13,6 16,8 12, l 12,3 
Czerwiec - June 18,4 15,3 15,8 16,8 
Lipiec - Ju1y 20,0 16,5 21,8 17,7 
Sierpień - August 20,8 16,4 18,9 17,1 
Wrzesień - September 13, l 11,7 14,3 13,0 
Październik - October 5,5 7,6 6,8 8,0 
Listopad - November 4,0 1,9 3,9 3,4 
Grudzień - December -0,3 2,0 1,6 -0,6 
Srednia - Mean 9,5 8,3 9, l 8,4
		

/R105_022_0001.djvu

			20 


Stosunkowo naj cieplejszym i najbardziej suchym był okres wegeta'jny 
grochu i gorczycy białej w 1992 roku. Odmienne warunki panowały woku 
1993 - począwszy od czerwca do końca listopada średnia dobowa tempermra 
powietrza była od 0,5 do 1,5 stopnia niższa od średniej wieloletniej, a suma pa- 
dów w okresie od sierpnia do listopada znacząco wyższa w porównaniu z .my- 
mi wieloletnimi. W ostatnim roku badań odnotowano wyraźnie niższe odred- 
niej wieloletniej opady w okresie od połowy czerwca do końca lipca, co jt-nak 
nie powodowało przedwczesnego zasychania roślin, ale sprzyjało ich rómo- 
miernemu dojrzewaniu. 


Tabela 2. Miesięczne sumy opadów (mm) w rejonie Przechowa 
Tab1e 2. Month1y precipitation (mm) in the vicinity ofPrzechowo 


Rok - Year Srednia z lat 
Miesiąc - Month 1992 1993 1994 Mean for years 
1949-1994 
Styczeń - January 25,0 43,0 57,0 26,0 
Luty - February 23,0 22,0 18,0 23,0 
Marzec - March 51,0 19,0 51,0 24,0 
Kwiecień - Apri1 22,0 18,0 41,0 32,0 
Mai - May 40,0 21,0 49,0 51,0 
Czerwiec - June 32,0 65,0 40,0 70,0 
Lipiec - Ju1y 39,0 68,0 19,0 89,0 
Sierpień - August 54,0 94,0 64,0 60,0 
Wrzesień - September 47,0 155,0 84,0 43,0 
Październik - October 22,0 5,0 62,0 35,0 
Listopad - November 42,0 34,0 25,0 36,0 
Grudzień - December 37,0 70,0 44,0 36,0 
Suma - Tota1 434,0 614,0 554,0 525,0 


4.2. CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW GLEBOWO- 
-KLIMATYCZNYCH STACJI BADAWCZEJ ATR 
W MOCHE�?KU 


Stacja Badawcza Mochełek położona jest w odległości 25 km na północny 
zachód od Bydgoszczy. Doświadczenia zakładano na glebie płowej typowej, 
wytworzonej z piasku gliniastego mocnego, klasy bonitacyjnej IV a, kompleksu 
żytniego bardzo dobrego. Zasobność gleby w przyswajalne formy fosforu i po- 
tasu była średnia, magnezu niska, a pH gleby wynosiło 5,8. Zawartość przy- 
swajalnych form mikroelementów oznaczona dla potrzeb doświadczenia, w któ- 
rym czynnikiem było nawożenie mikroelementami, wynosiła: B - 0,25, Cu - 0,4. 
Mn - 15,4, Zn - 5,5, Mo - 5,0 mg. kg-I gleby. Według liczb granicznych poda- 
nych przez Szukaiskiego [124] zawartość molibdenu, manganu i miedzi była 
niska, boru średnia, a cynku wysQka.
		

/R105_023_0001.djvu

			21 


Rejon, w którym położony jest Mochełek wyróżnia się dużym niedoborem 
opadów, gdyż średnia roczna suma z ostatnich 48 lat wynosiła 431,9 mm. 
W okresie badawczym najwyższe średnie dobowe temperatury odnotowano 
w czasie wegetacji grochu w latach 1992, 1994 i 1995 (tab. 3 i 4). 


Tabela 3. Średnie dobowe temperatury powietrza (oC) w Stacji Badawczej w Mochełku 
Table 3. Oaily mean air temperature (oC) at the Mochełek Experiment Station 


Miesiąc Rok - Year Srednia z lat 
Month 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 Mean for years 
1949-1997 
Styczeń 0,6 -0,2 0,2 1,8 -0,9 -6,1 -4,3 -2,4 
January 
Luty -2,9 2,0 -0,7 -3,5 3,2 -6,4 1,8 -1,7 
Februarv 
Marzec 4,3 3,6 1,7 3,9 2,8 -1,8 2,8 1,8 
March 
Kwiecień 7,9 7,8 9,4 9,2 8,2 8,0 4,7 7,2 
April 
Maj 9,5 14,1 17,3 12,6 13,0 12,6 11,5 12,6 
Mav 
Czerwiec 14,8 19,1 15,5 15,9 16,8 15,8 16,0 16,2 
June 
Lipiec 19,0 20,4 16,7 22,7 21,0 15,3 17,7 17,8 
Julv 
Sierpień 13,6 20.9 16,4 19, l 19,7 18,2 19,9 17,4 
August 
Wrzesień 14,6 13,5 l 1,7 14,2 13,2 10,4 13,2 13,2 
September 
Październik 8,2 5,4 8,0 6,9 10,6 8,9 6,8 8,3 
October 
Listopad 3,7 3,9 -2,0 3,8 0,9 4,3 2,3 3, l 
November 
Grudzień -0,2 -0,2 1,8 1,8 -5,0 -4,8 2,4 
December -0,6 
Srednia 8,2 9,2 8,0 9,0 8,6 6,2 7,9 
Mean 7,7
		

/R105_024_0001.djvu

			22 


Tabela 4. Miesięczne sumy opadów (mm) w Stacji Badawczej w Mochełku 
Table 4. Month1y precipitation (mm) at the Mochełek Experiment Station 


Miesiąc Rok- Year Srednia z lat 
Mean for years 
Month 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1949-1997 
Styczeń 15,8 8,3 38,3 53,5 22,1 8,5 2,0 23,0 
January 
Luty 6,5 9,7 15,7 13,2 25,8 22,6 35,9 17,4 
February 
Marzec 18,9 57,4 20,5 57,0 23,9 3,6 28,4 20,8 
March 
Kwiecień 37,7 12,7 27,2 16,3 25,9 19,4 20,7 27,3 
April 
Maj 46,7 41,2 36,1 66,9 51,5 103,7 96,5 39,9 
May 
Czerwiec 120,4 24,8 55,7 44,3 52,2 40,1 36,7 55,5 
June 
Lipiec 55,6 27,4 70,8 6,5 12,1 91,9 108,5 69,5 
Ju1v 
Sierpień 24,0 12,0 50,0 27,7 55,7 94,9 15, l 47,5 
August 
Wrzesień 15,5 21,0 95,3 68,2 94,3 43,1 24,0 39,6 
September 
Październik 17,8 18,9 2,5 33,5 15,2 22,3 28,8 31,0 
October 
Listopad 21,8 40,5 28,2 17,3 10,4 22,7 20,2 32,0 
November 
Grudzień 35,2 28,3 66,2 30,5 13,4 5,2 31,9 30,2 
December 
Suma 415,9 302,2 506,5 434,9 402,5 478,0 448,7 431,9 
Tota1 


Jednocześnie sezon wegetacyjny grochu w latach 1992 i 1995 charaktery- 
zował się znacznym niedoborem opadów - o około 50 mm poniżej średniej 
wieloletniej. W pozostałych latach przebieg warunków pogodowych był stosun- 
kowo korzystny dla rozwoju grochu z tym, że dość obfite opady w lipcu 1996 
i 1997 roku spowodowały opóźnienie dojrzewania, dlatego sprzęt roślin z pola 
był możliwy dopiero w pierwszej dekadzie sierpnia.
		

/R105_025_0001.djvu

			5. WYNIKI BADA�? 


5.1. WP�? YW NAWOZÓW ORGANICZNYCH I AZOTU 
MINERALNEGO NA PLONOWANIE I BRODA WKOW ANIE 
* 
GROCHU SIEWNEGO 


5.1.1. Wpływ zabiegów agrotechnicznych na właściwości chemiczne gleby 


Doświadczenie przeprowadzono na glebie o średnim lub wysokim pozio- 
mie zawartości składników pokarmowych, w tym także azotu ogółem. Odczyn 
gleby był obojętny, a zawartość węgla organicznego wysoka (tab. 5). 


Tabela 5. Wpływ nawożenia organicznego na właściwości gleby 
Table 5. Effect of organic fertilisation on soi1 properties 


Wyszczególnienie Nawożenie or
 aniczne - Organie [ertilisation 
bez nawożenia słoma nawóz zielony 
Specification without [ertilisation straw green manure 
P, mg' 100 g- 8,6 10,7 7,6 
K, mg' 100 g- 13,3 19,7 12,4 
Mg, mg' 100 g-l 9,3 8,3 9,1 
N ogółem - Total N, % 0,22 0,24 0,25 
C organiczny - Organic C, % 1,82 2,03 2,00 
CIN 8,3 8,5 8,0 
pH w I M KCI- pH in l M KCl 6,9 7,1 7,0 


Analizy chemiczne gleby wykonane we wczesnym okresie wiosennym wy- 
kazały, że nawożenie organiczne w formie słomy lub nawozu zielonego z gor- 
czycy białej nie różnicowało zawartości azotu ogółem w porównaniu do obiektu, 
w którym przyorywano tylko ścierń. Gleba, na której zastosowano nawożenie 
słomą, charakteryzowała się natomiast wyższym poziomem przyswajalnych form 
potasu i fosforu, a nieco niższym magnezu. Nie stwierdzono wyraźnego wpływu 
nawozu zielonego na zmianę właściwości chemicznych gleby. Plon suchej masy 
międzyplonu był mniejszy niż słomy, a pod względem składu chemicznego za- 
sadniczo różnił się większą o 2, l % zawartością azotu ogółem. Nawożenie or- 
ganiczne wpłynęło w pewnym stopniu na zwiększenie zawartości węgla orga- 
nicznego. Nie zmieniło to jednak w sposób znaczący stosunku węgla do azotu, 
który we wszystkich obiektach pierwszego czynnika mieścił się w przedziale od 
8,0 do 8,5. 


5.1.2. Obsada roślin i strukturalne elementy plonowania 
W kwietniu 1992 roku, po wykonaniu siewu, wystąpiły krótkotrwałe, ale 
intensywne opady deszczu, które utrudniły wsch'ódy i w efekcie spowodowały 


. Temat realizowany w ramach projektu badawczego KBN PB 0706/S3/92/02
		

/R105_026_0001.djvu

			24 


zmniejszenie obsady grochu 'Gniewko' o 30 %. Fakt ten w największym stop- 
niu zadecydował o tym, że dla całego okresu badawczego średnia obsada była 
o 15-18 % niższa od planowanej. Czynniki doświadczenia w większości nie 
miały istotnego wpływu na obsadę roślin. Jedynie w ostatnim roku badań rośliny 
uprawiane w stanowisku ze słomą wykazywały słabsze wschody niż rośliny 
uprawiane bez nawożenia organicznego (rys. lA, tab. 6). 


liczba Obsada roślin na 1m 2 
nUnDer Plant den sity per 1 m 2 
100 
80 D bez nawożenia 
without fertilisation 
60 t3J sloma 
straw 
40 
 nawóz zielony 
green IDanure 
20 . NIR 
LSD 
O 
A. 1992 1993 1994 
liczba Liczba strąków na roślinie 
nUnDer Nwnber or pods per plant 
lO 
8 
6 
4 
2 
O 
B. 1992 1993 1994 
g Masa 1000 nasion (NIR = 10,5) 
Weight or 1000 seeds (LSD = 10.5) 
250 
245 
240 
235 
230 
225 
220 
C. 1992 1993 1994 
Rys. l Obsada i strukturalne elementy plonowania grochu siewnego odmiany 'Gniewko' 
w zależności od nawożenia organicznego 
Fig. l. 'Gniewko' pea plant den sity and seed yield components depending on organie 
fertilisation
		

/R105_027_0001.djvu

			25 


Tabela 6. Obsada roślin i strukturalne elementy plonowania grochu siewnego odmiany 
'Gniewko' (średnia z lat 1992-1994) 
Tab1e 6. 'Gniewko' pea plant density and seed yie1d components (mean for 1992- 
1994) 


Nawożenie organiczne Nawożenie mineralne N 
Wyszczególnienie Mineral N fertilisation 
Specification Organic fertilisation kg. ha-I 
I II III O 30 60 90 
Obsada roślin na l m" 85 82 84 84 84 85 82 
Plant densitv per l m 2 
Liczba strąków na roślinie 8,4 8,2 8,4 7,4 b 8,2 ab 8,8 a 8,9 a 
Number of pods per plant 
Liczba nasion w strąku 5,9 6,0 5,6 5,6 5,9 5,7 6,0 
Number ofseeds per pod 
Masa 1000 nasion w g 238 232 238 236 236 236 237 
Weight of 1000 seeds, g 
Masa nasion z rośliny w g 11,8 11,4 11,2 9,8 b 11,4 a 11,8 a 12,6 a 
Weight of seeds per plant, g 


- bez nawożenia organicznego - without organic ferti1isation 
II - słoma - straw 
III - nawóz zielony - green manure 
a, b - średnie oznaczone różnymi małymi literami w wierszach różniły się istotnie przy 
p = 95 % 
mean va1ues folIowed by the different lower-case letters in rows did differ sig- 
nificant1y at p = 95 % 


Stosowanie nawożenia organicznego w postaci słomy i zielonej masy 
wpłynęło na istotne zwiększenie liczby strąków na roślinie, ale tylko w pierw- 
szym roku, kiedy istotny wpływ miały obie formy nawozu organicznego czyli 
słoma i nawóz zielony oraz w trzecim roku, gdy stwierdzono korzystne działa- 
nie tylko nawozu zielonego. W drugim roku badań tendencja była odwrotna, stąd 
średnio nie udowodniono wpływu tego czynnika na liczbę strąków na roślinie 
(rys. I B). 
Najdrobniejsze nasiona, ale tylko w 1994 roku i to w porównaniu z rośli- 
nami uprawianymi na nawozie zielonym, wytworzyły rośliny grochu uprawia- 
nego na glebie nawożonej słomą (rys. 1 C). 
Liczba nasion w strąku i masa nasion z jednej rośliny były statystycznie 
podobne we wszystkich obiektach z nawożeniem organicznym. Stosunkowo 
najmniejsze wartości tych parametrów uzyskano dla roślin grochu uprawianych 
po nawozie zielonym. 
Nawożenie wzrastającymi dawkami azotu wpłynęło na przyrost liczby strą- 
ków na roślinie, przy czym w przypadku obiektu bez nawożenia, istotny był do- 
piero wpływ dawek N 60 i 90 kg' ha- i (tab. 6). Rośliny reagowały podobnie na 
nawożenie azotem w 1993 i 1994 roku, natomiast w 1992 roku nie stwierdzono 
istotnego wpływu rosnących dawek azotu na liczbę strąków (rys. 2).
		

/R105_028_0001.djvu

			26 
liczba 
numer 
12 
lO 
8 
6 
4 
2 
O 
1992 1993 


1994 


dawka N 
N dose 
D O kg'ha'l I 
CI 30 kg.ha. l I 
I 

 60 kg'ha'l i 
[:jj'j 90 kg.hi l 
. NIR-LSD 


Rys. 2. Liczba strąków na roślinie grochu siewnego odmiany 'Gniewko' w zależności od 
nawożenia azotem 
Fig. 2. 'Gniewko' pea number ofpods per plant depending on nitrogen fertilisation 
Nie udowodniono istotnego wpływu nawożenia azotem na ksztahowanie 
obsady, liczby nasion w strąku i masy 1000 nasion. Przyrost plonu nasion 
z jednej rośliny pod wpływem nawożenia azotem wynikał więc przede wszyst- 
kim ze zróżnicowania liczby strąków na roślinie, a w mniejszym stopniu także 
z tendencji do zwiększenia liczby nasion w strąku. 


5.1.3. Plon nasion 


W trzyletnim okresie badawczym średni plon nasion odmiany 'Gniewko' 
wynosił 4,46 t'ha- I (tab. 7). 
Najniższe plony nasion zebrano w 1992 roku, co było związane z mniejszą 
niż w innych latach obsadą roślin oraz niższą masą 1000 nasion, a najwyższe 
w 1993 roku, charakteryzującym się większym uwilgotnieniem i niższą niż 
przeciętnie temperaturą powietrza. 
Wpływ nawożenia organicznego na groch należy rozumieć jako reakcję na 
nawożenie słomą lub masą zieloną z gorczycy białej i związany z tym zespół nie- 
zbędnych zabiegów uprawowych. Można więc posługiwać się także określeniem: 
"sposób przygotowania stanowiska", które obejmuje wpływ obu tych elementów. 
Reakcja odmiany 'Gniewko' na sposób przygotowania stanowiska była od- 
mienna w poszczególnych latach badań. W 1992 roku istotnie najwyższe plony 
nasion zebrano z obiektu, w którym stosowano nawożenie słomą. W drugim 
roku badań plony nasion z porównywanych stanowisk nie różniły się istotnie. 
W ostatnim roku badań istotnie wyższe plony zebrano z roślin, które uprawiano 
na glebie po międzyplonie z gorczycy białej lub bez nawożenia organicznego 
niż z roślin uprawianych po przyoranej słomie.
		

/R105_029_0001.djvu

			27 


Tabela 7. Plon nasion grochu siewnego odmiany 'Gniewko' w t'ha- I 
Table 7. 'Gniewko' pea seed yield, t'ha- ł 


Czynnik - Treatment Rok - Year Średnia - Mean 
1992 1993 1994 
Nawożenie organiczne - Organic fertilisation 
Bez nawożenia 3,27 B 5,34 4,74 A 4,45 
Without fertilisation 
Słoma 3,73 A 5,27 4,22 B 4,41 
Straw 
Nawóz zielony 3,17 B 5,54 4,84 A 4,52 
Green manure Nawożenie azotem (dawka N w kg'ha- I ) - Nitrogen fertilisation (dose ofN, kg'ha- I ) 
O 3,29 5,10 B 4,56 4,32 
30 3,46 5,40 AB 4,62 4,49 
60 3,43 5,60 A 4,61 4,55 
90 3,38 5,46 AB 4,60 4,48 
Srednia - Mean 3,39 c 5,39 a 4,60 b 4,46 


a, b, c - jak w tabeli 1 - see Table 1 
A, B - średnie oznaczone różnymi dużymi literami w kolumnach różniły się istotnie 
przy p = 95 % 
mean values foIlowed by the different capitalletters in rows did differ signifi- 
cantlyat p = 95 % 


Zm ienny w latach wpływ nawożenia organicznego na plony nasion suge- 
ruje związek przede wszystkim z przebiegiem pogody, zarówno w sezonie we- 
getacyjnym grochu, jak i w poprzedzającym go okresie jesiennym, a także zi- 
mowym. Suma opadów w miesiącach zimowych 1992 i 1993 roku była zbliżona 
do sumy opadów z wielolecia, natomiast w zimie 1993/1994 suma ta przewyż- 
szała dość znacznie wartości wieloletnie. Duże znaczenie miał również w tym 
przypadku plon zielonej masy gorczycy białej. W 1991 roku plon ten był naj- 
wyższy (20 t'ha- 1 ), a więc pobranie wody w okresie późnoletnim i jesiennym 
musiało być znaczne i nie zostało uzupełnione opadami zimowymi. Wysoka tem- 
peratura i niska suma opadów wiosną i latem 1992 roku spotęgowały niedobór 
wody i nawet na madzie, na której rośliny rzadko odczuwają niedobór wilgoci, 
odbiło się to spadkiem plonu nasion grochu uprawianego w obiekcie z nawozem 
zielonym. W stosunkowo wilgotnym i chłodnym 1993 roku nie stwierdzono 
wpływu nawożenia organicznego na plon nasion, co wynikało również z tego, 
że plon przyoranego nawozu zielonego był stosunkowo niski (8 t'ha
I). Rok 
1994 można pod względem pogody uznać za typowy dla rejonu, w którym pro- 
wadzono badania, a jednak nastąpiło wówczas obniżenie plonu nasion grochu 
uprawianego po przyoranej słomie. Wynikało to z najniższej obsady roślin w tym 
obiekcie (o 6-8 roślin na 1 m 2 mniej niż w obu pozostałych obiektach), co z kolei 
mogło być związane z niecałkowitym rozłożeniem słomy w okresie zimowym. 
Rośliny uprawiane w stanowisku z przyoraną słomą zawiązały w tym roku rów-
		

/R105_030_0001.djvu

			28 


nież mniej strąków na roślinie i wytworzyły drobniejsze nasiona. Dodatkowo 
zwraca uwagę fakt, że plon nasion był zbliżony w obiekcie bez nawożenia orga- 
nicznego po przyoranym ściernisku i w obiekcie z międzyplonem, mimo że masa 
przyoranej zielonki wynosiła wtedy 17 t'ha- 1 . 
Nawożenie azotem wywarło istotny wpływ na plon nasion tylko w 1993 
roku (tab. 7). Dawka N 60 kg' ha- 1 przyczyniła się do istotnego wzrostu plonu 
nasion w porównaniu z obiektem bez nawożenia azotem. Wzrost nawożenia 
azotem o dalsze 30 kg'ha- 1 spowodował natomiast stosunkowo niewielkie obni- 
żenie plonu. W 1992 roku stwierdzono jedynie tendencję do wzrostu plonu na- 
sion pod wpływem azotu mineralnego w stosunku do obiektu bez nawożenia. 
W 1994 roku plony nasion nie zależały od stosowanych dawek azotu. 
Istotne współdziałanie czynników doświadczenia, tj. nawożenia organicz- 
nego i mineral nego wystąpiło tylko w 1993 roku (rys. 3). 


6,0 
5,5 
5,0 
4,5 
4,0 
3,5 
3,0 
2,5 
2,0 
] ,5 
],0 
0,5 
0,0 


t'ha -l 


dawka N 
N dose 
D O kg'ha- l 
CI 30 kg'ha l : 

 60 kgoha- I ! 
, -l 
II3JJ 90 kg-ha : 

R-L 
D_ 


Bez nawożenia organicznego 
\Vithout organie rertilisation 


Słoma 
Straw 


Nawóz zielony 
Green manure 


Rys. 3. Plon nasion grochu siewnego odmiany 'Gniewko' w zależności od nawożeni or- 
ganicznego i azotem mineralnym (1993 r.) 
Fig. 3. 'Gniewko' pea seed yie1d depending on organie and minera1 nitrogen fertiisa- 
tion (1993) 


W obiekcie bez nawożenia organicznego zastosowanie azotu w dawkach 
30 i 60 kg' ha-t przyczyniło się do istotnego wzrostu plonu nasion w porównaniu 
z roślinami bez nawożenia azotem mineralnym. Zwiększenie dawki N o kolejne 
30 kg'ha
l nie miało już wpływu na plon nasion. 
W trzyletnim okresie badawczym średnia efektywność l kg azotu wynosiła: 
5,7 kg nasion na hektar w przedziale nawożenia N 0-30 kg'ha- 1 , 
3,8 kg nasion na hektar w przedziale nawożenia N 0-60 kg' ha-t , 
1,8 kg nasion na hektar w przedziale nawożenia N 0-90 kg' ha-t. 
W najbardziej korzystnym pod tym względem 1993 roku, efektywność ta 
przedstawiała się następująco: 
10,0 kg nasion na hektar w przedziale nawożenia N 0-30 kg 'ha
l, 
8,3 kg nasion na hektar w przedziale nawożenia N 0-60 kg 'ha
l, 
4,0 kg nasion na hektar w przedziale nawożenia N 0-90 kg 'ha- l .
		

/R105_031_0001.djvu

			29 


5.1.4. Plon słomy 
W okresie badawczym uzyskano średni plon słomy na poziomie 6,42 t'ha- I 
(tab. 8). Szczególnie wysokie plony zebrano w wyjątkowo obfitym w opady 
1993 roku. 


Tabela 8. Plon słomy grochu siewnego odmiany 'Gniewko' w t'ha- I 
Table 8. 'Gniewko' pea straw yield, t'ha- J 


Czynnik - Treatment I Rok - Year I, 
1992 I 1993 1994 I Srednia - Mean 
Nawożenie organiczne - Organic fertilisation 
Bez nawożenia 3,32 B 10,3 5,01 6,21 
Without fertilisation 
Słoma 3,91 A 10,5 5,15 6,52 
Straw 
Nawóz zielony 3,80 AB 10,6 5,14 6,51 
Green manure Nawożenie azotem (dawka N w kg'ha- I ) - Nitrogen fertilisation (dose ofN, kg' ha-I) 
O 3,46 10,3 B 5,08 6,28 
30 3,85 10,2 B 5,01 6,35 
60 3,66 10,9 A 5,08 6,55 
90 3,75 10,5 AB 5,20 6,48 
Srednia - Mean 3,68 c 10,5 a . 5,09 b 6,42 


Sposób przygotowania stanowiska wywarł istotny wpływ na plony słomy 
odmiany 'Gniewko' tylko w pierwszym roku badań. Najwyższe plony zebrano 
wówczas z roślin uprawianych w stanowisku z przyoraną słomą, a nieznacznie 
mniejsze po zastosowaniu nawozu zielonego. W stanowisku bez nawożenia 
organicznego plon słomy był w tym roku istotnie niższy, lecz tylko w po- 
równaniu z obiektem, w którym stosowano nawożenie słomą. Średnio dla całe- 
go 
kresu b.adawczego plon słomy?r

hu uprawianego w stanowisku bez .nawo- 
żellla organicznego był o 0,31 t. ha IlIZSZY od plonu słomy grochu uprawianego 
\v stanowisku ze słomą lub zieloną masą z gorczycy białej (o 0,30 t'ha- t ). 
Tylko w 1993 roku nawożenie dawką azotu 60 kg'ha- t wpłynęło w istot- 
nym stopniu, w porównaniu z dawkami O i 30 kg'ha- t , na przyrost plonu słomy 
grochu. Wyniki za cały okres badawczy wskazują także na tendencję do wzrostu 
plonów słomy grochu pod wpływem nawożenia azotem do poziomu 60 kg'ha -I. 
Uwzględniając fakt, że nawożenie mineralne nie wpłynęło na obsadę roślin 
można stwierdzić, że zwiększenie plonu słomy wynikać mogło z przyrostu masy 
liści i długości łodyg. 
W pierwszym i trzecim roku badań stwierdzono współdziałanie czynników 
doświadczenia mające wpływ na plony słomy (rys. 4 i 5). W 1992 roku w stano- 
wisku z przyoraną słomą zbożową istotnie najwyższy plon zebrano z roślin na- 
wożonych azotem w dawce 30 kg'ha- t (w porównaniu z wyższymi dawkami N),
		

/R105_032_0001.djvu

			30 


a w stanowisku z nawozem zielonym plony słomy grochu były istotnie najwyż- 
sze, gdy stosowano dawkę N 60 kg' ha-I (w porównaniu z obiektem bez nawoże- 
nia azotem). W 1994 roku groch uprawiany w stanowisku ze słomą reagował 
istotnym zwiększeniem plonu po zastosowaniu dawki N 90 kg' ha-I, ale tylko 
w porównaniu z obiektem, w którym nawożenia azotem nie stosowano. 


t'ha-' 


6,0 
5,5 
5,0 
4,5 
4,0 
3,5 
3,0 
2,5 
2,0 
1,5 
1,0 
0,5 
0,0 


Bez nawożenia organicznego 
Without organie i:nilisation 


Słoma 
Straw 


Nawózzielony 
Green ITBnure 


dawka N 
N dose 
D O kg'ha' 
EJ 30 kg.ha' 

 60 kg.hi' 
I 
 90 kg'ha' 
I . NIR-LSD : 


Rys. 4. Plon słomy grochu siewnego odmiany 'Gniewko' w zależności od nawożenia 
organicznego i azotem mineralnym (1992 r.) 
Fig. 4. 'Gniewko' pea straw yield depending on organie and mineral nitrogen fertilisa- 
tion (1992) 


t'ha" 


6,0 
5,5 
5,0 
4,5 
4,0 
3,5 
3,0 
2,5 
2,0 
1,5 
1,0 
0,5 
0,0 


Bez nawożenia organicznego 
Without organie i:nilisation 


Słoma 


Nawóz zielony 
Oreen manure 


dawka N 
N dose 
D O kg'ha' 
EJ 30 kg'ha" I 

 60 kg'hi' : 

 90 kg'ha' i 
. NIR-LSD ! 


Rys. 5. Plon słomy grochu siewnego odmiany 'Gniewko' w zależności od nawożenia 
organicznego i azotem mineralnym (1994 r.) 
Fig. 5. 'Gniewko' pea straw yield depending on organie and mineral nitrogen fertilisa- 
tion (1994) 


Straw
		

/R105_033_0001.djvu

			31 


5.1.5. Zawartość białka ogółem w nasionach 
Zawartość białka w nasionach w największym stopniu zależała od przebiegu 
pogody, gdyż w 1994 roku była ona o 2,1-2,3 % wyższa w porównaniu z dwoma 
poprzednimi latami. Średnio dla całego okresu badawczego, a także w poszcze- 
gólnych latach nie udowodniono istotnego wpływu czynników doświadczenia 
na gromadzenie tego składnika. Wskazano jedynie tendencję do wzrostu zawar- 
tości białka w nasionach grochu uprawianego w obiekcie ze słomą w porówna- 
niu z nasionami z dwóch pozostałych obiektów pierwszego czynnika oraz ten- 
dencję do wzrostu pod wpływem wysokich dawek azotu mineralnego (tab. 9). 


Tabela 9. Zawartość białka ogółem w nasionach grochu siewnego odmiany 'Gniewko' 
w % suchej masy 
Table 9. Content oftota1 protein in 'Gniewko' pea seed, % ofdry matter 


Czynnik - Treatment Year - Rok Średnia - Mean 
1992 ]993 1994 
Nawożenie organiczne - Organic ferti1isation 
Bez nawożenia 2],5 22,3 24,6 22,8 
Without ferti1isation 
Słoma 22,5 22,2 24,6 23,1 
Straw 
Nawóz zielony 22,0 22,] 23,7 22,6 
Green manure Nawożenie azotem (dawka N w kg'ha- l ) - Nitrogen ferti1isation (dos e ofN, kg'ha I) 
O 2],4 22,0 23,9 22,4 
30 2],8 2],9 23,7 22,5 
60 22,0 22,6 25,2 23,3 
90 22,8 22,2 24,5 23,2 
Średnia - Mean 22,0 22,2 24,3 22,8 


5.1.6. Brodawkowanie 


W fazie 3-4 liści rośliny zawiązały średnio 15 brodawek korzeniowych i do 
początku kwitnienia ich liczba zwiększyła się ponad dwukrotnie (tab. 10 i 11). 
Najobfitszą nodulację stwierdzono w 1992 roku. W początkowym okresie 
wegetacji wyraźnie zaznaczył się wpływ nawożenia organicznego i mineralnego 
na liczbę brodawek korzeniowych. Średnio w okresie badawczym największą 
liczbę brodawek zawiązały rośliny uprawiane w stanowisku, w którym stosowano 
nawożenie słomą, o około 20-23% mniej rośliny uprawiane po nawozie zielonym 
i bez nawożenia organicznego. Wzrastające dawki nawozu azotowego hamowały 
brodawkowanie, co szczególnie uwidoczniło się porównując dane z obiektu 
kontrolnego (bez nawożenia azotem) i z obiektu, gdzie stosowano N w dawce 
90 kg' ha-I. W trakcie dalszego rozwoju różnice te uległy zmniejszeniu i w fazie 
początku kwitnienia nie stwierdzono wpływu nawożenia mineralnego na liczbę 
brodawek korzeniowych grochu. Pozostał jednak pewien wpływ nawożenia sło-
		

/R105_034_0001.djvu

			32 


mą, gdyż liczba brodawek korzeniowych na roślinach z tego obiektu była jesz- 
cze o około 15 % większa niż na roślinach uprawianych bez nawożenia orga- 
lllcznego. 
Tabela 10. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego odmiany 
'Gniewko' w fazie 3-4 liści 
Tab1e 10. Number ofroot nodu1es per 'Gniewko' pea plant over 3-41eafphase 


Czynnik - Treatment Rok - Year Średnia - Mean 
1992 I 1993 1994 
Nawożenie organicme - Organie fertilisation 
Bez nawożenia 18,8 15,6 8,2 B 14,2 B 
Without fertilisation 
Słoma 20,5 16,0 18,1 A 18,2 A 
Straw 
Nawóz zielony 17,7 15,0 9,0 B 13,9 B 
Green manure Nawożenie azotem (dawka N w kg'ha- t ) - Nitrogen ferti1isation (dose ofN, kg'ha- t ) 
O 23,8 18,5 13,5 18,6 A 
30 19,4 13,6 13,8 15,6 AB 
60 15,7 17,7 9,2 14,2 AS 
90 17,0 12,2 10,7 13,3 B 
Srednia - Mean 19,0 a 15,5 ab 11,8 b 15,4 


Tabela 11. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego odmiany 
'Gniewko' w fazie początku kwitnienia 
Tab1e 11. Number of root nodu1es per 'Gniewko' pea plant at the beginning of flow- 
ering 


Czynnik - Treatment Rok - Year Średnia - Mean 
1992 1993 1994 
Nawożenie organiczne - Organie fertilisation 
Bez nawożenia 42,0 25,0 25,7 30,9 
Without ferti1isation 
Słoma 48,2 21,4 41,1 36,9 
Straw 
Nawóz zielony 34,5 30,2 37,6 34,1 
Green manure Nawożenie azotem (dawka N w kg'ha I) - Nitrogen ferti1isation (dose ofN kg'ha- t ) 
O 42,2 26,2 37,5 35,3 
30 39,5 28,4 33,2 33,7 
60 40,6 22,6 38,5 33,9 
90 44,1 24,8 30,1 33,0 
Srednia - Mean 41,6 a 25,5 b 34,8 a 34,0 


Wpływ nawożenia organicznego na suchą masę brodawek korzniowych 
zebranych w fazie początku kwitnienia ujawnił się w 1993 roku, kiecy' istotnie
		

/R105_035_0001.djvu

			33 


większą masę brodawek zebrano z roślin grochu uprawianego po słomie niż 
z roślin uprawianych po nawozie zielonym (tab. 12). Wpływ nawożenia mine- 
ralnego stwierdzono natomiast w 1994 roku, kiedy w obiekcie z najwyższą 
dawką azotu masa brodawek była istotnie mniejsza w porównaniu z obiektem 
bez nawożenia mineralnego. Średnio w całym okresie badawczym wystąpiła je- 
dynie tendencja wskazująca na to, że pod wpływem rosnących dawek azotu mi- 
neralnego JTlasa brodawek ulegała obniżeniu. 


Tabela 12. Sucha masa brodawek korzeniowych w mg na jedną roślinę grochu siewnego 
odmiany 'Gniewko' w fazie początku kwitnienia 
Tab1e 12. Dry matter of 'Gniewko' pea root nodu1es per plant at the beginning of 
tlowering, mg 


Czynnik - Treatment Rok - Year Średnia - Mean 
]992 ]993 1994 
Nawożenie organiczne - Organie ferti1isation 
Bez nawożenia 30,4 ]6,6AB 21,4 22,8 
Without fertilisation 
Słoma 35,6 20,5 A 30,9 29,0 
Straw 
Nawóz zielony 28,5 13,9 B 19,4 20,6 
Green manure Nawożenie azotem (dawka N w kg'ha- I ) - Nitrogen ferti1isation (dos e ofN, kg'ha l ) 
O 32,2 17,4 28,5 A 26,0 
30 33, ] 16,0 24,9 AB 24,7 
60 33,8 ] 8,1 22,5 AB 24,8 
90 26,9 ]6,5 19,5 B 21,0 
Średnia - Mean 31,5 17,0 23,9 24,1 


5.1.7. Przyrost biomasy nadziemnej 


Plony suchej masy części nadziemnych roślin grochu oznaczano cztero- 
krotnie w ciągu każdego sezonu wegetacyjnego (rys. 6). 
Nie wykazano wpływu nawożenia organicznego ani mineralnego na suchą 
masę pojedynczych roślin w początkowej fazie ich rozwoju. W fazie początku 
kwitnienia sucha masa roślin uprawianych w obiekcie z przyoraną słomą była 
o około 20 % wyższa niż roślin z dwóch pozostałych obiektów pierwszego 
czynnika. Zróżnicowanie to było jeszcze stosunkowo wyraźnie widoczne w fazie 
płaskiego strąka. W dojrzałości pełnej masa roślin była jednakowa niezależnie od 
nawożenia organicznego, co w znacznym stopniu znalazło także swoje odzwier- 
ciedlenie w plonach nasion, a szczególnie słomy grochu. 
Wpływ nawożenia azotem na zróżnicowanie plonów części nadziemnych 
odmiany 'Gniewko', uwidocżnił się w fazie początku kwitnienia, kiedy wyraźnie 
większą masą charakteryzowały się rośliny, pod które zastosowano N w dawce 
60 kg'ha
t (rys. 7).
		

/R105_036_0001.djvu

			34 


g'roślina- I 
g-ptant -, 


40 
35 
30 
25 
20 
] 5 
]0 
5 
O 



 bez nawożenia 
without fertilisation 

 słoma 
straw 
rn na",óz zielony 
green manure 
II średnia 
mean 


234 
Faza roZ'MJjow.! - Deve]opment phase 


Rys. 6. Plon suchej masy części nadziemnych grochu siewnego odmiany 'Gniewko' 
w zależności od nawożenia organicznego i fazy rozwojowej roślin (średnia z lat 
1992-1994): 1 - 3-4 liście, 2 - początek kwitnienia, 3 - płaski strąk, 4 - dojrza- 
łość techniczna 
Fig. 6. 'Gniewko' pea over-the-ground dry matter yield depending on organie fertilisa- 
tion and development phase (mean for 1992-1994): l - 3-4 leaves, 2 - begin- 
ning of flower ing, 3 - flat pod, 4 - harvest maturity 


g-roś!lna- 1 
g"plant -I 


35 


40 


30 
25 
20 
15 
10 
5 
O 


dawka N I 
N dose 
D O kg.ha' I 
CI 30 kgha' ; 

 60 kg-ha-' I 
!ID 90 kg.hi] , 
II średnia l i 
mean 
--
 


2 3 4 
Faza roZ\\OjOWd - Deve]opmcnt phase 


Rys. 7. Plon suchej masy części nadziemnych grochu siewnego odmiany 'Gniewko' 
w zależności od nawożenia organicznego i fazy rozwojowej roślin (średnia z lat 
1992-1994): 1,2,3,4 - jak na rysunku 6 
Fig. 7. 'Gniewko' pea over-the-ground dry matter yield depending on organie fertilisa- 
tion and development phase (mean for 1992-1994): 1,2,3,4 - see Fig. 6 


Oznaczenia wykonane w fazie płaskiego strąka i w dojrzałości pełnej wy- 
kazały, że sucha masa roślin zwiększała się systematycznie wraz ze wzrostem 
dawek azotu, gdzie różnica pomiędzy skrajnymi poziomami nawożenia \\yno- 
siła w obu tych terminach ponad 15 %, czego jednak nie odzwierciedlały łączne
		

/R105_037_0001.djvu

			35 


plony nasion i słomy, gdyż różnica pomiędzy najwyższym a najniższym pozio- 
mem nawożenia wynosiła w przypadku plonów nasion tylko 3,8 %, a w przy- 
padku plonów słomy 3, l %. 
W fazie płaskiego strąka oznaczono również udział łodyg, liści i kwiatów 
oraz strąków wraz z nasionami w masie części nadziemnych (rys. 8). W tej fazie 
wegetacji masa łodyg i strąków była prawie jednakowa, niezależna od poziomu 
nawożenia mineralnego. Zwiększenie plonu części nadziemnych pod wpływem 
rosnących dawek azotu mineralnego, a przede wszystkim dawek najwyższych, 
tj. 60 i 90 kg'ha- J , wynikało z przyrostu masy liści i kwiatów. Liście w czasie 
dalszej wegetacji, a szczególnie w dojrzałości pełnej, kiedy dokonywano zbioru 
roślin, zasychały i opadały, stąd prawdopodobnie różnice w zebranych plonach 
nasion i słomy, nawet pomiędzy najwyższym i najniższym poziomem nawoże- 
nia azotem, nie były już tak wyraźne. 


% 


100 


I 
80 
I 
! 
60: 


, strąki 

- pods 
ćJ liście i k"iaty 
leaves and flowers 
: II łodygi 
stems 
L_ 


o 


o 


30 


60 


90 kg'ha- i 


dawka N 
N dose 


Rys. 8. Struktura plonu suchej masy części nadziemnych grochu siewnego odmiany 
'Gniewko' w fazie płaskiego strąka w zależności od nawożenia azotem (średnia 
z lat 1992-1994) 
Fig. 8. 'Gniewko' pea over-the-ground dry matter yield components over the fiat pod 
phase depending on nitrogen fertilisation (mean for 1992-1994) 


5.1.8. Zawartość azotu ogółem w roślinach 


Zawartość azotu ogółem w nadziemnych częściach roślin grochu zmniej- 
szała się wraz ze stopniem zaawansowania ich rozwoju. W żadnym z badanych 
terminów nie zaznaczył się jednoznacznie wpływ nawozów organicznych na za- 
wartość tego pierwiastka w roślinach. Wcześniej wykazano jednak, że rośliny 
uprawiane w stanowisku, w którym stosowano nawożenie słomą zawierały w na- 
sionach o 0,3-0,5 % więcej białka w suchej masie niż rośliny uprawiane bez na- 
wożenia organicznego lub po nawozie zielonym. Nie analizowano jednak zawar- 
tości azotu w pozostałych częściach roślin. Można więc przypuszczać, że łodygi 
i liście grochu uprawianego na glebie nawożonej słomą kumulowały mniej azotu
		

/R105_038_0001.djvu

			36 


lub też wcześniej został on przetransportowany do nasion niż miało to miejsce 
u roślin uprawianych w obiekcie bez nawożenia organicznego lub z nawozem 
zielonym. 
Znaczne zróżnicowanie dawek azotu mineralnego również nie miało wy- 
raźnego wpływu na zawartość azotu w roślinach grochu. W fazie płaskiego strąka 
zaznaczyła się jedynie pewna tendencja do wzrostu zawartości tego pierwiastka 
pod wpływem rosnących dawek nawożenia mineralnego (rys. 9). 


% 


5, o A',',',," W,...',


, 
"

_
 

H
_A_
'H
H
__

U
__' 


3,5 
3,0 


-1 
I 



a 
ka N l 
N dose I 
<> o kg-ha-' I 
'" 30 kg'ha-' I 
! =.- 60 kg'ha' 
i uD 90 kg'ha' : 

---
 


4,5 


4,0 


2.5 


2,0 - 


1,5 


2 


3 


4 


Faza rozwojowa - Development phase 


Rys. 9. Zawartość azotu ogółem w suchej masie nadziemnych części roślin grochu 
siewnego odmiany 'Gniewko' w zależności od nawożenia azotem i fazy rozwo- 
jowej (średnia z lat 1992-1994): 1 - 3-4 liście, 2 - początek kwitnienia, 3 - płaski 
strąk, 4 - dojrzałość techniczna 
Fig. 9. 'Gniewko' pea over-the-ground dry matter total Neontent depending on nitro- 
gen ferti1isation and development phase (mean for 1992-1994): 1 -- 3-4 leaves. 
2 - beginning offiowering, 3 - fiat pod, 4 - harvest maturity 


5.2. WPLYW MIKROELEMENTÓW I NITRAGINY 
NA PLONOWANIE I BRODAWKOWANIE 
ODMIAN GROCHU SIEWNEGO 


5.2.1. Struktura biomasy nadziemnej 


Udział łodyg i liści w nadziemnej biomasie roślin odmian grochu określano 
dwukrotnie w terminach, w których wykonywano dokarmianie dol istne prepa- 
ratem lnsol 6. Przyjęto, że zielone, nie zaschnięte części łodyg i liści mogą 
wchłaniać na swej całej powierzchni wodę wraz z rozpuszczonym nawozem. 
a od wielkości tej powierzchni zależy skuteczność dolistnego nawożenia mikro- 
elementami odmian grochu różniących się typem ulistnienia. Oznaczono także
		

/R105_039_0001.djvu

			37 


udział przylistków w masie liścia, zakładając znaczną ich rolę w pobieraniu 
mikroelementów, szczególnie w przypadku wąsolistnej odmiany '.Taran'. 
W pierwszym terminie, w którym wykonywano zabieg nawożenia do list- 
nego i który przypadał w fazie 5-6 liści, większą masę wegetatywną części nad- 
ziemnych wytworzyły rośliny odmiany 'Stella' . Wynikało to z wykształcenia 
dłuższej łodygi_ i obfitszego ulistnienia, chociaż udział przylistków w masie 
liścia odmiany 'Stella' wynosił 40 %, natomiast 63 % u roślin odmiany 'Jaran' 
(rys. 10A). 


groślina' Faza 5-6 liści 
gplanł-' 5-6-leaf phase 


g'roślina- l Faza pąkoW	
			

/R105_040_0001.djvu

			38 


rzastym udział przylistków w masie liścia był wyraźnie mniejszy i wynosił 36 % 
(rys. lOB). 
Wykonane oznaczenia sugerują pośrednio, że powierzchnia jaką rośliny 
mogły pochłaniać nawóZ dolistny była w początkowym okresie rozwoju większa 
u odmiany' Stella' , natomiast w fazie pąkowania u obu odmian była zbliżona. 


5.2.2. Obsada roślin i strukturalne elementy plonowania 


Obsada roślin ksztahowała się w stosunku do planowanej na poziomie niż- 
szym o 8-11 %. Średnio za okres badawczy obsada roślin obu odmian była po- 
dobna, chociaż w 1992 roku istotnie więcej roślin na l m 2 stwierdzono dla od- 
miany 'Jaran', a w latach 1993 i 1994 dla odmiany 'Stella' (tab. 14, rys. 1IA). 


Tabela 14. Obsada roślin i strukturalne elementy plonowania grochu siewnego (średnia 
z lat 1991-1994) 
Tab1e 14. Pea plant density and seed yie1d components (mean for 1991-1994) 


Szczepienie Stosowanie 
Wyszczególnienie Odmiana nitraginą mikroelementów 
Cultivar Nitragine Microelement 
Specification inoculation application 
Jaran Stella BN N O p D 
Obsada roś
 na l m 2 91 92 90 93 89 93 92 
P1ants densityOfper l m7< 
Liczba strąków 1eroślinie 5,9 b 9,4 a 7,6 7,6 7,3 b 7,5 b 8,1 a 
Number ofpods er plant 
Liczba nasion w strąku 4,4 4,8 4,5 4,7 4,4 4,6 4,8 
Number of seeds per pod 
Masa 1000 nasion w g 150,6 a 136,1 b 142,8 143,9 142,8 142,9 144,4 
Weight of 1000 seeds, g 
Masa nasion z rośliny w g 3,9 b 7,4 a 5,6 5,8 4,6 b 4,9 ab 5,6 a 
Weight of seeds per plant, g 


BN - bez nitraginy, without nitragine 
N - nitragina, nitragine 
O - bez mikroelementów, without microe1ements 
p - przedsiewne, pre-sowing 
D - dolistnie, foliar app1ication 


Obsada roślin obu odmian nie zależała od pozostałych czynników doświad- 
czenia, za wyjątkiem 1993 roku, kiedy odmiana , Jaran' zareagowała istotnym 
obniżeniem liczby roślin na jednostce powierzchni po przedsiewnym zastoso- 
waniu nawozu mikroelementowego (rys. 12). 
Odmiany różniły się przede wszystkim liczbą strąków wykształconych na 
roślinie i masą 1000 nasion oraz plonem nasion z jednej rośliny, a w dwóch 
pierwszych latach badań także liczbą nasion w strąku. Za wyjątkiem 1991 roku, 
w pozostałych latach badań odmiana 'Stella' zawiązywała istotnie więcej strą- 
ków na roślinie, ale w każdym roku nasiona tej odmiany były znacznie drob- 
niejsze niż odmiany 'Jaran'. Istotnie wyższy plon nasion zjednej rośliny odmiany
		

/R105_041_0001.djvu

			39 


'Stełła' wynikał przede wszystkim z większej liczby strąków na jednej roślinie, 
a w latach 1991 i 1992 również z większej liczby nasion w strąku (rys. 11 B,C). 


Obsada roślin na l m' 
Plant density per l m' 


110 
100 
90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 . 
A. O 
1991 1992 1993 


D Jaran 
III Stella 
. NIR-LSD 


1994 


Liczba strąków na roślinie 
Number of pods per plant 


20 


15 


10 


o 
B. 1991 1992 1993 1994 
L iczba nasion w strąku 
Number of seeds per pod 
6 
4 - 
2 
O 
C. 1991 1992 1993 1994 


Rys. 11. Obsada i strukturalne elementy plonowania odmian grochu siewnego 
Fig. 11. Pea cu1tivar plant density and yie1d components
		

/R105_042_0001.djvu

			40 


90 


l 00 .-
-

-
_......-_..-_._.-
 ._-

----_.- -------
-----, 


80 


70 


60 


50 


40 


30 . 


20 


10 


O 


D bez nawożenia 
without fertilisatlon 
m nawożenie przedslev.ne ' 
pre-sowing fertilisatloll I 
. nawożenie dolistne I 
foliar application ! 
. N1R 
i_

____
 


Rys. 12. Obsada roślin odmian grochu siewnego na l m 2 w zależności od stosowania 
mikroelementów (1993 r.) 
Fig. 12. Pea cultivar plant density per l m 2 depending on microelement application 
(1993) 


J aran 


Stella 


Średnio za cały okres badawczy, jak również w poszczególnych latach ba- 
dań szczepienie nitraginą nie wpłynęło w sposób istotny na kształtowanie struk- 
turalnych elementów plonu nasion grochu. 
Dokarmianie dolistne, w porównaniu z nawożeniem przedsiewnym, a także 
z obiektem bez nawożenia, spowodowało istotny przyrost liczby strąków na 
roślinie. W obiektach nawożonych mikroelementami zaznaczyła się jedynie ten- 
dencja do zwiększenia liczby nasion w strąku. Przedsiewne zastosowanie mi- 
kroelementów nie zmieniło w sposób istotny żadnego z strukturalnych elemen- 
tów plonu nasion, chociaż w porównaniu z obiektem bez nawożenia zaznaczyła 
się tendencja do wzrostu wartości ocenianych parametrów. Plon nasion z jednej 
rośliny dokarmianej dolistnie był wyższy o 22 % w porównaniu z rośliną nie 
nawożoną i o 14 % w porównaniu z rośliną nawożoną przedsiewnie (tab. 14). 
Wpływ współdziałania badanych odmian z mikroelementami na kształ- 
towanie strukturalnych elementów plonu udowodniono w dwóch pierwszych 
latach badań (rys. 13 A,B i 14). 
W 1991 roku groch odmiany 'Jaran' uprawiany w obiekcie z dokarmia- 
niem dolistnym zawiązał istotnie więcej strąków i nasion w strąku niż w dwóch 
pozostałych obiektach. W 1992 roku liczba strąków zawiązanych przez rośliny 
grochu odmiany 'Jaran' była taka sama w obiekcie bez nawożenia jak i z do- 
karmianiem dolistnym, a znacząco mniejsza w przypadku roślin nawożonych 
przedsiewnie.
		

/R105_043_0001.djvu

			41 


1991 


1992 


9 
8 
7 
6 
5 
4 
3 
2 


I [J bez nawożenia l i 
I without fertitisati on 
II nawożeme przedsIewne I 
I pre-sowll1g fertilisation 
i _ nawożenIe dolistne 
I m ri
r apptication J 


9 
8 
7 
6 
5 
4 
3 
2 


A. 


Jaran 


Stella 


o 
B. 


Jaran 


Stella 


o 


Rys. 13. Liczba strąków na roślinie w zależności od odmian i stosowania mikroelementów 
Fig. 13. Number afpods per plant depending on cu1tivar and microe1ement application 


6 


5 


-----, 
[J bez nawożenia I 
without fertitisation , 
Bill nawożeme przedsiewne I ' 
pre-sowing fertilisation 
m nawożenie dolistne I 
foli ar application I 
I - NIR i 
LSD , 

 , 


4 


3 


2 


o 


laran Stella 
Rys. 14. Liczba nasion w strąku w zależności od odmiany i stosowania mikroelementów 
(1991 r.) 
Fig. 14. Number of seeds per pod depending on cultivar and microelement application 
(1991) 


5.2.3. Plon nasion 


W badaniach własnych, tak jak w większości prac badawczych nad rośli- 
nami strączkowymi, poziom plonów odmian grochu zależał przede wszystkim 
od przebiegu warunków pogodowych (tab. 15). 
W latach 1991, 1993 i 1994, charakteryzujących się stosunkowo dobrym 
uwilgotnieniem (w roku 1994 niedobór opadów wystąpił dopiero pod koniec 
wegetacji), plony nasion były średnio o 13 % wyższe niż w ciepłym i suchym 
1992 roku. Wynikało to przede wszystkim z wykształcania drobniejszych na- 
sion (średnia dla obu odmian masa 1000 nasion wynosiła w kolejnych latach
		

/R105_044_0001.djvu

			42 


badań: 165 g, 114 g, 138 g, 157 g). W dwóch ostatnich latach 'Stella' wydała 
plony nasion istotnie wyższe niż 'Jaran', co związane było z wyższą obsadą 
roślin i większą liczbą strąków na roślinie. Tylko w suchym 1992 roku nieco 
wyższe plony zebrano z odmiany' Jaran', kiedy obsada roślin tej odmiany była 
także istotnie większa w porównaniu z odmianą 'Stella'. 
Tabela 15. Plon nasion grochu siewnego w kg.m- 2 
Tab1e 15. Pea seed yie1d, kg'm
2 
Czynnik 
Treatment 


Średnia 
Mean 


laran 
Stel1a 


0,35 
0,40 


0,37 
0,38 


0,38 B 0,32 0,40 0,36 B 0,36 
0,39 B 0,35 0,38 0,39 A 0,37 
0,42 A 0,35 0,42 0,40 A 0,40 
0,39 ab 0,34 b 0,40 a 0,38 ab 0,38 


W czteroletnim cyklu badawczym nie udowodniono statystycznego wpł)wu 
szczepienia nitraginą na plon nasion. Największy, bo 10 % przyrost plonu uzys- 
kano tylko w ostatnim roku badań własnych (1994), lecz nie potwierdzono, że 
była to różnica istotna. 
W każdym roku wystąpił wzrost plonu nasion pod wpływem stosowania 
mikroelementów, szczególnie w formie oprysku dol istnego, ale istotne różnice 
stwierdzono tylko w pierwszym i ostatnim roku badań. W latach wilgotnych 
reakcja na dokarmianie dolistne była wyraźnie korzystniejsza niż w posusznym 
1992 roku. 
Odmiany grochu nie wykazały jednokierunkowej reakcji na stosowanie 
mikroelementów. Stwierdzano zwyżkę plonu nasion odmiany 'Jaran' po zasto- 
sowaniu nawozu mikroelementowego - mniejszą przy stosowaniu przedsiew- 
nym (średnio za cztery lata o 9 %) i większą, udowodnioną statystycznie po 
dokarmianiu dolistnym (średnio o 16 %). Plony nasion odmiany 'Stella' był)! 
jednakowe we wszystkich obiektach z nawożeniem mikroelementami (rys. 15). 
Nie stwierdzono odmiennego wpływu nitraginy na plon nasion porówny- 
wanych odmian grochu. Nie uzyskano także wyników wskazujących na wpł)'\\ 
współdziałania szczepienia nitraginą i stosowania mikroelementów na plon na- 
sIOn.
		

/R105_045_0001.djvu

			kg.m ol 
OA5 
OAO 
0,35 
0.30 
0.25 
0.20 
0.15 
0.1 O 
0.05 
0.00 


43 


...-------
I 


I . -
l 
I D bez I13wozema ' 
without fertilisation l . 
IIIIII! nawożeme przedsIewne I 
I pre-sowing fertilisation i 
I · nawożenie dolistne 
foliar application 
I fiJ NlR 
LSD 


.Taran 


Stella 


Rys. 15. Plon nasion odmian grochu siewnego w zależności od stosowania mikroele- 
mentów (średnia z lat 1991-1994) 
Fig. 15. Pea cu1tivar seed yield depending on microelement application (mean for 1991- 
1994) 
5.2.4. Plon słomy 


Plony słomy w większym jeszcze stopniu niż plony nasion zależały od wa- 
runków pogodowych w latach badań. Były one istotnie wyższe w 1991 i 1993 ro- 
ku w porównaniu z dwoma pozostałymi latami. Uzyskano zbliżone plony słomy 
dla obu porównywanych odmian, chociaż pomiary wysokości roślin wykonane 
w fazie pąkowania, czyli 50-55 dni przed zbiorem wykazywały, że rośliny odmiany 
'Stella' były wyższe. Wyjątkiem był 1994 rok, kiedy plon słomy odmiany 'Stella' 
istotnie przewyższał plon słomy odmiany 'Jaran'. Nie uzyskano także, z wyjąt- 
kiem roku 1994, wyników potwierdzających korzystny wpływ szczepienia nitra- 
giną na plony słomy grochu. Rośliny reagowały wzrostem plonów słomy na przed- 
siewne i dolistne dokarmianie mikroelementami tylko w pierwszym roku badań. 
Tabela 16. Plon słomy grochu siewnego w kg.m- 2 
Tab1e 16. Pea straw yie1d, kg'm
2 


Jaran 
Stella 


Czynnik 
Treatment 


Srednia 
Mean 


0,47 
0,53 


0,49 
0,51 


0,53 B 0,44 0,56 0,36 0,47 
0,64 A 0,44 0,56 0,37 0,50 
0,63 A 0,44 0,61 0,40 0,52 
0,60 a 0,44 b 0,57 a 0,38 b 0,50
		

/R105_046_0001.djvu

			44 


Średnio w całym okresie badawczym stosowanie mikroelementów w for- 
mie dolistnego oprysku spowodowało 9,0 %, a stosowanie przedsiewne (dona- 
sienne) 6,4 % wzrost plonów słomy obu odmian (tab. 16). 
Reakcja porównywanych odmian na różne sposoby stosowania mikroele- 
mentów była jednokierunkowa, co oznacza, że nie wystąpiło tu współdziałanie 
czynników doświadczenia, tak jak wykazano to dla plonu nasion. Nie udowod- 
niono także odmiennej reakcji odmian na szczepienie nitraginą, ani też interakcji 
nitraginy ze sposobem aplikacji mikroelementów. W zestawieniu z wyżej opisa- 
nymi wynikami, dotyczącymi wpływu szczepionki bakteryjnej na plon nasion 
odmian grochu 'Jaran' i 'SteJla' i na strukturalne elementy plonowania wska- 
zuje na niewielką skuteczność tego zabiegu. 


5.2.5. Zawartość białka ogółem w nasionach 
Badane odmiany, reprezentujące typ pastewny grochu siewnego różniły się 
uwarunkowaną genetycznie zawartością białka w nasionach. U odmiany 'Stella' 
poziom ten był o 1,3 % w s.m. wyższy niż u odmiany 'Jaran', co zostało także 
potwierdzone statystycznie (tab. 17). 


Tabela 17. Zawartość białka ogółem w nasionach grochu siewnego w % suchej masy 
Table 17. Content oftota1 protein in pea seed, % of dry matter 


Czynnik 
Treatment 


Jaran 
Stella 


22,9 B 
23,6 A 
23,8 A 
23,4 


22,4 
22,7 
22,9 
22,7 


Średnia 
Mean 


22,5 B 
23.8 A 


23,1 
23,2 


22,9 


')' ') 
--,,- 
23.4 
23,2 


Zawartość białka w nasionach roślin szczepionych nitraginą była taka sama 
jak w nasionach roślin nie szczepionych. Nie wystąpiła tutaj także odmienna 
reakcja porównywanych odmian na zabieg szczepienia gleby bakteriami RhżZQ- 
hżum. W 1993 roku stwierdzono istotny wzrost zawartości białka ogółem w na- 
sionach pod wpływem nawożenia mikroelementami (przedsiewnego i dolistne- 
go ). Średnio za cały okres badawczy wykazano także tendencję do wzrostu za- 
wartości białka pod wpływem stosowania mikroelementów. Tendencja ta zwią- 
zana była ze statystycznie udowodnionym wpływem dokarmiania dolistnego na 
wzrost zawartości białka w nasionach grochu odmiany 'Stella' (rys. 16). Przy-
		

/R105_047_0001.djvu

			45 


rost ten wynosił l % w s.m. przy dokarmianiu dolistnym i 0,7 % przy nawożeniu 
przedsiewnym (donasiennym). Zawartość białka w nasionach grochu odmiany 
'Jaran' pozostała na bardzo zbliżonym poziomie, niezależnie od stosowania 
mikroelementów. 


% 
26,0 
24,0 
22.0 
20.0 . 
18.0 
16,0 
14.0 
12,0 
10.0 
Jaran Stella 


i O bez nawożenia l 
without fertilisation _ I 
lilii! nawożeme przedsIewne i 
pre-sowing fertilisation I 
fjj!j nawożenie dolistne I 
foliar application 
. NlR I 
LSD I 
J 


Rys. 16. Zawartość białka ogółem w % suchej masy nasion odmian grochu siewnego 
w zależności od stosowania mikroelementów (średnia z lat 1991-1994) 
Fig. 16. Pea cultivar seed tota1-protein content in % of dry matter depending on micro- 
element application (mean for 1991-1994) 
Nie uzyskano, podobnie jak w przypadku plonów nasion i słomy, oczeki- 
wanego współdziałania nitraginy i mikroelementów na kształtowanie poziomu 
białka w nasionach obu badanych odmian grochu. 


5.2.6. Brodawkowanie 


W fazie 3-4 liści, czyli w czasie zawiązywania wąsów czepnych, na korze- 
niu jednej rośliny oznaczono średnio 16-17 brodawek (tab. 18). 
Najobfitszą nodulację obserwowano w 1991 roku, czyli w warunkach, kiedy 
suma opadów w okresie wegetacji grochu była stosunkowo wysoka, a średnie tem- 
peratury niższe w porównaniu z trzema pozostałymi latami badań. Średnia liczba 
brodawek z czterech lat badań na korzeniach obu odmian była podobna. W po- 
szczególnych latach różnice między odmianami były jednak znaczne i w więk- 
szości udowodnione statystycznie, ale to zróżnicowanie w poszczególnych se- 
zonach wegetacyjnych nie wskazuje na to, że nodulacja związana jest z cechami 
genotypowymi rośliny. Rośliny szczepione nitraginą tworzyły istotnie więcej 
brodawek niż rośliny nie szczepione. Za wyjątkiem roku 1993 zależność ta wy- 
stępowała w każdym roku i różnice te były istotne. We wszystkkh latach badań 
obserwowano, choć nie zawsze statystycznie udowodnione, zmniejszenie liczby 
brodawek korzeniowych, występujące po przedsiewnym zastosowaniu nawozu 
mikroelementowego.
		

/R105_048_0001.djvu

			46 


Tabela 18. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego w fazie 
3-4 liści 
Table 18. Number ofpea root nodules per plant over 3-4leafphase 


Czynnik 
Treatment 


laran 
Stella 


23,8A 
17,5 B 
23,3 A 
21,5 a 


17,0 
11,5 
15,8 
14,8 b 


17,3 AB 
15,0 B 
20,8 A 
17,7 b 


15,3 
11,3 
12,5 
13,0 b 


Średnia 
Mean 


17,4 
16,1 


13,8 B 
19,7 A 


18,4 
13,8 
18,1 
16,8 


U obu odmian występował spadek liczby brodawek po przedsiewnej apli- 
kacji nawozu, ale w większym stopniu zjawisko to zaznaczyło się na korzeniach 
odmiany 'Stella' (rys. 17). 

: r---n----.--------- 


16 
14 
12 
10 
8 t 
ff 
6 . > 
4 
'>.. 

 
2 J:; 
o /%. 
Jaran 


/tf: 


------ł 
D bez nawozenia i 
without fertilisation I 
II nawożenie przedsiewne ] 
pre-sowing fertilisahon r 
. nawozenie dolistne 
fotiar applicatlOn 
fM NIR 
LSD 



... 
./ 
""" 
,"- 
'.1'/ 
.( 


r, 
..J 



, 
> 


Stella 
Rys. 17. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego w fazie 3-4 
liści w zależności od odmiany i stosowania mikroelementów (średnia z lat 
1991-1994) 
Fig. 17. Number ofpea root nodules per plant over 3-4 leafphase depending '11 cultivar 
and microelement appIication (mean for 1991-1994) 
Zastosowanie szczepionki bakteryjnej powodowało przyrost liczby broda- 
wek korzeniowych we wszystkich kombinacjach nawozowych, ale po przed-
		

/R105_049_0001.djvu

			47 


siewnej aplikacji mikroelementów przyrost ten był najmniejszy mieścił się 
w granicach błędu statystycznego (rys. 18). 


: 0 5 1 . .. ........_ _ ..m _.._ ._'m'" _____. _..____._...___ 
-, 


15 


5 


D bez nitraginy I 
without nitragine 
lilii! nitragina 
nitragine 
III NIR 
LSD 


10 


O , 


Bez nawożenia Nawożenie przedsiewne 
W ithout terlilisation Pre-sowing i:rtilisatlOn 


Nawożenie dol istnie 
F oliar applicatlOn 


Rys. 18. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego w fazie 3-4 
liści w zależności od stosowania mikroelementów i nitraginy (średnie z lat 
1991-1994) 
Fig. 18. Number of pea root nodules per plant over 3-4 leaf phase depending on micro- 
element application and nitragine inoculation (mean for 1991-1994) 


Stosunkowo wyraźne zróżnicowanie poziomu brodawkowania, będące na- 
stępstwem działania czynników doświadczenia, obserwowane w fazie wykształ- 
cania wąsów czepnych uległo znacznemu wyrównaniu w czasie dalszej wegeta- 
cji roślin (tab. 19). 


Tabela 19. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego w fazie 
początku kwitnienia 
Table 19. Number ofpea root nodules per plant at the beginning offlowering 


Czynnik 
Treatment 


J aran 
Ste Ha 


57,0 
54,3 
53,0 
54,8 ab 


64,3 S 
65,0 S 
82,3 A 
70,5 a 


67,8 AS 
63,8 S 
78,5 A 
70,0 a 


42,3 
34,3 
35,8 
37,4 b 


Średnia 
Mean 


56,4 
59,9 


56,3 
60,0 


57,8 
54,3 
62,4 
58,2
		

/R105_050_0001.djvu

			48 


W fazie początku kwitnienia liczba brodawek korzeniowych wynosiła śred- 
nio 58 na jednej roślinie i nie zależała ani od odmiany (za wyjątkiem 1993 roku) 
ani od stosowania nitraginy. Stosunkowo największe różnice wystąpiły natomiast 
pomiędzy obiektami nawozowymi - w 1993 i 1994 roku i stotnie więcej było 
brodawek zawiązanych na korzeniach roślin dokarmianych dolistnie, w porów- 
naniu z dwoma pozostałymi obiektami nawozowymi. 
Wzrost liczby brodawek na roślinach dokarmianych dolistnie wynikał praw- 
dopodobnie z kompleksowego zaopatrzenia roślin w mikroelementy, co z kolei 
musiało mieć wpływ na żywotność systemu korzeniowego, a w tym i brodawek 
korzeniowych. W posusznym 1992 roku, w tej fazie wegetacji obserwowano już 
częściowe zamieranie korzeni i brodawek. Dokarmianie dol istne w tych warun- 
kach również nie przynosiło oczekiwanego rezultatu. 
Sucha masa brodawek korzeniowych, zebranych z roślin będących w fazie 
. początku kwitnienia, zależała przede wszystkim od ich liczby, o czym świadczą 
dane z tabel 19 i 20. 


Tabela 20. Sucha masa brodawek korzeniowych zjednej rośliny grochu siewnego w mg 
Tab1e 20. Dry matter ofpea root nodu1es per plant, mg 


Czynnik 
Treatment 


laran 
Stella 


28,3 
32,0 
37,0 
32,4 b 


35,5A 
24,0 B 
39,5 A 
33,0 b 


62,3 
56,8 
75,0 
64,7 a 


96,5 
82,3 
93,0 
90,6 a 


Średnia 
Mean 


52.9 
57.4 


56,1 
54,3 


55,6 
48,8 
61,1 
55,2 


Stwierdzono istotne zróżnicowanie suchej masy brodawek korzeniowych 
w kolejnych latach badań. W 1991 i 1992 roku, mimo że lata te charakteryzo- 
wały się odmiennym przebiegiem pogody (rok 1992 był znacznie cieplejszy 
i suchszy), sucha masa brodawek była istotnie mniejsza niż w latach 1993 
i 1994, kiedy suma opadów i średnia dobowa temperatura powietrza w miesią- 
cach kwiecień - czerwiec były najbardziej zbliżone do średnich wieloletnich. 
Spośród czynników doświadczenia, jedynie stosowanie mikroelementów wpły- 
nęło na wielkość suchej masy brodawek korzeniowych. Największe zróżnicowa- 
nie pomiędzy obiektami nawozowymi wystąpiło w 1992 roku, kiedy masa bro- 
dawek korzeniowych z roślin nawożonych przedsiewnie była istotnie niższa od 
masy brodawek z roślin nie nawożonych lub dokarmianych dolistnie. Należy
		

/R105_051_0001.djvu

			49 


zwrócić uwagę, że liczba brodawek w tej fazie wegetacji była niemal jednakowa, 
niezależnie od odmiany, szczepienia nitraginą, czy stosowania mikroelementów. 


5.3. WP�?YW ZAPRAW CHEMICZNYCH I NITRAGINY 
NA PLONOWANIE, BRODA WKOW ANIE I ZASIEDLENIE 
PRZEZ GRZYBY KORZENI ODMIAN GROCHU SIEWNEGO 


5.3.1. Obsada roślin i strukturalne elementy plonowania 
Przedmiotem badań były trzy odmiany grochu siewnego o różnym kierunku 
użytkowania nasiennego: 'Cyrkon' - ogólnoużytkowy, 'Bart' - pastewny, 'Sena- 
tor' - warzywny. Kryterium doboru odmian do badań stanowiło zróżnicowanie 
budowy morfologicznej okrywy nasiennej. Opierając się na wynikach innych prac 
[27, 30, 31] założono, że budowa ta będzie miała wpływ przede wszystkim na 
stopień zasiedlenia materiału siewnego, a także korzeni przez grzyby. Tym samym 
odmiany będą różnie reagowały na stosowanie zapraw chemicznych i nitraginy. 
W tej serii badań strukturalne elementy plonu nasion nie były zróżnicowa- 
ne w latach badań, stąd w tej części nie przedstawiono rysunku korespondują- 
cego z rysunkami l i II. Jedynie obsada roślin była wyraźnie zależna od lat 
badań i wynosiła średnio w 1995 roku - 81, w 1996 roku - 100 i w 1997 roku- 
98 roślin na l m 2 . Średnio w trzyletnim cyklu badawczym uzyskano bardzo 
dobrą obsadę roślin odmiany 'Bart', zadowalającą odmiany 'Cyrkon' oraz sto- 
sunkowo słabą odmiany 'Senator' (o 23 % mniejszą od planowanej) (tab. 21). 


Tabela 21. Obsada roślin i strukturalne elementy plonowania grochu siewnego (średnia z lat 
1995-1997) 
Table 21. Pea plant density and seed yield components (mean for 1995-1997) 


Zaprawianie Szczepienie 
Wyszczególnienie Odmiana nasion nitraginą 
Specification Cultivar Seed Nitragine 
dressing inoculation 
Cyrkon Bart Senator BZ Z BN N 
Obsada roślin na l m 2 88 b 99 a 77 c 82 b 95 a 89 
Plants densitv Der l m
 88 
Liczba strąków na roślinie 8,4 a 6,7 b 4,5 c 6,4 6,6 6,9 6,2 
Number of pods per plant 
Liczba nasion w strąku 5,8 b 5,1 c 6,9a 5,9 .6,0 6,0 5,9 
Number of seeds per pod 
Masa 1000 nasion w g 259b 312 a 187 c 249 256 251 255 
Weight of 1000 seeds, g 
Masa nasion z rośliny w g 12,6 a 10,7 a 5,8 b 9,4 10,2 10,4 9,3 
Weight of seeds Der Dlant, g 


BZ - bez zaprawiania, without seed dressing 
Z - zaprawianie nasion, seed dressing 
BN - bez nitraginy, without nitragine 
N - nitragina, nitragine
		

/R105_052_0001.djvu

			50 
Obsactl: roślin na I m 2 
Plant den sity per I m 2 
110 
100 
90 
80 I bez zaprawiania 
70 I D without seed dressing 
i 
60 i m Funaben T + Caplan 50 
50 i 
i i . NJR 
40 I LSD 
30 I 
, 
20 
10 
O 
A. Cyrkon Bart Senator 
Liczba strąków na roślinie 
Number ofpods per plant 
10 
8 
6 
4 
2 
O 
B. Cyrkon Bart Senator 
Masa 1000 nasion, g 
Weight of 1000 seeds, g 
350 
300 
250 
200 
150 
100 
50 
O 
C. Cyrkon Bart Senator 


Rys. 19. Obsada i strukturalne elementy plonowania grochu siewnego w zależności od 
zaprawiania nasion (średnia z lat 1995-1997) 
Fig. 19. Pea cu1tivar plant den sity and seed yie1d components depending on seed 
dressing (mean for 1995-1997) 


Odmiana 'Cyrkon', w porównaniu z dwiema pozostałymi, a szczególnie 
z odmianą 'Senator' wyróżniała się tym, że zawiązywała najwięcej strąków na 
roślinie. Istotnie największą masą 1000 nasion, ale l1ajmniejszą liczbą nasion
		

/R105_053_0001.djvu

			51 


w strąku charakteryzowała się odmiana 'Bart'. Odmi,ma 'Senator' zawiązywała 
natomiast najmniejszą liczbę strąków na roślinie i wykształcała najdrobniejsze 
nasiona. W rezultacie masa nasion z jednej rośliny odmian 'Cyrkon' i 'Bart' 
była istotnie wyższa niż odmiany 'Senator'. 
Celem stosowania nasiennych zapraw chemicznych jest ochrona nasion 
i siewek przed chorobami grzybowymi, a w rezultacie uzyskanie i utrzymanie 
planowanej obsady, czyli tego elementu, który w najv. iększym stopniu decyduje 
o plonowaniu roślin, a szczególnie roślin strączkowych. W badaniach własnych 
zab
g ten pozwolił na uzyskanie obsady roślin na puziomie 95 % w stosunku 
do zaplanowanych 100 roślin na l m 2 . W obiektach, w których nie zaprawiano 
nasion odnotowano zmniejs'zenie obsady roślin średnio dla wszystkich bada- 
nych odmian o 18 %. 
Reakcja odmian na stosowanie zapraw chemicznych nie była jednakowa - 
'Cyrkon', a w jeszcze większym stopniu 'Senator' reagowały istotnym zwięk- 
szeniem obsady roślin pod wpływem tego zabiegu; obsada roślin odmiany 'Bart' 
była jednakowo zadowalająca w obu porównywanych obiektach (rys. 19A,B,C). 
Stwierdzono dla niej natomiast istotny wpływ stosowania zapraw nasiennych na 
przyrost liczby strąków na roślinie. Rośliny odmiany 'Senator' z obiektów, 
w których stosowano zaprawy chemiczne wytworzyły nasiona o istotnie więk- 
szej masie w porównaniu z roślinami z obiektów, gdzie tych preparatów nie sto- 
sowano. 
Szczepienie nitraginą nie wpłynęło istotnie ani na obsadę roślin, ani na po- 
zostałe strukturalne elementy plonu. 


5.3.2. Plon nasion 


W latach 1996 i 1997 uzyskano istotnie wyższe plony nasion niż w 1995 ro- 
ku, co wynikało z mniejszej w pierwszym roku bada6 obsady roślin wszystkich 
odmian. Poziom plonowania pastewnej odmiany 'Bart' i ogólnoużytkowej od- 
miany 'Cyrkon' był zbliżony, za wyjątkiem roku 1997, kiedy odmiana 'Bart' 
wyróżniła się istotnie najwyższym poziomem plonowania. Plony warzywnej 
odmiany 'Senator' były przeciętnie o 60 % niższe od plonów dwóch pozosta- 
łych odmian, co wynikało nie tylko z najniższej obsady roślin, ale też z uwa- 
runkowanej genetycznie mniejszej niż u pozostałych dwóch odmian liczby strą- 
ków na roślinie i drobniejszych nasion (tab. 22). Należy jednak podkreślić, że 
odmiana 'Senator' została wyhodowana w celu uzyskania wysokich plonów 
zielonych nasion przeznaczonych do konserwacji, a w badaniach własnych oce- 
niano ją pod kątem pozyskiwania suchych nasion, czyli materiału siewnego. 
Zaprawienie nasion wpłynęło na istotny wzrost poziomu plonów nasion 
w poszczególnych latach oraz w całym okresie badawczym. Reakcja odmian na 
ten zabieg była odmienna i związana przede wszystkim z obsadą roślin. Znaczny 
przyrost plonu nasion stwierdzono u odmian 'Cyrkon' i 'Senator', natomiast 
zwiększenie plonu nasion odmiany 'Bart', tak jak i obsada roślin, nie było istot . 
O '''I' ,'-, 
(rys. 2 ). . ,,\
\"I"'
( JI/ o ..> 
",:' '/") \ 
, 
 r)'\!' ł ",-- \ 
i 
 o!OlifJteK	
			

/R105_054_0001.djvu

			52 


Tabela 22. Plon nasion grochu siewnego w kg-m- 2 
Table 22. Pea seed yield, kg-m- 2 


Czynnik Rok- Year Średnia 
Treatment 1995 1996 1997 Mean 
Odmiana - Cultivar 
Cyrkon 0,35 A 0,52A 0,36 B 0,41 A 
Bart 0,42 A 0,49 A 0,52 A 0,48 A 
Senator 0,13 B 0,16 B 0,25 C 0,18 B 
Zaprawianie nasion - Seed dressing 
Bez zaprawiania - Without seed dressing 0,26 B 0,35 B 0,35 B 0,32 B 
Funaben T + Captan 50 0,34 A 0,42 A 0,40 A 0,39 A 
Szczepienie nitraginą - Nitragine inoculation 
Bez nitraginy - Without nitragine 0,30 0,38 0,39 0,36 
Nitragina - Nitragine 0,30 0,39 0,37 0,35 
Średnia - Mean 0,30 b 0,39 a 0,38 a 0,35 


kgm" 


0,6 
0,5 
0,4 
0,3 
0,2 
0,1 
O 


,-- 
! bez zaprawiania 
I D without seed dressmg , 

 I IIIIII! Funaben T + Captan 50 i 
II NIR 
LSD , 
i 


Cyrkon 


Bart 


Senator 


Rys. 20. Plon nasion odmian grochu siewnego w zależności od zaprawiania materiału 
siewnego (średnia z lat 1995-1997) 
Fig. 20. Pea cultivar seed yield depending on seed dressing (mean for 1995-1997) 


N ie udowodniono wpływu szczepienia nitraginą ani współdziałania nitra- 
giny z zaprawami nasiennymi na płon nasion badanych w ciągu trzech lat od- 
mian grochu siewnego. 


5.3.3. Plon słomy 


Plony słomy grochu, podobnie jak plony nasion, różniły się znacząco w la- 
tach badań. Istotnie wyższe plony słomy uzyskano w 1996 roku niż w dwóch 
pozostałych latach. Najwyższe plony i stosunkowo najbardziej stabilne w latach 
uzyskano z roślin pastewnej odmiany 'Bart', a najniższe i najbardziej zróżnico- 
wane z roślin odmiany 'Senator'. Zaprawienie materiału siewnego spowodowało 
istotne przyrosty plonów słomy w każdym roku i średnio dla całego cyklu ba- 
dawczego o 22 % (tab. 23).
		

/R105_055_0001.djvu

			53 


Tabela 23. Plon słomy grochu siewnego w kg.m- 2 
Table 23. Pea straw yie1d, kg.m- 2 


Czynnik Rok - Year Średnia 
Treatment 1995 1996 1997 Mean 
Odmiana - Cultivar 
Cyrkon 0,25 B 0,40 A 0,26 B 0,30 B 
Bart 0,36 A 0,39 A 0,41 A 0,39 A 
Senator 0,15 C 0,31 B 0,17 C 0,21 C 
Zaprawianie nasion - Seed dressing 
Bez zaprawiania - Without seed dressing 0,23 B 0,32 B 0,25 B 0,27 B 
Funaben T + Captan 50 0,27 A 0,40 A 0,31 A 0,33 A 
Szczepienie nitraginą - Nitragine inoculation 
Bez nitraginy - Without nitragine 0,25 0,35 0,28 0,29 
Nitragina - Nitragine 0,25 0,38 0,28 0,30 
Średnia - Mean 0,25 b 0,36 a 0,28 b 0,30 


Zwiększenie plonów słomy, podobnie jak plonów nasion, pod wpływem 
zaprawiania materiału siewnego wykazano dla odmian 'Cyrkon' i 'Senator' 
(rys. 21). Taka reakcja odmian była także następstwem zróżnicowania obsady 
roślin uzyskanej pod wpływem stosowania zapraw nasiennych. 


kW ITI 
 


0.45 
0.4 
0.35 


0,3 
0,25 
0,2 f- 
0.15 t- 
ai U l 
0.05 
o l 



 ' 
bez zaprawiania i 
D without seed dressing I 
l ; Funaben T + Caplan 50 ! 
III NIR i 
LSD I 
--,----
 


Cyrkon 


Bart 


Senator 


Rys. 21. Plon słomy odmian grochu siewnego w zależności od zaprawiania materiału 
siewnego (średnia z lat 1995-1997) 
Fig. 21. Pea cultivar straw yield depending on seed dressing (mean for 1995-1997) 


W żadnym roku nie stwierdzono wpływu nitraginy ani jej współdziałania 
z odmianami lub zaprawami chemicznymi na plony słomy grochu. 


5.3.4. Zawartość białka ogółem w nasionach 


W największym stopniu o zawartości białka ogółem w nasionach decydo- 
wały warunki pogodowe w latach badań i uwarunkowania genetyczne odmian.
		

/R105_056_0001.djvu

			54 


Spośród badanych odmian uprawnych istotnie największą zawartością tego 
składnika, wynoszącą 23,7 % w s.m. wyróżniały się nasiona warzywnej odmiany 
'Senator' (tab. 24). 


Tabela 24. Zawartość białka ogółem w nasionach grochu siewnego w % suchej masy 
Table 24. Content of total protein in pea seeds, % of dry matter 


Czynnik Rok - Year I Średnia 
Treatment 1995 1996 1997 Mean 
Odmiana - Cultivar 
Cyrkon 22,8 B 22,2 B 21,4 22,1 B 
Bart 22,3 B 21,1 B 21,8 21,7 B 
Senator 25,2 A 24,4 A 21,6 23,7 A 
Zaprawianie nasion - Seed dressing 
Bez zaprawiania - Without seed dressing 23,4 22,7 22,2 22,8 
Funaben T + Captan 50 23,5 22,4 22,1 22,7 
Szczepienie nitraginą - Nitragine inoculation 
Bez nitraginy - Without nitragine 23,2 22,4 22,0 22,5 
Nitragina - Nitragine 23,7 22,7 22,3 22,9 
Srednia - Mean 23,5 a 22,5 ab 22,1 b 22,7 


Nasiona odmiany 'Cyrkon' zawierały o 1,6 % w s.m., a odmiany 'Bart' 
o 2,0 % w s.m. mniej białka niż nasiona odmiany 'Senator'. Kumulacja białka 
w nasionach była tym wyższa, im niższy był plon nasion i słomy porównywa- 
nych odmian. W stosunkowo suchym i ciepłym sezonie wegetacyjnym 1995 ro- 
ku rośliny zgromadziły w nasionach więcej tego składnika niż w dwóch pozo- 
stałych latach, a przede wszystkim w 1997 roku. Pod wpływem szczepienia 
nitraginą stwierdzono tendencję do wzrostu (o 0,4 % w s.m.) zawartości białka 
w nasionach. Nie wykazano natomiast związku pomiędzy stosowaniem zapraw 
chemicznych a zawartością tego składnika w nasionach. 


5.3.5. Brodawkowanie 


W fazie wykształcania wąsóW czepnych rośliny grochu wytworzyły na ko- 
rzeniach około 15-20 brodawek (tab. 25). 
Do początku kwitnienia grochu liczba brodawek korzeniowych zwiększyła 
się około trzykrotnie i wynosiła średnio 56 sztuk na jednym korzeniu. Następnie 
stwierdzono znaczny ich spadek i w fazie płaskiego strąka liczba brodawek 
wynosiła średnio 25,6 (tab. 26 i 27). Tempo rozpadu brodawek korzeniowych 
przebiegało dość odmiennie w latach i było najwolniejsze w obfi
jącym w opa- 
dy 1996 roku, a najszybsze w suchym 1995 roku.
		

/R105_057_0001.djvu

			55 


Tabela 25. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego w fazie 
3-4 liści 
Tab1e 25. Number ofpea root nodu1es per plant over 3-4 1eafphase 


Czynnik Rok - Year Średnia 
Treatment 1995 1996 1997 Mean 
Odmiana - Cultivar 
Cyrkon 18,3 B 14,9 28,5 A 20,6 A 
Bart 26,3 A 15,0 21,5 AB 20,9 A 
Senator 18,8 B 10,4 14,0 B 14,4 B 
Zaprawianie nasion - Seed dressing 
Bez zaprawiania - Without seed dressing 25,3 A 14,2 25,7 A 21,7 A 
Funaben T + Captan 50 16,8 B 12,7 17,0 B 15,5 B 
Szczepienie nitraginą - Nitragine inocu1ation 
Bez nitraginy - Without nitragine 18,8 12,7 17,8 16,4 
Nitragina - Nitragine 23,3 14,1 24,8 20,7 
Srednia - Mean 21,1 A 13,4 21,3 A 18,6 


Wszystkie czynniki doświadczenia, choć w różnym stopniu i w różnych 
terminach, miały wpływ na wielkość nodulacji. Liczba brodawek korzeniowych 
u odmian 'Cyrkon' i 'Bart' była większa niż u odmiany 'Senator' w każdym ter- 
minie, w którym wykonywano oznaczenia, a szczególnie duże różnice stwier- 
dzono w fazie płaskiego strąka. Nie wykonywano pomiarów wielkości systemu 
korzeniowego, ale obserwacje w czasie wypłukiwania i oznaczania liczby broda- 
wek wskazywały na to, że system korzeniowy odmiany 'Senator' był też słabiej 
rozwinięty niż dwóch pozostałych odmian, a szczególnie odmiany 'Bart'. 


Tabela 26. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego w fazie 
początku kwitnienia 
Table 26. Number ofpea root nodu1es per plant at the beginning offlowering 


Czynnik Rok- Year Średnia 
Treatment 1995 1996 1997 Mean 
Odmiana - Cultivar 
Cyrkon 55,3 77,3 57,8 63,5 
Bart 46,8 64,0 52,5 54,4 
Senator 43,3 62,8 46,8 50,9 
Zaprawianie nasion - Seed dressing 
Bez zaprawiania - Without seed dressing 49,8 66,7 52,5 56,3 
Funaben T + Captan 50 47,0 69,3 52,2 56,2 
Szczepienie nitraginą - Nitragine inocu1ation 
Bez nitraginy - Without nitragine 50,3 68,2 50,7 56,4 
Nitragina - Nitragine 46,5 67,8 54,0 56,1 
Srednia - Mean 48,4 68,0 52,3 56,2
		

/R105_058_0001.djvu

			56 


Tabela 27. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego w fazie 
płaskiego strąka 
Tab1e 27. Number ofpea root nodu1es per plant over the t1at pod phase 


Czynnik Rok - Year Srednia 
Treatment 1995 1996 1997 Mean 
Odmiana - Cultivar 
Cyrkon 11,5 56,8 26,5 31,6 A 
Bart 9,0 40,5 28,0 25,8 A 
Senator 5,8 31,8 21,0 19,5 B 
Zaprawianie nasion - Seed dressing 
Bez zaprawiania - Without seed dressin g 7,3 I 42,2 30,5 26,7 
Funaben T + Captan 50 10,2 43,8 23,3 25,8 
Szczepienie nitraginą - Nitragine inocu1ation 
Bez nitraginy - Without nitragine 10,0 42,8 25,3 26,0 
NitTagina - Nitragine 7,5 43,2 25,0 25,2 
Srednia - Mean 8,8 b 43,0 a 25,2 ab 25,7 


Stosowanie zapraw chemicznych przyczyniło się do spadku liczby broda- 
wek korzeniowych w początkowej fazie wegetacji grochu w 1995 i 1997 roku, 
a także średnio za cały okres badawczy (o niemal 30 %). Późniejsze oznaczenia 
nie wykazywały już jednak takiego zróżnicowania. 
W fazie wykształcania przez groch wąsów czepnych wykazano korzystny 
wpływ nitraginy na liczbę brodawek korzeniowych, ale tylko w obiekcie bez 
zaprawiania nasion (rys. 22). 
28 
26 mm__"____ m
______.___,,_.____
....__.c..__..c_...._..._._._._mm."___'__ MC
 
24 


 
 
:
 _______J 
14 j 
12 -i 
1
 ==ł 
6 I 
4 


--I 


o bez nitraginy 
without nitragine 
li!!! nitragina 
nitragine 
[I NIR 
LSD 
L-- 


o 


2 


Bez zapramania 
Without seed dressing 


Funaben T + Captan 50 


Rys. 22. Liczba brodawek korzeniowych na jednej roślinie grochu siewnego w fazie 3-4 
liści w zależności od zaprawiania materiału siewnego i szczepienia nitraginą 
Fig. 22. Number of pea root nodules per plant over 3-4-1eaf phase depending on seed 
dressing and nitragine inocu1ation
		

/R105_059_0001.djvu

			57 


Nitragina stosowana łącznie z zaprawami chemicznymi, nawet w znacznie 
\viększej niż powszechnie zalecanej dawce nie wpływała na liczbę brodawek ko- 
rzeniowych. W badaniach własnych zastosowano dwa fungicydy o różnych sub- 
stancjach czynnych, co poszerzyło ich spektrum działania nie tylko w stosunku 
do grzybów, ale również w stosunku do bakterii z rodzaju Rhizobium, o czym 
pośrednio świadczy zmniejszenie liczby brodawek korzeniowych. W praktyce 
rolniczej raczej rzadko spotyka się stosowanie dla grochu jednocześnie dwóch 
zapraw fungicydowych, ale zaleca się na przykład zaprawianie materiału siewne- 
go preparatem grzybobójczym i owadobójczym. 


5.3.6. Zasiedlenie materiału siewnego i korzeni roślin przez grzyby 
Analizy fitopatologiczne nasion przeznaczonych do siewu wykazały, że 
zarówno zewnętrzne (grzyby wyizolowane z nasion nie odkażanych), jak i we- 
wnętrzne (grzyby wyizolowane z nasion odkażanych) partie okrywy nasiennej 
w każdym roku badań były w stosunkowo małym stopniu zasiedlone przez 
grzyby (tab. 28). Mimo iż zakładano, że materiał siewny wybranych do badań od- 
mian będzie w różnym stopniu zainfekowany przez grzyby, to z punktu widzenia 
interpretacji dalszych wyników (występowanie grzybów na korzeniach grochu) 
podobna liczba grzybów wyizolowanych z okryw nasiennych była korzystna. 


Tabela 28. Liczba izo1atów grzybów z okrywy nasiennej grochu siewnego 
Table 28. Number offunga1 iso1ates tram pea seed coat 


Odmiana Rok - Year 
Cultivar 1995 1996 1997 
no o no o no o 
Cyrkon 33 13 32 14 20 18 
Bart 33 26 27 17 29 10 
Senator 20 18 28 17 29 10 
Srednia - Mean 29 19 29 16 26 13 


no - nasiona nie odkażane, non-disinfected seeds 
o - nasiona odkażane, disinfected seeds 


Spośród grzybów bytujących w zewnętrznych partiach okrywy nasiennej 
najczęściej izolowano Penicillium spp. i Alternaria spp., a spośród grzybów 
z wewnętrznych części okrywy nasiennej Alternaria alternata i Rhizopus nigri- 
cans. 
Ogólna liczba grzybów występujących na korzeniach roślin zarówno we 
wcześniejszej (5-7 liści), jak i w zaawansowanej fazie rozwoju (początek kwit- 
nienia), była zbliżona w latach 1995 i 1996, a znacznie liczniejsza w 1997 roku, 
mimo że przebieg pogody w pierwszym roku badań był odmienny (wyższe tem- 
peratury, niedobór opadów) niż w dwóch następnych latach. Skład rodzajowy 
i gatunkowy oraz sumaryczna liczba izolatów grzybów wyosobnionych z ko- 
rzeni grochu w ciągu trzech lat badań były zbliżone w obu terminach, w których 
przypadały oznaczenia (tab. 29 i 30).
		

/R105_060_0001.djvu

			58 


ro'
 ... g 
::a 5 tS ',p 
ro .
...- 
 
S 
  • ->..c: a,z ('Ó °
  • ->'"
  • -> =. :: .D = .sa '"' S'n . '" e
  • -> o "Ó.=: '" <\) '" . <::I ta o t: £ ° 8 .;:: :: . '2"2 OJ) ro ... ::::: :: .2! '"' <\) '"O ° Q. e Q::a oE . '"' ...::::: ...::: 2 e. e '" " -= ro ... \) 't) . ... ro " , " !:-: N ..:::: S ta <\) <:) . .t; :-" _ '" :? N ..ci .5 -o -2! <\)...::: ... ';'.::: ° ..... ..... r- . E- "'<: U <: o... CI:: s:; N' Z Z o "T "T "T "T r"I "'" r"I \O M "'" r- .... r"I M I/) "'" o r- o I/) r- 00 I/) 00 o M M "'" 0\ r"I o o .... 0\ I/) \O r- 00 \O !'f) r- M 0\ M .... o M o V) t:: ('Ó -> '- ::: .- ('Ó OJ) .... ('Ó 0..... .'t:: N N N

    /R105_061_0001.djvu

    			r" 
    t- 
    O' 
    O' 
    
    
    , 
    o.n 
    O' 
    O' 
    
    
    ] 
    N 
    ro 
    E 
    ;::! 
    '" 
    '-' 
    .
     
    t: 
    .
     
    t: 
    ..... 
    .
     
    
     
    ,0 
    t: OIJ 
    ro t: 
    S 'c 
    _ t: 
    .
    .
     
    :>,.D 
    
      e-...s:: g, O!J -; .
     
     
    ..... 
     
    , S.::: 9- E: 
     e-';:: '" 
    .::;>.S 
     S '.5 
    o.. 
     O- "t;'=: '" 
     
     '" .
     
     
     ... 'i 
     E: i:: E:...s:: 
    ...... N O;::! 
    '" 
    e-s..- U;:::"";:: ;:: :....<:">020 U 
    '" .;:: '" 
     
    .E .... ::::::: 
     E: '" '- 
     
     
     '"C O C. ro.... :i 
    'E 
     
     e Q. '"C <8 .
     
     :.... :....:::: 
     -g...s:: e e e 
     :a <2 c:!) 
    
     :.... E: (1,1 -; ;g c;; 
     
     <:> <:> .
     <:>...s:: 1:; 
     er (1,1 (1,1 "'...... N" 
    
     
    <:>N_
    ""'
    
    <:"><:">
    
    <:">&	
    			

    /R105_062_0001.djvu

    			60 
    
    
    Wpływ chemicznych zapraw nasiennych i nitraginy na liczebność grzybów 
    izolowanych z korzeni odmian grochu w przeliczeniu na jedną roślinę, w obu 
    wymienionych wyżej fazach rozwojowych roślin, przedstawiono na rysunkach 
    23 i 24. 
    
    
    Liczba izolatów z korzem jednej rośliny w zależności od zaprawiania nasion 
    Number of fungal isolates /Tom roots of a single pea plant depending on seed dressing 
    
    
    16 I 
    14 H i I D saprofity 
     saprophytes i 
    I D patogeny 
     pathogens I 
    I I 
    
    
    il 
    ! I 
    I , 
    I . 
    i 
    
    
    12 
    
    
    10 
    
    
    I 
    ; 
    -! 
    
    
    s II 
    6 
    4 
    2 
    O 
    
    
    ,- ... 
    "i 
    ,. 
    
    
    BZ 
    
    
    Bart 
    
    
    A. 
    
    
    Liczba izolatów z korzeni jednej rośliny w zalezności od szczepienia nitraginą 
    Number offungal isolates /Tom rOGts of a single pea plant depending 011 nitTagine inocl
    atlon 
    16 I ,---- 
    I I D saprofity - saprophytes 
    14 +---i 
    i ! EJ patogeny - pathogens 
    12 .1 L--. 
    ro i 
    sLfi 
    I I 
    ' Il,r- 11- 
    411' . 
    ! L I 
    2 +--1 
    ! I 
    o
     
    1 
    i BN N 
    B. I Cyrkon 
    
    
    II-- "- --'j , 
    I' I 
     I 
    . , I I ' 
    W 
    ! 
    " 
     !; 
    ..}i1-i .li,l
     
    L-J I 
    
    
    . ., 
    
    
    BN 
    
    
    N 
    
    
    BN 
    
    
    N 
    
    
    Bart 
    
    
    Senatur 
    
    
    Rys. 23. Grzyby wyizolowane z grochu siewnego w fazie 5-6 liści (średnia z lat 1995- 
    1997): BZ - bez zaprawiania, BN - bez nitraginy, Z - Funaben T + Captan 50, 
    N - nitragina 
    Fig. 23. Fungi isolated from pea plant over 5-6-leaf phase (mean for 1995-1997): 
    BZ - without seed dressing, BN - without nitragine, Z - Funaben T + Captan 50, 
    N - nitragine
    		

    /R105_063_0001.djvu

    			61 
    
    
    Liczba izolatów z korzeni jednej rośliny w zależności od zaprawiania nasIon 
    Number of fungal isolates from roots of a single pea plant depending On seed dressing 
    
    
    16 1 
    14 
    i 
    12 I 
    i n 
    JOH 
    8h 
    I , 
    
    
    I D saprofity - saprophytes 
    D patogeny - pathogens 
    
    
    6 
    
    
    BZ 
    
    
    BZ 
    
    
    z 
    
    
    BZ 
    
    
    z 
    
    
    4 
    
    
    o 
    
    
    A. 
    
    
    Cyrkon 
    
    
    Bart 
    
    
    Senator 
    
    
    Liczba izoJatów z korzeni jednej rośliny w zależności od szczepienia nitraginą 
    Number of fungal isolates from roots of a single pea plant depending on nitragine inoculation 
    
    
    16 , 
    , ! D saprofity - saprophytes l 
    14 +----1 1 ' D patogeny - pathogens I 
    I -' 
    12 : I 
    'iI II n i i 
    10 H r----1 ! ł--l r-----1 
    I : I I ! 
    l I ' !.I 
    8 +---1 f----i r-
     f----------j 
    ! 
     I I i 'I t ir, 
    6 +- 
    i " , 
    4
     ! L !,
    ', 
    : :1-1 I-J, I i J , i ,; j- 
    BN N ! BN N , BN 
    , , 
    
    
    I 
    I -1 
    W 
    I 
    
    
    . i 
    t--1 
    I 
    i 
    
    
    N 
    
    
    B. 
    
    
    Cyrkon 
    
    
    Bart 
    
    
    Senator 
    
    
    Rys. 24. Grzyby wyizolowane z grochu siewnego w początkowej fazie kwitnienia 
    (średnia z lat 1995-1997); Bl, BN, l, N - jak na I)'sunku 23 
    Fig. 24. Fungi isolated ITom pea plant of the beginning of flowering (mean for ] 995- 
    ] 997): Bl, BN, l, N - see Fig. 23 
    
    
    Czynniki doświadczenia zróżnicowały liczebność izolatów grzybowych na 
    korzeniach roślin przede wszystkim w pierwszym terminie oznaczeń, to jest 
    w fazie 5-7 liści. Korzenie odmian 'Senator' i 'Bali' były liczniej zasiedlone 
    przez grzyby, szczególnie patogeniczne (Fusarium spp., Altemaria spp., Phoma 
    spp.) niż korzenie odmi
    my 'Cyrkon'. Pod wpływem zastosowania zapraw che- 
    micznych ogólna liczba grzybów patogenicznych zmniejszyła się o około 37 %, 
    a pozostałych (saprofitycznych i niezarodnikujących) o około 30 %. W tej fazie
    		

    /R105_064_0001.djvu

    			62 
    
    
    wegetacji odmiany reagowały odmiennie na zabieg zaprawiania materiału siew- 
    nego. Po zastosowaniu preparatów Funaben T i Captan 50 stwierdzono 54 % 
    spadek liczebności grzybów patogenicznych na korzeniach odmiany 'Senator', 
    40 % - odmiany 'Cyrkon' i 12 % - odmiany 'Bart' (rys. 23A). 
    W każdym z trzech lat badań, a szczególnie w ostatnim roku, mniej grzy- 
    bów patogenicznych i saprofitycznych (od 16 do 30 %) izolowano z korzeni ro- 
    ślin pochodzących z obiektu, w którym stosowano nitraginę niż z korzeni roślin 
    z obiektów bez nitraginy. Sumarycznie z trzech lat badań z korzeni roślin szcze- 
    pionych nitraginą wyizolowano o 22 % mniej grzybów patogenicznych i o 20 % 
    mniej pozostałych grzybów niż z korzeni roślin nieszczepionych. Różnice te 
    w odniesieniu do grzybów patogenicznych w większym stopniu dotyczyły od- 
    miany 'Cyrkon' i 'Bart' niż odmiany 'Senator' (rys. 23B). 
    W fazie początku kwitnienia stosunkowo najmniej grzybów --głównie sa- 
    profitycznych - izolowano z korzeni odmiany 'Bart', natomiast gL'jbami pato- 
    genicznymi naj liczniej zasiedlone były korzenie odmiany 'Senator (tab. 30). 
    Sumaryczne zestawienie liczby izolatów grzybów z trzech lat badań wska- 
    zuje, że jeszcze w tej fazie rozwojowej roślin grochu przejawiał się pewien - 
    zróżnicowany w zależności od odmiany wpływ stosowania zapraw chemicznych. 
    Z korzeni odmian 'Bart' i 'Senator' wyrosłych z nasion zaprawianych chemicz- 
    nie wyosobniono odpowiednio o 10 i 20 % mniej grzybów niż z korzeni roślin 
    wyrosłych z nasion niezaprawionych. Liczba izolatów na korzeniach odmiany 
    'Cyrkon' była w tej fazie wegetacji nawet o 6 % mniejsza w obiektach, w któ- 
    rych stosowano zaprawy nasienne (rys. 24A). W fazie początku kwitnienia roślin 
    nie był już widoczny związek pomiędzy stosowaniem nitraginy a liczbą grzybów 
    patogenicznych izolowanych z korzeni odmian grochu siewnego (rys. 24B). 
    Dominującą (50-60 %) grupę grzybów wyosobnionych z korzeni grochu 
    w każdym roku i w obu terminach, w których przypadały oznaczenia stanowiły 
    grzyby z rodzaju Fusarium, uważane za głównych sprawców zgnilizny korzeni 
    i podstawy pędów. Spośród rodzajów grzybów saprofitycznych najczęściej 
    występowały: Mucor (50-65%) oraz Rhizopus (około 10%). W stosunkowo nie- 
    wielkim nasileniu występowały także grzyby patogeniczne z rodzajów: Phoma 
    i Alternaria, a spośród saprofitycznych Penicillium, Cladosporium, Zygorhyn- 
    chus, Aspergillus, Trichoderma.
    		

    /R105_065_0001.djvu

    			6. DYSKUSJA 
    
    
    Współczesne badania nad grochem skupiają się przede wszystkim na za- 
    gadnieniach dotyczących wpływu warunków pogodowych i niektórych agro- 
    technicmych na rozwój i plonowanie. Spośród czynników agrotechnicznych 
    szczególnie duże znaczenie przypisuje się: doborowi odmiany, ustaleniu i utrzy- 
    maniu optymalnej obsady roślin, dotrzymaniu wczesnego terminu siewu, gwa- 
    rantującego dostatek wilgoci koniecznej do napęcznienia i skiełkowania nasion 
    oraz umożliwiającego przejście jarowizacji roślin, ochronie roślin przed za- 
    chwaszczeniem, chorobami i szkodnikami i wreszcie sposobom zbioru roślin 
    ograniczającym straty nasion [8, 12, 28, 36, 53, 62, 93, 111, 123]. Podkreślany 
    jest korzystny wpływ nawożenia wapniem, fosforem, potasem oraz mikroele- 
    mentami, a w niektórych przypadkach również azotem mineralnym na plono- 
    wanie grochu [21, 37, 39, 40, 44, 45,111,129]. Stwierdzono, że groch nie tole- 
    ruje częstej uprawy po sobie i nie reaguje na głębokość orki [130]. 
    Sens uprawy roślin bobowatych wynika z wykorzystania ich zdolności do 
    symbiozy. Zjawisko symbioz w świecie roślin, nie tylko uprawnych, jest nie- 
    zwykle interesujące dla badaczy, szczególnie z takich dziedzin jak: mikrobiolo- 
    gia. fizjologia roślin, biochemia i genetyka. Z literatury wynika, że prace w tej 
    dziedzinie realizowane przez nauki podstawowe nie zawsze kończą się weryfi- 
    kacją w warunkach uprawy polowej. Agrotechnicy stosunkowo rzadko podejmują 
    badania nad aktywnością i efektywnością symbiozy, prawdopodobnie dlatego, 
    że jest niezwykle trudno w uprawie polowej wyodrębnić wpływ różnych czyn- 
    ników na przebieg i efekty tego procesu. Stosunkowo więcej jest badań prowa- 
    dzonych w kontrolowanych warunkach hali wegetacyjnej [2, 4, 51, 83, 136]. 
    Doświadczenia wazonowe, szczególnie te, w których stosuje się jałowe podłoże 
    (piasek, perlit, wennikulit) pozwalają dość dobrze wyodrębnić wpływ badanego 
    czynnika na nodulację, aktywność i efektywność symbiozy, ale nie gwarantują 
    powtarzalności w warunkach polowych, gdzie na duże zróżnicowanie podłoża 
    g.lebowego nakładają się jeszcze zmienne warunki meteorologiczne. 
    W badaniach własnych dążono do wykazania wpływu czynników (waż- 
    nych z punktu widzenia agrotechniki) na przebieg brodawkowania (jako pośred- 
    niego \\skaźnika symbiozy) i na plonowanie oraz zawartość białka ogółem w na- 
    ,iunach odmian grochu siewnego zróżnicowanych morfologicznie i użytkowo. 
    Du czynników tych zaliczono: nawożenie azotem mineralnym, nawożenie orga- 
    niczne w postaci słomy zbożowej lub nawozu zielonego z gorczycy białej upra- 
    \\ ianej w międzyplonie ścierniskowym, szczepienie nitraginą, uwzględniające 
    różne dawki i sposoby jej stosowania, dolistne lub przesiewne nawożenie mikro- 
    cicmentami, stosowanie zapraw chemicznych do ochrony materiału siewnego. 
    Badania przeprowadzono na różnych glebach (madzie rzecznej brunatnej i gle- 
    bie płowej), uwzględniając kilka odmian grochu siewnego, reprezentujących 
    odmienne typy morfologiczne i użytkowe, czyli odmiany typu pastewnego - 
    'Jaran'. 'SteIla', 'Bart' i konsumpcyjnego - 'Gniewko', 'Cyrkon', w tym rów-
    		

    /R105_066_0001.djvu

    			64 
    
    
    nież typowo warzywnego - 'Senator', o liściach przekształconych w wąsy czepne 
    ('Jaran') i o liściach parzystopierzasto złożonych. Uwzględniono także zróżni- 
    cowanie w budowie okrywy nasiennej odmian 'Bart', 'Cyrkon' i 'Senator'. 
    Głównym czynnikiem warunkującym wysoką aktywność symbiozy jest 
    obecność w ryzosferze dużej liczby komórek specyficznego, wirulentnego i bar- 
    dzo aktywnego w symbiozie z nią szczepu Rhizobium lub Bradyrhizobium [114, 
    115]. Liczebność bakterii symbiotycznych w danej glebie zależy głównie od ro- 
    dzaju i częstotliwości uprawy roślin bobowatych, składu granulometrycznego 
    gleby, jej odczynu i właściwości chemicznych, temperatury, jakościowego i iloś- 
    ciowego składu innych mikroorganizmów, w tym także występowania rhizobio- 
    fagów oraz stosowanych nawozów i pestycydów. Wymienione czynniki mogą 
    stymulować lub hamować rozwój bakterii Rhizobium i Bradyrhizobium, a nawet 
    eliminować całkowicie ze środowiska glebowego [26, 114, 115, 117, 118]. 
    W "Słowniku agro-bio-technicznym" [110] nie ma stosownego określenia 
    dla zjawiska opisującego tworzenie, wzrost, rozwój i rozpad brodawek korze- 
    niowych oraz związanych z tym takich cech, jak liczba, barwa, wielkość, czy 
    masa tych brodawek. W literaturze polskiej spotyka się dwa określenia: "bro- 
    dawkowanie" [56, 113], co można traktować jako zwrot analogiczny do po- 
    wszechnie funkcjonujących terminów, na przykład ukorzenianie, czy dojrzewa- 
    nie oraz "nodulacja" [84] - wyraz pochodzący od angielskiego "nodulation". 
    Niezależnie jednak od nazwy - "brodawkowanie", czy "nodulacja" - jest to bar- 
    dzo ważny etap w rozwoju roślin z rodziny Fabaceae i z tej racji zasługuje na 
    precyzyjną definicję i umieszczenie w słownikach rolniczych. 
    W badaniach własnych oznaczono mniejszą liczbę brodawek korzeniowych 
    na grochu uprawianym na madzie niż na glebie płowej, co wskazuje, podobnie 
    jak w innych badaniach [26, 41, 108, 139], na zależność liczebności bakterii 
    Rhizobium od składu granulometrycznego gleby i innych jej właściwości, a tak- 
    że od sposobu uprawy gleby. Obfitsza nodulacja,jaka miała miejsce w Mochełku, 
    wynikała ponadto ze stosunkowo częstej uprawy grochu. Liczebność brodawek 
    korzeniowych i ich masa zależały od przebiegu pogody w okresie wegetacji. 
    W glebie cięższej brodawkowanie ograniczał zarówno nadmiar, jak i niedobór 
    wilgoci, a w glebie lżejszej przede wszystkim jej niedobór, szczególnie wtedy, 
    gdy jednocześnie występowały wysokie temperatury powietrza. Obserwacje te 
    są zgodne z danymi podawanymi w literaturze [51, 62,112]. 
    Azot mineralny w podłożu uważany jest za czynnik hamujący symbiozę 
    roślin strączkowych, w tym także grochu, ale w niektórych przypadkach trakto- 
    wany jest jako czynnik plonotwórczy. Do badań nad wpływem zróżnicowanych 
    dawek azotu na plonowanie grochu wybrano odmianę 'Gniewko' o najwyższym 
    wówczas potencjale plonowania [135]. Doświadczenie w Przechowie przepro- 
    wadzono w specyficznych warunkach, gdyż gleba, którą wybrano do ekspery- 
    mentu charakteryzowała się wysoką, typową dla mady, zawartością azotu ogól- 
    nego. Z ogólnej ilości azotu znajdującego się w madach, tylko około l % wystę- 
    puje w formie azotanowej i amonowej wymiennej, czyli w formach najłatwiej 
    dostępnych dla roślin. Azot ten dostępny jest dla roślin przez cały okres wege-
    		

    /R105_067_0001.djvu

    			65 
    
    
    tacji, ale jego ilość zwiększa się wiosną w miarę wzrostu procesów mineraliza- 
    cji materii organicznej [72,91]. 
    W doświadczeniu własnym, podobnie jak w badaniach Jensena [47], zreali- 
    zowanych w zbliżonych warunkach glebowych, dawka N'w wysokości 30 kg'ha- 1 
    nie przyniosła wzrostu plonu nasion i słomy. W fazie płaskiego strąka i dojrza- 
    łości technicznej stwierdzono jednak przyrost masy nadziemnej pojedynczych 
    roślin pod wpływem stosowania dawek N 60 i 90 kg' ha-l. Podobne wyniki w ba- 
    daniach nad grochem uzyskał Hochman [40]. We wcześniejszych doświadcze- 
    niach Songi n i Czyża [111] długołodygowe odmiany 'Kujawski Wczesny' i 'Ka- 
    liski', nawożone dawkami N 30 i 60 kg'ha- 1 zawiązywały najwięcej strąków, 
    ale po podniesienu dawki N do 90 kg' ha-I liczba ta z reguły ulegała obniżeniu. 
    Jasińska i Malarz [44] oraz Jelinowski i Kamińska [45] uzyskali zwyżkę plonu 
    nasion w wyniku zastosowania wysokich dawek azotu pod zagraniczne, krótko- 
    łodygowe odmiany - 'Flavanda' lub' Allround'. 
    W badaniach własnych reakcja roślin na nawożenie azotem mineralnym, 
    \VyTaŻOna plonem nasion, związana była przede wszystkim z przebiegiem po- 
    gody. Wykazano, podobnie jak Songin i Czyż [lII], że w warunkach chłodnego 
    i wilgotnego lata nawożenie dawką N 60 kg'ha- I spowodowało istotny wzrost 
    plonu. Obserwacje i pomiary brodawkowania wykonane w fazie początku kwit- 
    nienia wskazywały na występowanie mniejszej niż w pozostałych dwóch latach 
    liczby brodawek korzeniowych, również o mniejszej masie, co sugerować może 
    niższą aktywność symbiozy. W innych pracach nad grochem i bobikiem susza 
    zmniejszała efektywność nawożenia azotem, również wtedy, gdy składnik ten 
    stosowany był w formie oprysku dolistnego [51, 62]. 
    Z praktycznego punktu widzenia najważniejszy jest jednak efekt ekono- 
    miczny nawożenia grochu azotem. W poniższym zestawieniu zawarto wyniki 
    uproszczonego obliczenia efektywności l kg nawozu azotowego opierając się 
    na plonach nasion odmiany 'Gniewko' uzyskanych w 1993 roku (kiedy nawo- 
    żenie azotem wywarło istotny wpływ na plonowanie) i aktualnych cenach na- 
    sion grochu paszowego oraz cenie nawozów. 
    
    
    Efektywność nawożenia azotem grochu siewnego odmiany 'Gniewko' w 1993 roku 
    
    
    Przedział dawek: 0-30 0-60 0-90 
    i Efektywność w kg nasion na l kg N: 10,0 8,3 4,0 
    I Cena w zł 1 kg nasion grochu (2001 r.) : 0,6 0,6 0,6 
    Efektywność w zł na l kg N: 6,00 4,98 2,40 
    Koszt nawożenia (2001 r.)': 1,65 1,72 1,80 
    Efektywność w zł na l kg N pomniejszona 
    o koszty nawożenia: 4,35 3,26 0,60 
    
    
    . ].5 zł za l kg N w nawozach mineralnych + koszt zastosowania odpowiednio w kolej- 
    nych przedziałach dawek 10, 15 i 20 % w stosunku do ceny azotu
    		

    /R105_068_0001.djvu

    			66 
    
    
    Z zestawienia wynika, że w latach, w których układ warunków pogodo- 
    wych jest podobny jak w roku 1993, to na glebach ciężkich ekonomicznie uza- 
    sadnione jest stosowanie dawek N do 60 kg' ha-I . Stosunkowo mała efektywność 
    uzyskana po zastosowaniu dawki N 90 kg'ha- I byłaby prawdopodobnie nie- 
    uzasadniona, gdyby uwzględnić jeszcze zwiększone koszty zbioru roślin. Pro- 
    blem polega również na rozstrzygnięciu, czy w danych warunkach nawożenie 
    azotem pod inne rośliny nie będzie bardziej efektywne. 
    W prezentowanych w tej pracy badaniach nie udowodniono, średnio dla 
    całego cyklu doświadczalnego, wpływu nawożenia azotem mineralnym na plony 
    słomy grochu. Oznaczenia plonu suchej masy pojedynczych roślin, wykonywane 
    w trakcie wegetacji, wskazywały jednak na przyrost masy wegetatywnej pod 
    wpływem tego nawożenia. Przyrost ten wynikał ze zwiększenia masy liści, które 
    w czasie dojrzewania i zbioru roślin kruszą się i opadają, w związku z czym nie 
    można było stwierdzić wpływu nawożenia mineralnego na plon słomy grochu. 
    Podobną interpretację swoich wyników przedstawili Wojcieska i wsp. [136, 
    137]. W badaniach Hochmana [40] wzrost plonu zielonej masy i słomy czeskiej 
    odmiany' Bohatyr' wynikał również z przyrostu długości łodyg. 
    Wielu autorów [62, 87, 111, 125, 137] donosi, że nawożenie azotem powo- 
    duje wzrost zawartości białka w nasionach lub częściach wegetatywnych roślin 
    strączkowych. W prezentowanych badaniach także wystąpił przyrost zawartości 
    białka ogółem w nasionach o 0,9 % w s.m. pod wpływem nawożenia dawką 
    azotu 60 kg' ha-I w porównaniu z obiektem bez nawożenia. W fazie płaskiego 
    strąka odnotowano również wyraźną tendencję do wzrostu zawartości azotu 
    ogółem w całych roślinach. Badania izotopowe udowodniły, że azot mineralny 
    kumuluje się przede wszystkim w naąziemnych częściach wegetatywnych [46, 
    99, 129]. Jensen [46] podaje, że to warunki pogodowe w czasie wypełniania 
    nasion decydują głównie o dynamice i ilości azotu przemieszczanego z części 
    wegetatywnych do nasion. Według tegoż autora istnieją różnice pomiędzy od- 
    mianami grochu, dotyczące dynamiki przemieszczania azotu z pędów i liści do 
    nasion i w jego doświadczeniach była ona większa u odmiany karłowej o zde- 
    terminowanym wzroście niż u odmiany w typie grochu pastewnego. Z kolei 
    Wojcieska i wsp. [137], porównując odmianę wąsolistną z tradycyjnie ulistnio- 
    nąnie udowodniła różnego tempa akumulacji azotu. 
    Poziom zawartości białka ogółem w dojrzałych nasionach grochu jest ce- 
    chą uwarunkowaną genetycznie i zmienną \v latach. Według Wiatra [135]. przy 
    stosowaniu tej samej agrotechniki, różnice w latach dla tej samej odmiany się- 
    gają 2 % w s.m. Podobny zakres zmienności tego składnika uzyskuje się pod 
    wpływem zróżnicowanego nawożenia Fotowego [62, 87. 111, 125, 137]. W ba- 
    daniach własnych czynniki agrotechnio..Lne (poza odmianami), średnio z lat ba- 
    dań, różnicowały zawartość białka w zakresie nie większym niż 1 % w s.m. 
    Różnice pomiędzy odmianami sięgały 1,6 % w s.m. Najwyższym poziomem 
    zawartości białka w nasionach charakteryzowała się pastewna odmiana 'Stella' 
    i warzywna odmiana 'Senator'. Odmiana 'Senator' wyróżniała się ponadto naj-
    		

    /R105_069_0001.djvu

    			67 
    
    
    wwiększą w latach badań, bo sięgającą nawet 3,6 % w s.m. zmiennością zawarto- 
    śc;ci białka w dojrzałych nasionach. 
    Ocena liczby i masy brodawek korzeniowych z obiektu nie nawożonego azo- 
    teiem i z obiektów, w których stosowano dawki tego składnika od 30 do 90 kg'ha- t 
    w.vskazuje, że w fazie zaawansowanego rozwoju roślin nawożenie azotowe za- 
    st6tosowane przedsiewnie miało stosunkowo niewielki wpływ na liczbę brodawek 
    kckorzeniowych. Zbliżone wyniki obserwacji nad grochem uzyskali w warunkach 
    kaontrolowanych Wojcieska i wsp. [136] oraz nad bobikiem w warunkach polo- 
    w:,\ych Bochniarz i wsp. [9]. Można więc sądzić, że azot mineralny w zakresie 
    daławek stosowanych w praktyce rolniczej - przejściowo tylko, bo na początku 
    w6egetacji roślin - hamuje nodulację. Zbieżne są z tym także wyniki analiz wy- 
    kClonanych przez Wojcieską i wsp. [136, 137] oraz Kocoń [51], potwierdzające 
    mllalejący w czasie wpływ azotu mineralnego, stosowanego przedsiewnie, na 
    opgraniczenie aktywności nitrogenazy. Według Sawickiej [101] związki azotowe 
    ni1ie zawsze wpływają na ograniczenie namnażania drobnoustrojów wiążących Nz. 
    W niektórych doświadczeniach wazonowych, co sygnalizuje Jensen [47], 
    v,\\)'sokie dawki azotu stosowane jednorazowo prowadziły do spadku plonu gro- 
    cichu. Spowodowane to zostało prawdopodobnie zmianą pH i zasoleniem podłoża, 
    nZ1a które groch jest szczególnie wrażliwy [17, 18]. Nie odnotowano natomiast 
    ta::akich symptomów w warunkach Polski w pracach badawczych innych autorów 
    [728, 36,44,45,95, 111], ani w badaniach własnych. 
    Przegląd dotychczasowych badań nad grochem i innymi strączkowymi 
    wsskazuje na stosunkowo dużą liczbę prac poświęconych nawożeniu tych roślin 
    anatem mineralnym. Wydawałoby się więc, że problem jest już rozwiązany, 
    a \ przy zmierzaniu w kierunku rolnictwa zrównoważonego, jest nawet nieaktualny. 
    Zlagadnienie to jest jednak ciągle przedmiotem prac naukowych, a obecne bada- 
    ninia ukierunkowane są często na rozpoznanie wpływu nawożenia azotem na roz- 
    Wl\\ój i funkcjonowanie bakterii brodawkowych i grzybów mikoryzowych, szcze- 
    gćgólnie w trudnych warunkach siedliskowych [7, 17,39,64]. 
    Wydawałoby się, że jedynie w kategoriach historycznej ciekawostki można 
    popotraktować informacje o tym, że w Polsce w XIX wieku groch uprawiano na 
    obJborniku [94]. Obecnie jednak problem nawożenia organicznego powrócił z po- 
    wC\\odu dominacji we współczesnym rolnictwie zmianowań z przewagą zbóż i nad- 
    mmiarem słomy w niektórych gospodarstwach. W pewnym zakresie dotyczy to 
    ró'-ównież międzyplonów ścierniskowych, zalecanych do uprawy na przyoranie 
    w \\ zmianowaniach wysyconych zbożami. Stosowane w takich formach nawoże- 
    nie1ie organiczne, według prezentowanych i cytowanych w piśmiennictwie rolni- 
    czy.:Z)m danych, wpływa między innymi na podniesienie zawartości w glebie 
    przprzyswajalnych składników, w tym fosforu i potasu [3, 24, 34]. 
    Przyoranie słomy jako nawozu organicznego pod groch 'Gniewko' nie 
    wp
    płynęło w znaczący sposób na zmianę właściwości chemicznych gleby, za 
    W)\')jątkiem wzrostu zawartości fosforu i potasu. Istotnych zmian, zwłaszcza do- 
    ty()czących podniesienia poziomu zawartości węgla organicznego, można byłoby 
    zap.apewne spodziewać się w tych lub podobnych warunkach siedliskowych do-
    		

    /R105_070_0001.djvu

    			68 
    
    
    piero po kilku latach systematycznego nawożenia słomą. Przyoranie między- 
    plonu ścierniskowego nie przyniosło także sygnalizowanych w niektórych pra- 
    cach, a cytowanych w innej publikacji własnej [3] zmian składu chemicznego 
    gleby. Środowisko glebowe cechuje się ogromną dynamiką, zwłaszcza jeśli 
    chodzi o przemiany węgla i azotu, stąd niezwykle ostrożnie należy podchodzić 
    do jednokrotnych w sezonie wegetacyjnym wyników oznaczeń tych pierwiast- 
    ków [72, 73, 91]. W przeprowadzonym doświadczeniu nie oceniano wpływu 
    nawozóW organicznych na właściwości fizyczne gleby, jednak zostały one opi- 
    sane, między innymi przez Gorzelanego [34], który wykazał, że właściwości te 
    mogą być modyfikowane jedynie przez szczególnie wysokie dawki słomy - po- 
    wyżej 10 t'ha- I , czyli takie, które w praktyce spotykane są bardzo rzadko. 
    Wyniki prac nad liczebnością bakterii i aktywnością mikrobiologiczną gle- 
    by, przeprowadzone między innymi przez Myśkowa i wsp. [78] i pośrednio 
    również badania własne, wskazują jednoznacznie na wzrost liczebności mikro- 
    organizmów w glebie po zastosowaniu nawożenia organicznego. Nawet okre- 
    sowe podniesienie dostępności węgla zwiększa liczebność mikroorganizmów, 
    w tym między innymi wolnożyjących i symbiotycznych wiążących azot atmos- 
    feryczny [101]. Dotyczy to także bakterii z rodzaju Pseudomonas i Arthrobac- 
    ter, wśród których wiele szczepów ma właściwości antagonistyczne w stosunku 
    do chorobotwórczych grzybów z rodzaju Phytium i Fusarium [117]. To intere- 
    sujące z naukowego i praktycznego punktu widzenia zagadnienie, wymagałoby 
    jednak współpracy mikrobiologów, fitopatologów i agrotechników w celu po- 
    głębienia badań nad dynamiką mikroorganizmów w różnych warunkach glebo- 
    wych i agrotechnicznych. Badania takie mogą mieć nie tylko znaczenie po- 
    znawcze, lecz tak jak jest to sugerowane w piśmiennictwie [117], powinny do- 
    prowadzić do wyprodukowania szczepionek dla roślin bobowatych. W ich skład 
    wchodziłyby nie tylko bakterie z rodzaju Rhizobium, ale i inne bakterie, na przy- 
    kład antagonistyczne w stosunku do grzybów pasożytniczych, grzyby saprofi- 
    tyczne i promieniowce, czyli zespoły mikroorganizmów stymulujące na przykład 
    najpierw rozkład substancji organicznych i udostępnienie źródeł węgla, a w na- 
    stępnej kolejności procesy wiązania azotu. Nie jest to zagadnienie nowe, bo na 
    przykład �?anowska [71] już w 1966 roku przebadała współżycie grochu z grzy- 
    bami mikoryzowymi, sugerując jednocześnie produkcję nie tylko szczepionek 
    nitraginowych, ale również mikoryzowych. Także Czajkowska-Strzemska [20] 
    podaje przykłady, w których infekcja mikoryzowa zwiększała brodawkowanie 
    roślin bobowatych, w tym również grochu. W najnowszych badaniach ponownie 
    podejmuje się problem współistnienia i wzajemnej stymulacji mikoryzy i nodu- 
    lacji [7, 13, 16, 77]. 
    W zrealizowanych badaniach nad grochem odmiany 'Gniewko' nie uzy- 
    skano, tak jak w doświadczeniach Avrova [5] nad łubinem, jednokierunkowego 
    i znacząco korzystnego wpływu nawożenia słomą na plonowanie roślin. Od- 
    mienna w kolejnych latach reakcja grochu na zastosowane nawożenie organiczne 
    wynikała zapewne z przebiegu pogody zarówno w czasie zimy, jak w czasie we- 
    getacji roślin. Wyniki dowodząjednak, że przyoranie słomy spowodowało przy-
    		

    /R105_071_0001.djvu

    			69 
    
    
    rost liczby brodawek korzeniowych. Mimo to uzyskane dane nie upoważniają 
    do twierdzenia, że wzmożone brodawkowanie miało wpływ na wzrost plonu na- 
    sion czy słomy grochu. Podobne badania przeprowadził Kotecki i wsp. [54, 55], 
    ale uzyskane wyniki nie potwierdziły istotnego wpływu stosowania słomy jęcz- 
    miennej na dynamikę gromadzenia suchej masy, makroelementów oraz plony 
    grochu odmian 'Opal' i 'Fidelia'. 
    Odmiana 'Gniewko' nie reagowała wzrostem plonu na uprawę po nawozie 
    zielonym z międzyplonu ścierniskowego. Plony nasion i słomy, a także zawartość 
    białka była na tym samym poziomie jak w obiekcie bez nawożenia organicznego, 
    mimo że warunki pogodowe w kolejnych latach były odmienne, a plony przyo- 
    rywanej gorczycy białej znacznie zróżnicowane. Liczba i masa brodawek ko- 
    rzeniowych była tu również na takim samym poziomie jak w obiekcie bez na- 
    wożenia. Scott i Knudsen [102] także nie stwierdzili zmian brodawkowania gro- 
    chu po zastosowaniu nawozu zielonego z rzepaku o wysokiej zawartości gluko- 
    zynalanów. 
    W warunkach polowych precyzyjną ocenę efektów szczepienia nitraginą 
    utrudnia fakt, że w trakcie wegetacji bakterie symbiotyczne, tak jak i inne mikro- 
    organizmy glebowe, przemieszczane mogą być wraz z glebą przez wiatr czy na- 
    rzędzia rolnicze i w ten sposób zaciera się efekt obiektu kontrolnego (bez szcze- 
    pienia). Przyrost liczby brodawek, odnotowany w początkowej fazie rozwojo- 
    \\ej grochu i uzyskany pod wpływem stosowania nitraginy świadczy o skutecz- 
    nym infekowaniu korzeni grochu przez bakterie wchodzące w skład szczepionki, 
    ale brak wpływu tego zabiegu na plony i niewielki wpływ na zawartość białka 
    sugerować może niską efektywność użytych szczepów. BrockwelI i Bottomley 
    [15] podają, że jest to dość częsta reakcja roślin uprawianych na glebach dosta- 
    tecznie zasiedlonych przez rodzime szczepy bakterii Rhizobium. Stosunkowo 
    niewielkie efekty szczepienia nitraginą grochu stwierdził również Simon i wsp. 
    [108], gdy w badaniach, prowadzonych na terenie Czech, stosował rodzime 
    szczepy Rhizobium. 
    Można oczywiście założyć, że lepsze rezultaty szczepienia nitraginą można 
    by osiągnąć w doświadczeniu prowadzonym w Przechowie na madzie, tym bar- 
    dziej. że przerwa w uprawie grochu była tam dłuższa niż w Mochełku. Jednak 
    \V skali kraju udział gleb zaliczanych do klasy bonitacyjnej II wynosi około 3 %, 
    a gleb zaliczanych do klasy bonitacyjnej IV prawie 40 % [92]. W tym więc kon- 
    tekście wyniki badań prowadzonych w Mochełku należy traktować jako bar- 
    dziej reprezentatywne. 
    Jak wspomniano we wstępie do niniejszej pracy pierwsze rezultaty badań 
    nad szczepieniem roślin bobowatych w kraju były bardzo efektowne i przykła- 
    dowo średni przyrost plonu nasion grochu wynosił 20 %, a siana z lucerny na- 
    wet 30 % [85, 94]. Uruchomienie produkcji szczepionki bakteryjnej oraz roz- 
    powszechnienie jej stosowania doprowadziło zapewne w Polsce do znacznego, 
    choć nie zawsze dostatecznego [114] zasiedlenia gleb bakteriami z rodzaju Rhi- 
    :obiull1. stąd można sądzić, że obecnie efekty szczepienia nitraginą nie są już 
    tak duże. Należy jednak dodać, że w literaturze sporadycznie spotyka się infor-
    		

    /R105_072_0001.djvu

    			70 
    
    
    macje o wyjątkowo korzystnych efektach plonotwórczych uzyskanych po za- 
    szczepieniu gleby niektórym i rasami bakterii Rhizobium [108]. W kontekście 
    badań własnych, jak j innych autorów [9, 88], wskazujących na stosunkowo 
    niewielkie efekty stosowania dostępnych obecnie szczepionek bakteryjnych dla 
    większości gatunków roślin bobowatych, uzasadnione wydają się więc prace nad 
    poszukiwaniem nowych, aktywnych szczepów Rhizobium, a także poszukiwanie 
    biotypów o wzmożonej nodulacji - tzw. supemodulacji [15, 33, 68, 69, 100]. 
    W pracach badawczych nad skutecznością zabiegu szczepienia bakteriami 
    Rhizobium poszukuje się różnych czynników wspomagających aktywność i efek- 
    tywność ich układu symbiotycznego z roślinami. Można do nich zaliczyć między 
    innymi nawożenie mikroelementami. Problematyka stosowania mikroelementów 
    w uprawie grochu została kompleksowo przebadana przez Czyża [21]. Nie- 
    którzy autorzy [9, 83, 132] poszukiwali związku pomiędzy stosowaniem mikro- 
    elementów a brodawkowaniem, jako pośrednim wskaźnikiem funkcjonowania 
    symbiozy. Najczęściej stosowano nawożenie molibdenem, czyli pierwiastkiem 
    wchodzącym w skład kompleksu enzymatycznego, odpowiedzialnego za wiąza- 
    nie azotu. Wyniki większości badań wskazywały na wzrost nodulacji pod wpły- 
    wem dol istnego lub doglebowego nawożenia molibdenem. W doświadczeniach 
    polowych nie badano natomiast relacji między stosowaniem wieloskładnikowego 
    mikroelementowego nawozu a brodawkowaniem i plonowaniem odmian grochu 
    siewnego. 
    W badaniach własnych do nawożenia wykorzystano kompleksowy nawóz 
    mikroelementowy Insol 6, w skład którego wchodził bor, cynk, mangan, miedź, 
    molibden i żelazo. Zastosowano dwa sposoby aplikacji nawozu, oczekując, że 
    w przypadku wąsolistnej odmiany 'Jaran' bardziej korzystne okaże się pokrycie 
    nasion mikroelementami niż oprysk do listny. Uzyskane wyniki nie potwierdziły 
    jednak tego założenia. Wąsolistna odmiana 'Jaran' reagowała istotnym wzrostem 
    plonu nasion na nawożenie Insolem 6 aplikowanym dolistnie. Wykazano, że 
    udział przylistków w masie liścia tej odmiany wynosił w dwóch kolejnych fazach 
    rozwojowych 63 i 47 % (dla odmiany 'Stella' odpowiednio 40 i 36 %). Z pew- 
    nością ten element miał znaczenie dla pobierania nawozu dostarczanego w postaci 
    roztworu wodnego. Nalborczyk [79] podaje, że odmiany wąsolistne, mające 
    mniejszą powierzchnię asymilacyjną, rekompensują ją poprawą stosunków 
    świetlnych w głębi łanu, lepszą aeracją, zapewniającą wyższe stężenie CO z oraz 
    większą zdrowotnością roślin, wynikającą z mniejszej transpiracji. Prawdopo- 
    dobnie uwarunkowania te decydują również o efektywności dolistnego dokar- 
    miania mikroelementami. Na zastosowane nawożenie mikroelementami odmia- 
    na 'Stella' zareagowała podwyższeniem zawartości białka w nasionach - więk- 
    szym po oprysku dolistnym niż po pokryciu nasion nawozem. Także wyniki 
    prac innych autorów wskazują, że reakcja odmian grochu na stosowanie mikro- 
    elementów jest zróżnicowana w latach i nie musi być związana z typem ulist- 
    nienia [36, 52]. Czyż [21], który w swoich badaniach uwzględnił tylko odmiany 
    tradycyjnie ulistnione, stwierdził korzystną interakcję odmian z niektórymi 
    mikroelementami, na przykład odmiany' Aster' z borem i manganem, a odmian
    		

    /R105_073_0001.djvu

    			71 
    
    
    'Paloma', 'Opal', 'Mige' z molibdenem i mieszanką boru, manganu i molibdenu. 
    W prezentowanych w niniejszej pracy badaniach przyrost plonu nasion pod 
    wpływem zastosowania mieszanki mikroelementów wynikał, podobnie jak w in- 
    nych pracach [21, 52], ze zwiększenia liczby strąków na roślinie i w mniejszym 
    stopniu z przyrostu liczby nasion w strąku. 
    Wyniki badań własnych, podobnie jak Bochniarza i wsp. [9], nie upoważ- 
    niają do stwierdzenia, że w warunkach polowych nawożenie mikroelementami 
    stymuluje nodulację. W wariancie z nawożeniem przedsiewnym rośliny zawią- 
    zały najmniej brodawek, a ich masa była mniejsza jeszcze nawet w początkowej 
    fazie kwitnienia, co sugeruje, że stężenie nawozu, jakie zastosowano w doświad- 
    czeniu spowodowało zakłócenia w brodawkowaniu. SzukaIski [124] podaje, że 
    wykorzystanie mikroelementów stosowanych donasiennie jest znacznie mniej- 
    sze niż stosowanych dolistnie i dlatego ich dawki powinny być wyższe. Jedno- 
    cześnie autor ten podaje, że roztwory B, Cu, Mn i Zn stosowane do moczen ia 
    nasion mogą obniżyć energię i zdolność kiełkowania nasion. Problem ten nie 
    wystąpił w badaniach własnych, gdyż nie stwierdzono, aby sposób aplikacji 
    mikroelementów różnicował obsadę roślin. 
    W praktyce rolniczej bardzo istotnym zagadnieniem jest wpływ chemicz- 
    nych zapraw nasiennych na ograniczenie rozwqju mikroorganizmów występują- 
    cych na nasionach i w glebie. Preparaty te hamująjednak rozwój nie tylko mikro- 
    organizmów pasożytniczych, ale także saprofitycznych i niestety również sym- 
    biotycznych. Zagadnienie to badali, m.in. Strzelec i Dec-Plewka [119], Strzelec 
    i :vrartyniuk [120, 121]. Obecnie nie kwestionuje się potrzeby stosowania za- 
    pra\\ chemicznych do ochrony materiału siewnego roślin strączkowych, gdyż 
    zabieg ten wpływa przede wszystkim na utrzymanie zakładanej obsady roślin, 
    ale i ksztahuje strukturalne elementy plonu [93, 120, 12]]. Potwierdzono to tak- 
    le \\ badaniach własnych, mimo że grzyby zasiedlające nasiona i korzenie te- 
    sto\\anych odmian nie występowały tutaj w takim nasileniu, jak na przykład 
    \\ doś\\iadczeniach Furgał- Węgrzyckiej [30, 31]. Reakcja badanych odmian na 
    tcn zabieg była zróżnicow'ana -- brak reakcji wyrażonej plonem nasion lub sło- 
    my st\\ ierdzono dla odmiany' Bart', a największy korzystny wpływ odnotowano 
    dla odmian: 'Senator', mimo że najobficiej przez grzyby zasiedlona była okry- 
    \I a nasienna odmiany 'Cyrkon'. Problem różnej podatności odmian na zasiedle- 
    nie patogenami zarówno materiału siewnego, jak i korzeni czy ryzosfery, jest 
    ll1an: fitopatologom [27, 30. 3 I] i dlatego zasługlue na szersze rozpoznanie 
    ró\ln;eż przez agrotechników, aby można było wyjaśnić jak szerokie znaczenie 
    lja\\ iska to może mieć w praktyce rolniczej, zwłaszcza w odniesieniu do go- 
    spodarstw proekologicznych. 
    Stosowanie zapraw chemicznych do ochrony materiału siewnego niewąt- 
    pli\\ie hamuje tempo i ogranicza wielkość brodawkowania, ale jak udowodniono 
    to \\ badaniach Strzelec i Martyniuk [120, ]2]] oraz Dunfielda i wsp. [23], a tak- 
    że w badaniach własnych jest to zjawisko przejściowe i w zasadzie dotyczy po- 
    czątkowego okresu wegetacji roślin. \Y warunkach gleby żyźniejszej ten nieko- 
    rzystny efekt byłby jeszcze mniejszy, czego między innymi dowodzą badania
    		

    /R105_074_0001.djvu

    			72 
    
    
    Strzelec i Dec-Plewki [119]. Przeżywalność bakterii Rhizobium po ich kontak- 
    cie z preparatami przeznaczonymi do zaprawiania nasion jest różna dla poszcze- 
    gólnych gatunków, a nawet ich szczepów. Zaprawy chemiczne ulegają stosun- 
    kowo szybkiemu rozkładowi w glebie, a jego tempo zależy między innymi od 
    składu mikroorganizmów glebowych. W przyszłości możliwe będzie wyselek- 
    cjonowanie lub uzyskanie, na przykład w wyniku transformacji genetycznych, 
    szczepów Rhizobium odpornych na ściśle określone substancje czynne zapraw 
    nasiennych [49]. Być może, że dostępne będą także nowe zaprawy nasienne 
    o bardzo wąskim spektrum działania, likwidujące tylko określone grupy mikro- 
    organizmów występujących na materiale siewnym lub w glebie. 
    Badania własne, dotyczące wpływu zaprawiania chemicznego i stosowaria 
    nitraginy na zasiedlenie korzeni przez grzyby i plon odmian grochu siewlego 
    zainspirowane zostały wynikami uzyskanymi wcześniej, również w Mochetu, 
    przez Rajs [95]. Znaczący spadek obsady roślin szczepionych nitraę;iną pro\\'- 
    dził we wspomnianych badaniach do istotnego (od 0,6 do 1,08 t'ha
     ) obniżffa 
    plonu nasion grochu siewnego w ciągu trzech kolejnych lat. Zmniejszenie od 
    wpływem nitraginy obsady roślin, przy prawie nie zmienionych pozostał.ch 
    strukturalnych elementach plonowania nasunęło przypuszczenie, że nitragna 
    lub samo jej podłoże, czyli tzw. nośnik, mogą być również pożywką dla paso- 
    żytniczych mikroorganizmów występujących w glebie czy na nasionach grochu 
    albo że ich rozwój stymulowany jest wydzielinami produkowanymi przez bakte- 
    rie wchodzące w skład szczepionki. W badaniach własnych - mimo stosowania 
    zwielokrotnionych dawek szczepionki - nie stwierdzono ujemnego jej wpływu 
    na rozwój roślin, ani w doświadczeniu, w którym stosowano nitraginę i mikro- 
    elementy, ani w doświadczeniu, w którym badano współdziałanie nitraginy i za- 
    praw chemicznych. Za przyczynę braku powtarzalności wyników można uznać: 
    wykorzystanie innych odmian niż testowana poprzednio [95], a wycofana już 
    z rejestru odmiana 'Opal' i być może zmodyfikowana technologia produkcji 
    nitraginy [15, 114]. Trudno jest natomiast doszukiwać się związku z przebie- 
    giem warunków wilgotnościowych i termicznych, gdyż w żadnym z porównywa- 
    nych okresów badawczych nie wystąpiły szczególne anomalie pogodowe. Warto 
    zauważyć, że również w doświadczeniach COBORU [135] 'Opal', podobnie 
    jak i 'Kujawski Wczesny', wyróżniały się słabszymi wschodami, a w efekcie 
    także niższą obsadą w porównaniu z innymi zarejestrowanymi wówczas odmia- 
    nami grochu siewnego. 
    Analizy fitopatologiczne wykazały, że w obiektach, w których stosowano 
    nitraginę liczebność grzybów zasiedlających korzenie odmian 'Cyrkon' i 'Bart' 
    była mniejsza niż w obiektach, w których szczepienia nie stosowano. Podobne 
    zależności, ale znacznie wyraźniej zarysowane, wykazała Pięta [86] w bada- 
    niach nad zdrowotnością i plonowaniem soi inokulowanej różnymi szczepami 
    Bradyrhizobium japonicum. Zjawiska te tłumaczyć może między innymi, cyto- 
    wana już opinia Strzelec [117, 118] o antagonizmie pomiędzy grzybami, w tym 
    głównie z rodzaju Fusarium, a bakteriami towarzyszącymi Rhizobium. Znacze- 
    nie ma tu również konkurencja o przestrzeń życiową w ryzosferze [15]. Pro-
    		

    /R105_075_0001.djvu

    			73 
    
    
    blematyka ta wydaje się szczególnie interesująca i ważna w kontekście dążeń do 
    wdrażania integrowanego systemu produkcji rolniczej, w którym groch siewny 
    i inne rośliny strączkowe mają swoje nie kwestionowane miejsce. Istnieje więc 
    potrzeba kontynuowania badań nad doskonaleniem szczepionek mikrobiolo- 
    gicznych oraz prowadzenia doświadczeń agrotechnicznych nad wykorzystaniem 
    naturalnej odporności odmian na patogeny. 
    W badaniach polowych nad symbiozą roślin bobowatych z bakteriami Rhi- 
    zobium problemem nie do końca rozwiązanym pozostaje dobór metody badaw- 
    czej. Mimo że doświadczenia w hali wegetacyjnej, a tym bardziej polowe są 
    uciążliwe i długotrwałe, to tylko one pozwalają w pełni zweryfikować wyniki 
    prac laboratoryjnych. W badaniach własnych pomocniczo posłużono się liczbą 
    i masą brodawek korzeniowych, które uważane są za pośredni wskaźnik funk- 
    cjonowania symbiozy [138], nie pozwalający jednak ocenić jej aktywności. 
    Wróbel [138] podaje, że odpowiednim wskaźnikiem do typowania aktywnych 
    szczepów Rhizobium może być ocena morfologiczna bakteroidów, występowa- 
    nie niektórych aminokwasów, a w szczególności kwasu asparaginowego, aspa- 
    raginy i glutaminy w liściach grochu, oddychanie roślin (zużycie tlenu) w po- 
    czątkowym okresie symbiozy, a w mniejszym stopniu również kształt, wiel- 
    kość, barwa i rozmieszczenie brodawek na korzeniach. 
    Obecnie za standardową metodę oceny aktywności symbiozy uważa się 
    metodę redukcji acetylenu do etylenu przez nitrogenazę bakteroidów opisaną, 
    m.in. przez Kocha i Evansa [50]. Pozwala ona wykazać dzienną i sezonową 
    zmienność aktywności nitrogenazy [29, 51, 109, 112], ale nie jest odpowiednia do 
    oceny poziomu azotu przyswojonego w całym sezonie wegetacyjnym [47], a to 
    w badaniach o charakterze agrotechnicznym, tak jak prezentowane tutaj badania 
    jest zwykle celem najważniejszym. 
    Do oszacowania efektywności symbiozy w warunkach polowych bardzo 
    przydatną jest metoda wykorzystująca izotopową formę azotu - 15 N [47,96]. 
    Umożliwia ona wykazanie, jaka część azotu znajdującego się w roślinie została 
    związana symbiotycznie a jaka pochodzi z gleby. Mimo wielu udoskonaleń 
    metoda ta ma nadal pewne mankamenty, a wśród nich konieczność doboru po- 
    równawczej rośliny nie należącej do rodziny Fabaceae. Wydaje się jednak, że 
    obecnie, kiedy rośnie znaczenie rolnictwa integrowanego, czy proekologicznego, 
    a tym samym zrozumienie dla potrzeby uprawy roślin bobowatych, powinna 
    również wzrosnąć ranga badań agrotechnicznych nad symbiozą, nawet jeżeli 
    będą tak kosztowne jak metody izotopowe. Będzie to szczególnie ważne, gdy 
    w szerszym zakresie pojawią się i będą wysoce aktywne szczepy Rhizobium czy 
    rośliny o wzmożonej zdolności do nodulacji [33, 68, 80, 100], a nawet rośliny 
    nie należące do rodziny Fabaceae (na przykład zboża), do których w ramach 
    inżynierii genetycznej przeszczepiony zostanie gen nif (nitrogen fixation), wa- 
    runkujący symbiotyczne przyswajanie azotu [68]. Zawsze jednak ostateczną 
    weryfikacją efektywności symbiozy będą doświadczenia polowe. 
    Jensen [46], posługując się metodą za znakowanym azotem oszacował, że 
    od kwitnienia do osiągnięcia dojrzałości roślina w wyniku symbiozy przyswaja
    		

    /R105_076_0001.djvu

    			74 
    
    
    jeszcze tyle azotu, ile związała do fazy kwitnienia (około 100 kg'ha- t N w częś- 
    ciach nadziemnych). Azot mineralny zastosowany przedsiewnie pobierany jest 
    natomiast do fazy kwitnienia roślin. Podobne wyniki nad dynamiką przyswaja- 
    nia azotu w różnych fazach wegetacji grochu opisuje Wojcieska i wsp. [137]. 
    Zbieżne są z tym również wyniki badań własnych, dotyczące zawartości i ilości 
    azotu skumulowanego przez groch w kolejnych fazach wegetacji. Dane te suge- 
    rują, jak istotną rolę w przyswajaniu azotu mineralnego odgrywają warunki pa- 
    nujące od kwitnienia grochu do końca jego wegetacji. Zagadnienie to z reguły 
    jest pomijane w pracach nad symbiozą. W doświadczeniu z odmianami 'Bart', 
    'Cyrkon' i 'Senator' dokonano oznaczeń liczby brodawek korzeniowych w fa- 
    zie płaskiego strąka i wykazano duże różnice międzyodmianowe. Zebrane tutaj 
    wyniki, jak również inne, przedstawione we wcześniejszej pracy [4], potwier- 
    dzają, że przy ocenie wpływu różnych czynników na brodawkowanie grochu 
    siewnego ważne są dwa terminy - pierwszy w fazie 3-4 liści i drugi - w fazie 
    płaskiego strąka. Takie czynniki jak przesuszenie gleby, zachwaszczenie, zwięk- 
    szające między innymi zacienienie rośliny uprawnej, porażenie przez choroby 
    ograniczające powierzchnię asymilacyjną, atak późnych szkodników (na przykład 
    mszyc), wyleganie roślin przyczyniają się do destrukcji aparatu fotosyntetycz- 
    nego i pozbawienia w ten sposób rośliny i bakterii brodawkowych źródła węgla. 
    Można więc na tym etapie utracić dotychczasowe efekty wysiłków poniesionych 
    na stworzenie optymalnych warunków do zaistnienia i funkcjonowania sym- 
    biozy. Na znaczenie tego zagadnienia wskazują też inni autorzy [32, 64, 112]. 
    Ostatnie 20-25 lat cechował znaczący postęp w hodowli grochu. Nowe od- 
    miany są z reguły średnio wysokie lub niskie, a ich potencjał plonowania jest 
    nawet do 50 % wyższy w porównaniu z tradycyjną, długołodygową odmianą 
    'Kujawski Wczesny' [126]. Część odmian ma liście zamienione w wąsy czepne 
    lubli usztywnioną łodygę. Tak duże zróżnicowanie morfologiczne, jak i wysoki 
    potencjał plonowania od początku sugerował, że odmiany te będą wymagały 
    nowych rozwiązań agrotechnicznych [8, 123]. Opublikowano szereg wyników 
    badań polowych, które między innymi dotyczyły reakcji odmian na stosowanie 
    zróżnicowanej obsady, nawożenie azotem mineralnym i stosowanie mikroele- 
    mentów [12, 21, 36, 44, 45, 53, 62, 111, 128]. Analiza tych prac i wyniki badań 
    własnych dają jednak podstawę do postawienia tezy, że nie ma jednoznacznie 
    zarysowanego związku pomiędzy pokrojem odmiany a wpływem wyżej wymie- 
    nionych zabiegów agrotechnicznych na plonowanie odmian grochu siewnego. 
    Pierwsze wyniki badań, przeprowadzone na początku lat osiemdziesiątych, 
    zwłaszcza te z zastosowaniem różnych dawek azotu mineralnego wskazywały 
    na istnienie takich interakcji. Porównywano jednak wtedy przede wszystkim 
    karłowe odmiany zagraniczne ('Flavanda', 'Allround') z tradycyjnymi, wyso- 
    kimi odmianami polskimi ('Kujawski Wczesny', 'Kaliski', 'Mazurska') [44,45, 
    111]. W późniejszych pracach, w których badano średnio- lub krótkołodygowe, 
    wysokoplonujące odmiany nie potwierdzono już istotnego i co ważniejsze, po- 
    wtarzającego się w latach i różnych miejscach, wpływu na plon odmian, nawet 
    tak oczywistego czynnika, jakim wydaje się być obsada roślin. Konkluzja tych
    		

    /R105_077_0001.djvu

    			75 
    
    
    badań jest przeważnie wskazaniem na jednakową dla wszystkich odmian obsadę 
    - ] 00 roślin na m 2 przy ich uprawie na nasiona [12, 28, 36, 53, 54, 128]. Po- 
    dobnie trudno jest doszukać się związku między morfotypem grochu a jego re- 
    akcją na nawożenie mikroelementami [21, 52]. Także jedno- lub dwuetapowy 
    sposób zbioru roślin nie miał wpływu na plon dwóch zróżnicowanych morfolo- 
    gicznie odmian grochu [61]. Warto też zwrócić uwagę na fakt, że w obrębie 
    biało kwitnących fonn Pisum sativum L., w grupie odmian jadalnych i ogólno- 
    użytkowych, stosunkowo niewielkie jest zróżnicowanie długości i masy syste- 
    mu korzeniowego, nawet przy porównaniu odmian wysokich i niskich. Bezspor- 
    nymi okazały się jednak różnice dotyczące wielkości systemu korzeniowego 
    między odmianami biało kwitnącymi, zaliczanymi do typu ogólnoużytkowego 
    a barwnie kwitnącymi odmianami pastewnymi [2,42, 127], czego konsekwencją 
    są specyficzne dla nich wymagania glebowe. 
    Nawiązując do hipotezy badawczej należy podkreślić, że nawożenieorga- 
    niczne w fonnie słomy zbożowej stymulowało wzrost nodulacji na korzeniach 
    grochu, mimo że analizy chemiczne nie wykazały zmian stosunku węgla do 
    azotu w glebie. Efektywność nawożenia mineralnego azotem kształtowana była 
    przede wszystkim przez warunki pogodowe i była naj wyższa, gdy nadmierne 
    uwilgotnienie i stosunkowo niska temperatura nie sprzyjały symbiozie. Jedno- 
    cześnie stwierdzono ograniczony, ujemny wpływ nawożenia azotem mineral- 
    nym na brodawkowanie roślin grochu w pełni ich wegetacji. Świadczy to o tym, 
    że w warunkach uprawy polowej, nawet przy dużej dostępności różnych form 
    azotu glebowego i dodatkowo wprowadzonego azotu mineralnego, stosunkowo 
    trudno jest zakłócić funkcjonowanie układu symbiotycznego Pisum sativum L. 
    - Rhizobium leguminosarum by. viciae, szczególnie w dłuższym przedziale cza- 
    sowym. 
    Ze względu na różną w latach reakcję odmiany 'Gniewko' na stosowanie 
    nawożenia organicznego i mineralnego nie można na podstawie przeprowadzo- 
    nych badań własnych wskazać na ewentualną potrzebę nawożenia azotem gro- 
    chu uprawianego w stanowisku, w którym stosowano nawożenie słomą lub 
    przyorano masę zieloną z międzyp lonu. 
    Hipoteza badawcza zakładała, że odmiana grochu o liściach parzystopie- 
    rzastych - ze względu na obfitsze. ulistnienie - powinna reagować na nawożenie 
    w fonnie oprysku dolistnego większym przyrostem plonu lub zawartością białka 
    niż odmiana wąsolistna. Uzyskane wyniki nie tylko nie potwierdziły tego zało- 
    żenia, a nawet udowodniono, że to właśnie wąsolistna odmiana 'Jaran' reago- 
    wała większym przyrostem plonu na dol istne stosowanie mikroelementów, co 
    zapewne związane było z wykształceniem bardzo dużych przylistków. Nie uzy- 
    skano jednak wyników wskazujących na to, że w warunkach polowych mikro- 
    elementy stymulują nodulację, a ich donasienna aplikacja prowadziła nawet do 
    zmniejszenia liczby brodawek korzeniowych, szczególnie w początkowym 
    okresie wegetacji roślin. 
    Statystycznie istotny efekt szczepienia nitraginą, wyrażający się 10 % 
    zwiększeniem plonu nasion stwierdzono tylko raz w ciągu siedmiu lat badań.
    		

    /R105_078_0001.djvu

    			76 
    
    
    Stosowanie nitraginy nie modyfikowało w znaczący sposób strukturalnych ele- 
    mentów plonu nasion i słomy grochu, nie miało też wpływu na poziom brodaw- 
    kowania grochu w pełni jego rozwoju. Po zastosowaniu szczepionki bakteryjnej 
    występowała jednak obfitsza nodulacja na początku wegetacji roślin oraz ten- 
    dencja do wzrostu zawartości białka w nasionach odmian 'Cyrkon', 'Bart' i 'Sa- 
    tum'. Interesujący i ważny jest zarysowany związek pomiędzy stosowaniem 
    nitraginy a spadkiem liczebności grzybów, w tym patogenicznych na korzeniach 
    grochu. Powinny być w tym kierunku prowadzone szersze badania, a ich wyniki 
    mogą być bardzo ważne, szczególnie dla gospodarstw proekologicznych. 
    Wykazano, że chemiczne zaprawy stosowane do ochrony materiału siew- 
    nego wpłynęły na spadek liczebności grzybów pasożytniczych i saprofitycznych, 
    zasiedlających korzenie i pozwoliły na utrzymanie obsady żbliżonej do zaplano- 
    wanej, co w efekcie dało wzrost plonu nasion i słomy dwóch spośród trzech ba- 
    danych odmian grochu. Potwierdzono więc założenie o różnej reakcji odmian 
    na ten zabieg. Ponadto wykazano, że zaprawy chemiczne powodowały zmniej- 
    szenie liczby brodawek korzeniowych, lecz było to zjawisko przejściowe, doty- 
    czące tylko początkowej fazy rozwojowej i nie mające wpływu na plony nasion 
    i słomy grochu.
    		

    /R105_079_0001.djvu

    			7. WNIOSKI 
    
    
    l. Spośród czynników agrotechnicznych największy i niezależny od warunków 
    pogodowych korzystny wpływ na przyrost plonów nasion i słomy grochu 
    siewnego wywarło stosowanie zapraw chemicznych do ochrony materiału 
    siewnego. 
    2. Stosowanie słomy jako nawozu organicznego i szczepienie nitraginą powo- 
    dowało zwiększenie, a nawożenie azotem mineralnym, przedsiewna aplika- 
    cja mikroelementów i zaprawy chemiczne zmniejszenie nodulacji wyrażone 
    liczbą i masą brodawek korzeniowych oznaczonych w fazie 3-4 liści. Przed- 
    siewne zabiegi agrotechniczne nie miały wpływu na liczbę i masę brodawek 
    w fazie początku kwitnienia. Plony odmian grochu siewnego nie zależały od 
    wielkości nodulacji. 
    3. Nawożenie słomą powodowało w poszczególnych latach wahania plonów na- 
    sion i słomy odmiany 'Gniewko' w granicach do 15 % w porównaniu z upra- 
    wą bez nawożenia organicznego. Nawóz zielony z gorczycy białej nie miał 
    wpływu na plony nasion i słomy tej odmiany. 
    4. Stosowanie pod odmianę 'Gniewko' azotu mineralnego, szczególnie w daw- 
    kach 60 i 90 kg' ha-t prowadziło do zwiększenia udziału liści i kwiatów w ma- 
    sie nadziemnej i przyrostu liczby strąków na roślinie. Istotny wzrost plonu 
    nasion i słomy po zastosowaniu azotu w dawce 60 kg' ha-I w porównaniu 
    z obiektem bez nawożenia uzyskano tylko w chłodnym i wilgotnym roku. 
    5. Stosowanie mikroelementów w formie oprysku dolistnego przyczyniło się 
    do wzrostu plonu nasion wąsolistnej odmiany 'Jaran' i zawartości białka 
    ogólem w nasionach odmiany 'Stella' o liściach parzystopierzastych. 
    6. Chemiczne zaprawianie materiału siewnego wpłynęło na utrzymujące się, aż 
    do początku kwitnienia, zmniejszenie liczebności grzybów patogenicznych 
    i saprofitycznych zasiedlających korzenie grochu. Zabieg ten przyczynił się 
    do uzyskania zbliżonej do planowanej obsady roślin odmian 'Cyrkon' i 'Se- 
    nator', a w efekcie przyrostu plonów nasion i słomy obu tych odmian 
    7. Szczepienie gleby lub materiału siewnego nitraginą nie miało wpływu na 
    strukturalne elementy plonowania i nie spowodowało przyrostu plonu nasion 
    i slomy odmian 'Jaran', 'Stella" 'Cyrkon', 'Senator' i 'Bart'. Nie wykazano 
    \\spółdziałania nitraginy i nawożenia mikroelementami na plonowanie gro- 
    chu. Stosowanie nitraginy przyczyniło się do spadku liczebności grzybów 
    patogenicznych i saprofitycznych zasiedlających korzenie grochu w począt- 
    kowej fazie rozwoju roślin. 
    8. Zawartość białka ogółem w nasionach grochu zależała głównie od przebiegu 
    pogody i uwarunkowań genetycznych odmian. Zabiegi agrotechniczne, za 
    \\yjątkiem dolistnego dokarmiania mikroelementami, nie powodowały wzro- 
    stu zawartości tego składnika w nasionach.
    		

    /R105_080_0001.djvu

    			78 
    
    
    9. Odpowiednimi terminami do oceny wpływu czynników agrotechnicznych na 
    nodulację jako pomocniczego wskaźnika oceny efektywności symbiozy gro- 
    chu siewnego z bakteriami brodawkowymi, są faza 3-4 liści i faza płaskiego 
    strąka. 
    
    
    /
    :;-;---;
    .... ,
     
    /
     .()",'ł.,Ct.. 11 0. A "- 
    i' ".::v '
    )\ 
    i;;: Pą\liotP¥.3\'.! ) . 
    : -Zj c.}'
    uP.. OJ >" ;.; 
    '. .
    
     GLOWNAf,." 
    \.:
    6'.., 1
    
    '
    / 
    , .;'1>' 
    1<:,l-'/ 
    "<:!
    
    :?/
    		

    /R105_081_0001.djvu

    			79 
    
    
    LITERATURA 
    
    
    [l] Abdel-Wahab A.M., Abd-Ałła M.H., Zahran H.H., 1996. Root-hair infection 
    and nodulation offour grain legumes as affected by the form and the appli- 
    cation time ofnitrogen fertilizer. Folia Microbiol. 41 (4),303-308. 
    [2] Andrzejewska J., 1992. Wpływ inokulacji szczepami bakterii Rhizobium 
    leguminosarum na przyrost suchej masy roślin odmian grochu siewnego 
    (Pisum sativum L.) w trzech fazach rozwojowych. Zesz. Nauk. ATR w Byd- 
    goszczy, Rolnictwo 31, 55-62. 
    [3] Andrzejewska J., 1999. Międzyplony w zmianowaniach zbożowych. Post. 
    Nauk Roln. l, 19-32. 
    [4] Andrzejewska l, Sypniewski J., 1992. Wpływ inokulacji szczepami bak- 
    terii Rhizobium leguminosarum na przebieg nodulacji i plon nasion odmian 
    grochu siewnego (Pisum sativum L.). Zesz. Nauk. ATR w Bydgoszczy, Rol- 
    nictwo 31, 45-54. 
    [5] Avrov O.E., 1977. VIijanie wnesenija solomy na fiksaciju atmosfemogo 
    azota bobowymi rastenijami. Agrochimija 6, 11-17. 
    [6] Beringer lE., 1984. The significance of symbiotic nitrogen fixation in 
    plant production. Critical Rev. in Plant Sci. 1 (4),269-286. 
    [7] Bethlenfalvay GJ., Andrade G., Azcon-Aguilar c., 1997. Plant and soil 
    responses to mycorrhizal fungi and rhizobacteria in nodulated or nitrate- 
    fertilized peas (Pisum sativum L.). Biol. Fertil. Soils 24,164-168. 
    [8] Boehniarz J., 1989. Czynniki agrotechniczne w plonowaniu roślin strącz- 
    kowych. Mat. konf. Przyrodnicze i agrotechniczne uwarunkowania pro- 
    dukcji nasion roślin strączkowych. Cz. I. JUNG Puławy, 19-42. 
    [9] Bochniarz J., Bochniarz M., Lenartowicz W., 1987. Wpływ zaprawiania 
    nasion nitraginą i molibdenem oraz nawożenia azotem na plonowanie bo- 
    biku (Viciafaba minor). Pam. Puł. 89, 1-40. 
    [! O] Bolanos L., Esteban E., Lorenzo c., Femandez Pascual M.R., Garate A., 
    Bonilla L., ] 994. Essentiality of boron for symbiotic dinitrogen fixation in 
    pea (Pisum sativum) Rhizobium nodules. Plant Physiol. 104 (1), 85-90. 
    [] ]] Bollman M.l.. Vessey J.K., 1997. Intermittent exposures to NO) or NH
     
    ha\e very different effects on nodulation in Pisum sativum. Current Plant 
    Sei. and Biotech. in Agriculture 31. Ed. RJ. Summerfield, Biological Ni- 
    trogen Fixation for the 21 st Century, Kluwer Academic Publishers, The 
    
    etherlands, 265. 
    [12] Borowiecki l. Księżak J., Bochniarz l, 1993. Plonowanie wybranych od- 
    mian grochu siewnego w zależności od gęstości siewu. Pam. Pul. 102, 135- 
    144. 
    [13] Brewin NJ., Legocki A.B., 1996. Biological nitrogen fixation for sustain- 
    able agriculture. Trends in Microbiol. 4 (12), 476-477.
    		

    /R105_082_0001.djvu

    			80 
    
    
    [14] Brito B., Palacios J.M., Hidalgo E., Imperial J., Ruiz-Argueso T., 1994. 
    NickeI availability to pea (Pisum sativum L.) plants limits hydrogenase ac- 
    tivity of Rhizobium leguminosarum by. viciae bacteroides by affecting the 
    processing of the hydrogenase structural subunits. J. Bacter. 176 (ł7), 
    5297-5303. 
    [J 5] Brockwell J., Bottomley P.J., 1995. Recent advances in inoculant tech- 
    nology and prospects for the future. Soil Biol. Biochem. 27 (4/5), 683-697. 
    [16] Burdman S., Kigel J., Okon Y., 1997. Effects of Azospirillum brasilense on 
    nodulation and growth of common bean (Phaseolus vulgaris L.). Soi I Biol. 
    . Biochem. 29 (5/6), 923-927. 
    [17] Cordovilla M.D.P., Ligero F., L1uch C., 1999. Effects ofNaCI on growth 
    and nitrogen fixation and assimilation of inoculated and KN0 3 fertilized 
    ViciaJaba L. and Pisum sativum L. plants. Plant Sci. 140, 127-136. 
    [18] Cordovilla M.D.P., acana A., Ligero F., L1uch C., 1995. Salinity effects on 
    growth analysis and nutrient composition in four grain legumes: Rhizobium 
    symbiosis. J. Plant Nutr. 18 (8), 1595-1609. 
    [19] Cox D., Bezdicek D., Fauci M., 2001. Effects of com post, co al ash, and 
    straw amendments on restoring the quality of eroded Palouse soil. Biol. 
    Fertil. Soils 33 (5),365-372. 
    [20] Czajkowska-Strzemska J., 1988. Mikoryza roślin użytkowych. PWN War- 
    szawa. 
    [21] Czyż Z., 1992. Wpływ stosowania boru, manganu i molibdenu na plo- 
    nowanie grochu siewnego (Pisum sativum L.) w uprawie na nasiona. Wyd. 
    AR w Szczecinie, Rozp. hab. 144. 
    [22] Doyle J.J., 1998. Phylogenetic perspectives on nodulation: evolving views 
    of plants and symbiotic bacteria. Trends in Plant Sci. 3 (12), 473-478. 
    [23] Dunfield KE., Siciliano S.D., Germida J.J., 2000. The fungicides thiram 
    and captan affect the phenotypic characteristics of Rhizobium leguminosa- 
    rum strain C l as determined by F AME and Biolog analyses. Biol. Fertil. 
    Soils 31, 303-309. 
    [24] Dziadowiec H., 1987. Przemiany w glebie słomy zbóż stosowanej jako na- 
    wóz organiczny ijej agroekologiczne działanie. Post. Nauk Roln. 4,39-59. 
    [25] Evans J., Fettell N.A., O'Connor G.E., Carpenter D.J., Chalk P.M., 1996. 
    Effect of soi l treatment with cereal straw and method of crop establishment 
    on field pea (Pisum sativum L.) N 2 fixation. Biol. Fertil. Soils 24 (1), 87-95. 
    [26] Fettell N.A., O'Connor G.E., Carpenter D.J., Evans J., Bamforth L Oti- 
    Boateng C., Hebb D.M., Brockwell J., 1997. Nodulation studies on leg- 
    umes exotic to Australia: the influence of soil populations and inocula of 
    Rhizobium leguminosarum by. viciae on nodulation and nitrogen fixation 
    by field peas. App. Soil Ecol. 5 (3), 197-210.
    		

    /R105_083_0001.djvu

    			81 
    
    
    [27] Filipowicz A., 1993. Podatność odmian i rodów grochu (Pisum sativum L.) 
    o nasionach żółtych i gładkich na grzyby patogeniczne. Biul. JHAR 186, 
    89-94. 
    [28] Fordoński G., Gronowicz Z., Paprocki S., 1988. Wpływ ilości wysiewu na 
    plon i wartość pokannową nowych odmian grochu siewnego. Acta Acad. 
    Agricult. Techn. Olst. Agricultura 45, 157-165. 
    [29] Fried M., Broeshart H., 1975. An independent measurement ofthe amount 
    ofnitrogen fixed by a legume crop. Plant and Soil43, 707-711. 
    [30] Furgał-Węgrzycka H., 1984. Badania nad grzybami zasiedlającymi środo- 
    wisko uprawne grochu i peluszki. Zesz. Nauk. ART w Olsztynie, Rolni- 
    ctwo 39, 3-40. 
    [31] Furgał-Węgrzycka H., 1984. Badania nad mikroflorą zasiedlającą nasiona 
    grochu i peluszki. Zesz. Nauk. ART w Olsztynie, Rolnictwo 39, 49-62. 
    [32] Głażewski S., 1975. Donory 14C-asymilatorów dla strąków i korzeni gro- 
    chu. Pam. Puł. 64, 189-207. 
    [33] Głowacka M., 1990. Możliwości zwiększania symbiotycznego wiązania 
    azotu. Post. Mikrobio!. XXIX (1-2), 17-28. 
    [34] Gorzelany P., 1986. Wpływ uprawy roli i nawożenia słomą na niektóre 
    właściwości fizyczne czarnej ziemi wrocławskiej i plony roślin. Zesz. Na- 
    uk. AR we Wrocławiu, Rolnictwo XLIV, 187-205. 
    [35] Gospodarczyk F., Hryncewicz Z., Nowak W., Sowiński 1., 1993. Rozwój 
    i plonowanie nasienne lucerny mieszańcowej (Medicago media L.) pod 
    wpływem nawożenia mikroelementami (B, Mo, Co) i szczepienia nasion 
    bakteriami brodawkowymi. Rocz. AR w Poznaniu, Rolnictwo CCXL VII, 
    175-184. 
    [36] Gronowicz Z., Fordoński G., Klicka L, 1989. Wpływ nawożenia Florovi- 
    tem oraz rozstawy rzędów na plonowanie nowych odmian grochu siew- 
    nego. Mat. konf. Przyrodnicze i agrotechniczne uwarunkowania produkcji 
    nasion roślin strączkowych. Cz. II. JUNG Puławy, 116-122. 
    [37] Harasim A., 1989. Efektywność nawożenia azotem bobiku i grochu w upra- 
    wie na nasiona. Mat. konf. Przyrodnicze i agrotechniczne uwarunkowania 
    produkcji nasion roślin strączkowych. Cz. II. Puławy, 219-226. 
    [38] Hernandez L.E., Garate A., Carpena-Ruiz R., 1995. Effect of cadmium on 
    nitrogen fixing pea plants grown in perlite and vermiculite. J. Plant Nutr. 
    18 (2), 287-303. 
    [39] Hervas A., Caba 1.M., Ligero F., Lluch C., 1991. Effect of combined nitro- 
    gen supply and nodulation on nitrate reductase activity and growth of pea 
    plants. 1. Plant Nutr. 14 (12),1319-1330. 
    [40] Hochman M., 1989. Vliv stupnovaneho hnojeni dusikem na vynos semen 
    hrachu (Pisum sativum L.). Rost!. Vyroba 3 (5),477-482.
    		

    /R105_084_0001.djvu

    			82 
    
    
    [41] Hoeflich G., Tauschke M., Kuehn G., Werner K., Frielinghaus M., Hoehn 
    W., 1999. Influence of long-term conservation tillage on soil and rhizo- 
    sphere microorganisms. Biol. Fertil. Soils 29,81-86. 
    [42] Ignaczak S., Wojtasik M., 1998. Oddziaływanie właściwości gleby na 
    wielkość masy roślin grochu i rozmieszczenie ich korzeni. Frag. Agron. 2 
    (58),95-105. 
    [43] Jasińska Z., Kotecki A., 1993. Rośliny strączkowe. PWN Warszawa. 
    [44] Jasińska Z., Malarz W., 1983. Wpływ nawożenia azotowego i zagęszczenia 
    roślin na rozwój i plonowanie kilku odmian grochu. Zesz. Nauk. AR we 
    Wrocławiu, Rolnictwo XL, 125-134. 
    [45] Jelinowski S., Kamińska M., 1989. Wpływ ilości wysiewu i nawożenia azo- 
    tem na plony grochu siewnego odmiany Allround w porównaniu do Kujaw- 
    skiego Wczesnego. Mat. konf. Przyrodnicze i agrotechniczne uwarunkowa- 
    nia produkcji nasion roślin strączkowych. Cz. II. IUNG Puławy, 210-218. 
    [46] Jensen E.S., 1986 a. Symbiotic N 2 fixation in pea and field bean estimated 
    by 15 N fertilizer dilution in field experiments with barley as a reference 
    crop. Plant and Soil 92, 3-13. 
    l47] Jensen E.S., 1986 b. Symbiotic nitrogen fixation and nitrate uptake by the 
    pea crop. Riso-M-2591 National Laboratory. Denmark. 
    [48] Jerzy M., 2000. Zmiany w nazewnictwie i klasyfikacji roślin uprawnych. 
    Zesz. Nauk. ATR w Bydgoszczy, Rolnictwo 45,7-10. 
    [49] Jones R., Giddens J., 1983. Introduction of effective N 2 - fixing rhizobial 
    strains into the soybean plant by use of fungicide resistance. Agronomy J. 
    76, 599-602. 
    [50] Koch B., Evans H.J., 1966. Reduction acetylene to ethylene by soybean 
    root nodules. Plant Physiol. 41, 1748-1750. 
    [51] Kocoń A., 1997. Wpływ sposobu żywienia azotem na symbiotyczne wiąza- 
    nie N 2 i wykorzystanie potencjału plonotwórczego bobiku (Vicia faba L. 
    ssp. minor Harz). Rozp. doktorska. HJNG Puławy. 
    [52] Kotecki A., 1990. Wpływ dolistnego nawożenia molibdenem na plonowanie 
    odmian grochu. Zesz. Nauk. AR we Wrocławiu, Rolnictwo LII, 121-132. 
    [53] Kotecki A., 1994. Wpływ ilości wysiewu na rozwój i plonowanie kilku od- 
    mian grochu jadalnego. Zesz. Nauk. AR we Wrocławiu, Rolnictwo LXI, 
    253, 57-69. 
    [54] Kotecki A., Kozak M., Steinhoff-Wrzesińska A., 1996. Wpływ przedplonu 
    i ilości wysiewu na rozwój i plonowanie odmian grochu. Zesz. Nauk. AR 
    we Wrocławiu, Rolnictwo LXVIII, 195-209. 
    [55] Kotecki A., Kozak M., Steinhoff-Wrzesińska A., 1996. Wpływ przedplonu 
    i ilości wysiewu na dynamikę gromadzenia suchej masy oraz makroele- 
    mentów u różnych morfotypów grochu. Zesz. Nauk. AR we Wrocławiu, 
    Rolnictwo LXVIII, 211-222.
    		

    /R105_085_0001.djvu

    			83 
    
    
    [:'6] Koter Z., 1965. Żywienie azotowe roślin motylkowych. Pam. Puł. 20, 7-52. 
    [57] Kucharski J., Kuczyńska L., 1993. Wpływ molibdenu na plonowanie bobi- 
    ku i rozwój szczepów Rhizobium leguminosarum. Biul. Nauk. ART w Ol- 
    sztynie 2 (12),59-64. 
    [58] Kucharski 1., Niklewska-Larska 1'., 1992. Wpływ nawożenia mineralnego 
    na właściwości biochemiczne promieniowców antybiotycznych w stosunku 
    do Rhizobium leguminosarum. Zesz. Nauk. ART w Olsztynie, Rolnictwo 
    54, 15-22. 
    [59] Kucharski 1., Niklewska-Larska 1'., Niewolak T., 1992. Wpływ substancji 
    organicznej i niektórych grup drobnoustrojów na liczebność i aktywność 
    mikroorganizmów glebowych. Cz. II. Liczebność grup fizjologicznych. 
    Zesz. Nauk. ART w Olsztynie, Rolnictwo 54, 23-32. 
    [60] Kuduk Cz., 1994. Reakcja grochu (Pisum sativum L.) na siarczan mie- 
    dziowy w zależności od dawki. Zesz. Nauk. AR we Wrocławiu, Rolnictwo 
    LXII, 25-31. 
    [61] Kulig B., Pisulewska E., Ziółek W., Antoniewicz A., 1997. Wpływ spo- 
    sobu zbioru na plonowanie i jakość białka nasion dwóch odmian grochu 
    siewnego. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 446,147-152. 
    [62] Kulig B., Ziółek W., 1997. Plonowanie zróżnicowanych morfologicznie 
    odmian grochu siewnego i bobiku w zależności od nawożenia azotem. 
    Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 446, 207-212. 
    [63] Labes G., Ulrich A., Lentzsch P., 1996. Influence of bovine slurry deposi- 
    tion on the structure of nodulation Rhizobium leguminosarum by. viciae 
    soil populations in a natural habitat. App. Environ. Microbiol. 62 (5), 1717- 
    1722. 
    [64] Lhuillier-Soundele A., Munier-Jolain N.G., Ney B., 1999. Influence of 
    nitrogen availability on seed nitrogen accumulation in pea. Crop Sci. 39, 
    1741-1748. 
    [65] Liebhard P., Mechtler K., 1986. Untersuchungen ueber ein steigendes 
    Stickstoffangebot in Naehrloesung auf die Knoellchenbildung bei Erbse 
    (Pisum sativum L.) und Ackerbohne (Vicia Jaba L.). Bodenkultur (Austria) 
    37 (2),121-131. 
    [66] Lista odmian roślin rolniczych 1986, 1988, 1990, 1993, 1995. COBORU, 
    Słupia Wielka. 
    [67] Lista odmian roślin warzywnych 1993. COBORU, Słupia Wielka. 
    [68] Lorkiewicz Z., 1981. Genetyczna kontrola biologicznego wiązania azotu. 
    [W:] Mikrobiologiczne przemiany związków azotowych w glebie w róż- 
    nych warunkach ekologicznych. IUNG Puławy. 
    [69] Lorkiewicz Z., KowaIczuk E., Kasprzyk M., Staniewski R., 1993. Poszu- 
    kiwanie szczepów Rhizobium wysoce efektywnych w wiązaniu azotu z bo- 
    bikiem. Biul. Nauk. ART w Olsztynie 29 (12),65-69.
    		

    /R105_086_0001.djvu

    			84 
    
    
    [70] Losakov V.G., Sidorenko O.D., Sultanov M.M., 1981. VIijanie pozhniv- 
    nykh udobrenij na mikrofloru demovo pozolistoj pochvy v specializiro- 
    vanykh zemovykh sevooborotach. Izv. TSCHA 5, 70-78. 
    [71] �?anowska J., 1966. Wpływ rodzaju pokarmu azotowego na rozwój miko- 
    ryzy w korzeniach grochu. Pam. Pul. 21, 365-384. 
    [72] �?oginow W., Janowiak J., Spychaj-Fabisiak E., 1987. Zmienność ogólnej 
    zawartości i poszczególnych form azotu w glebie. Zesz. Nauk. A TR w Byd- 
    goszczy, Rolnictwo 23, 13-29. 
    [73] �?oginow W., Wiśniewski W., Janowiak J., 1981. Zmienność ogólnej zawar- 
    tości węgla w glebie. Zesz. Nauk. A TR w Bydgoszczy, Rolnictwo 13, 5-15. 
    [74] Mahon J.D., Child J.J., 1979. Growth response of inoculated peas (Pisum 
    sativum L.) to combined nitrogen. Can. J. Bot. 57, 1687-1693. 
    [75] Martensson AM., Rydberg 1., 1996. Wechselwirkungen zwischen Erbsen- 
    sorte und Rhizobium Stamm unter Beruecksichtingung der fruehen Sym- 
    biose, der Knoellchenbildung und der N-Aufnahme. Plant Breed. 115 (5), 
    402-406. 
    [76] Mercik S., Mercik T., 1974. Działanie azotu mineralnego na rośliny motyl- 
    kowe uprawiane na glebach o różnym zakażeniu bakteriami brodawkowy- 
    mi. Rocz. Nauk Roln. 100A (2), 73-84. 
    [77] Morandi D., Sagan M., Prado-Vivant E., Duc G., 2000. Influence of genes 
    determining supernodulation on root colonization by the mycorrhizaJ fun- 
    gus Glomus mosseae in Pisum sativum and Medicago truncatula mutants. 
    Mycorrhiza 10,37-42. 
    [78] Myśków W., Wróblewska B., Stachyra A, Perzyński A., 1988. Wpływ 
    wieloletniego nawożenia organicznego i mineralnego na biologiczne wią- 
    zanie azotu atmosferycznego oraz na produkcyjność gleb lekkich. Pam. 
    Pul. 93, 131-142. 
    [79] Nalborczyk E., 1993. Biologiczne uwarunkowania produktywności roślin 
    strączkowych. Frag. Agron. 4, 147-150. 
    [80] Nelson L.M., 1983. Variation in ability of Rhizobium leguminosarum iso- 
    lates to fix dinitrogen symbiotically in the presence od ammonium nitrate. 
    Can. J. Microbiol. 29, 1626-1633. 
    [81] Nowak A, Michalewicz W., Jakubiszyn B., 1993. Wpływ nawożenia obor- 
    nikiem, słomą i biohumusem na liczebność bakterii, grzybów, promieniow- 
    ców oraz biomasę mikroorganizmów w glebie. Zesz. Nauk. AR w Szcze- 
    cinie, Rolnictwo LVII, 101-113. 
    [82] Nowotny-Mieczyńska A., 1969/70. Problemy biologicznego wiązania wol- 
    nego azotu. Post. Mikrobiol. VIII (2), 193-203. 
    [83J Nowomy-Mieczyńska A, Araźna J., 1965. Wpływ dolistnego lub dokorze- 
    niowego stosowania molibdenu na symbiozę lucerny. Pam. Pul. 20, 75-82.
    		

    /R105_087_0001.djvu

    			85 
    
    
    [84] Nowotny-Mieczyńska A., Araźna J., 1968. Wpływ długości dnia na sym- 
    hiozę soi i seradeli w zależności od różnych dawek azotu amonowego. 
    Pam. Puł. 33,177-196. 
    [85] Nowotny-Mieczyńska A., Maliszewska W., Wróbel T., ] 971. Problemy 
    symbiozy roślin motylkowych z Rhizobium. Wyd. JUNG Puławy. 
    [86] Pięta D., 1994. Healthiness and yielding of soybean (Glycine max. (L.) 
    Merrill) inoculated with Bradyrhizobium japonicum. Acta Microbiol. Pol. 
    43 (2), 199-204. 
    [87] Podleśna A., Wojcieska-Wyskupajtys U., 1996. Dynamika pobierania mi- 
    kroskładników przez groch w zależności od żywienia azotem. Zesz. Probl. 
    Post. Nauk Roln. 434,13-17. 
    [88] Podleśny 1., 1997. Wpływ zaprawiania nasion nitraginą i molibdenem oraz 
    nawożenia azotem na plonowanie łubinu białego. Zesz. Probl. Post. Nauk 
    Roln. 446, 287-290. 
    [89] Pomanov V.I., Chetkova S.A., Tikhonovich LA., Chermenskaja LE., Kre- 
    tovich V.L., 1987. Azotofaksacija i dinamika postuplenija 14 C , assimiłiro- 
    \'annogo list'jami, v kluben'ki khlorofil'nykh mutantov gorokha. Fiz. Rast. 
    34 (3), 486-492. 
    [90] Praca zbiorowa pod red. F. Rudnickiego i Z. Skindera, 1999. Zrównoważony 
    rozwój produkcji rolniczej i kształtowanie krajobrazu wiejskiego w regio- 
    nie kujawsko-pomorskim. Wyd. Uczeln. A TR w Bydgoszczy. 
    [9 J] Praca zbiorowa pod red. T. Mazura, 199.1. Azot w glebach uprawnych. PWN 
    Warszawa. 
    [92] Praca zbiorowa pod red. T. Witka, 1981. Waloryzacja rolniczej przestrzeni 
    produkcyjnej Polski według gmin. Puławy. 
    [93] Prusiński 1., Skinder Z., Sypniewski .T., Sadowski Cz., 1996. Reakcja gro- 
    chu siewnego jadalnego na kondycjonowanie i zaprawianie nasion. Frag. 
    Agron. l, 70-79. 
    [9.f] Radziszewski A., 1958. Groch siewny i polny. PWRiL Warszawa. 
    [95] Rajs T.. 1989. Wpływ szczepienia nasion nitraginą na rozwój i plon grochu 
    siewnego, Mat. konf. Przyrodnicze i agrotechniczne uwarunkowania pro- 
    dukcji nasion roślin strączkowych. Cz. III. IUNG Puławy, 74-79. 
    [96] Rennie RJ. Dubetz S., 1986. Nitrogen. 15 -determined nitrogen fixation in 
    fieJd-grown chickpea, lentii, faba bean, and field pea. Agronomy J. 78, 
    6.f 5 -660. 
    [ 97 1 Rocznik Statystyczny Rzeczpospolitej Polskiej, 2000. Główny Urząd Sta- 
    tystyczny, LIX, Warszawa. 
    [98] Rubes L., 1971. Vztah mikroelementu molybdenu k stupnovanym davk8m 
    dusiku u hrachu. Agrochemia 11 (7), 207-211.
    		

    /R105_088_0001.djvu

    			86 
    
    
    [99] Rubes L., Kralova K., 1973. The effect of mineral nitrogen and molyb- 
    denum on the symbiotic fixation of nitrogen in pea (Pisum sativum L.). 
    RostI. Vyroba 19 (4), 397-408. 
    [100] Sagan M., Gresshoff P .M., 1996. Developmental mapping of nodulation 
    events in pea (Pisum sativum L.) using supemodulating plant genotypes 
    and bacterial variability reveals both plant and Rhizobium control of 
    nodulation regulation. Plant Sci. 117, 167-179. 
    [101] Sawicka A., 1983. Ekologiczne aspekty wiązania azotu atmosferycznego. 
    Rocz. AR w Poznaniu, Rozpr. Nauk. 134. 
    [102] Scott J.S., Knudsen G.R., 1999. Soil amendment effects ofrape (Brassica 
    napus) residues on pea rhizosphere bacteria. Soil BioI. Biochem. 31 (10), 
    1435-1441. 
    [103] Shiozaki N., Hattori 1., Gojo R., Tezuka T., 1999. Activation of growth 
    and nodulation in a symbiotic system between pea plants and leguminous 
    bacteria by near-UV radiation. J. Photochem. PhotobioI., B: BioI. 50, 
    33-37. 
    [104] Silnikova V.K., Gurev V.K., Misustin E.N., 1978. Proces intensificirova- 
    nija komovoj sistemy gorocha klubenkovymi bakteriami v prisutstvii so- 
    lomy. Izv. Akad. Nauk SSSR, BioI. 4, 635-638. 
    [105] Silsbury J.H., 1977. Energy requirement for symbiotic nitrogen fixation. 
    Nature 267,149-150. 
    [106] Simon 1'., 1990. Efektivita kmenu Rhizobium leguminosarum v kombinaci 
    s nekolika nowe slechtenymi odrudami hrachu seteho (Pisum sativum L.). 
    RostI. Vyroba 36 (12), 1285-1291. 
    [107] Simon T., Kalalova S., 1995. Vliv habitu hrachu na symbioticke vlastnosti 
    a rust rostlin. RostI. Vyroba 41 (3), 123-128. 
    11 08] Simon 1'., Sindelarova M., Kalalova S., 1992. Efektivita symbiozy nativ- 
    nich populaci Rhizobium leguminosarum biovar. viciae s hrachem (Pisum 
    sativum L.). RostI. Vyroba 38 (6), 475-482. 
    [109] Singh G., Wright D., 1999. Effect ofherbicides on nodulation, symbiotic 
    nitrogen fixation, growth and yield of pea (Pisum sativum). J. Agric. Sci. 
    133,21-30. 
    [110] Słownik agro-bio-techniczny pod red. W. Niewiadomskiego, 1992. Lublin. 
    [111] Songin H., Czyż H., 1982. Wpływ gęstości siewu i nawożenia azotem na 
    plonowanie odmian grochu. Zesz. Nauk. AR w Szczecinie, Rolnictwo 
    XXVII, 211-217. 
    [112] Sprent J.I., Bradford A.M., 1977. Nitrogen fixation in field beans (Vicia 
    Jaba) as affected by population density, shading and its relationship with 
    soil moisture. J. Agric. Sci. 88 (2), 303-310.
    		

    /R105_089_0001.djvu

    			87 
    
    
    [113] Strzelec A., 1987. Selekcja szczepów Rhizobium leguminosarum aktyw- 
    nych w symbiozie z bobikiem uprawianym na glebie kwaśnej, nawożonej 
    azotem. Rocz. Glebozn. 4, 55-69. 
    [114] Strzelec A., 1988. Symbiotyczne wiązanie wolnego azotu. Cz. I. Znacze- 
    nie bakterii symbiotycznych, ich występowanie w glebach i szczepionki 
    Rhizobium dla roślin motylkowatych. Post. Nauk Roln. 4, 17-27. 
    [115] Strzelec A., 1988. Symbiotyczne wiązanie wolnego azotu. Cz. II. Wpływ 
    właściwości biotycznych i odczynu gleb na zdolność konkurencyjną szcze- 
    pów Rhizobium i ich symbiozę z roślinnym gospodarzem. Post. Nauk Roln. 
    5/6, 19-28. 
    [116] Strzelec A., 1990. Najnowsze badania nad właściwościami i klasyfikacją 
    bakterii symbiotycznych roślin motylkowych. IUNG Puławy. 
    [117] Strzelec A., 1995. Wpływ drobnoustrojów glebowych na rozwój Rhizo- 
    biul11 i Bradyrhizobium i ich symbiozę z roślinami motylkowatymi. Cz. I. 
    Wpływ autochtonicznej mikroflory glebowej i wolno żyjących asymilato- 
    rów N 2 z rodzajów Azospirillum i Azotobaeter. Post. Nauk Roln. 2, 25-35. 
    [118] Strzelec A., 1995: Wpływ drobnoustrojów glebowych na rozwój Rhizo- 
    biul11 i Bradyrhizobium i ich symbiozę z roślinami motylkowatymi. Cz. II. 
    Wpływ bakterii z rodzaju Pseudomonas. Post. Nauk Roln. 5, 77-86. 
    [119] Strzelec A., Dec-Plewka S., 1992. Wpływ pestycydów na rozwój i aktyw- 
    ność bakterii wiążących N 2 . Pam. Puł. 101, 99-106. 
    r 1::::0] Strzelec A., Martyniuk M., 1993. Wpływ zapraw nasiennych na rozwój 
    Rhizobiul11 i Bradyrhizobium oraz na plonowanie szczepionych nimi ro- 
    ślin. Pam. Pul. 103, 195-207. 
    [] 21] Strzelec A., Martyniuk M., 1994. Uboczne działanie fungicydów tiuramo- 
    \\ych na rozwój szczepów Rhizobium, ich przeżywalność na nasionach 
    i aktywność symbiozy z koniczyną i lucerną. Pam. Pul. 104, 10 1-113. 
    [] 22] Strzelec A., Oroń J., 1987. Wpływ kadmu na rozwój szczepów Rhizobium 
    i aktywność ich symbiozy z roślinami motylkowatymi. Rocz. Glebozn. 2, 
    101-109. 
    [] 23] Sypniewski 1., 1986. Problemy uprawy roślin strączkowych w Polsce. 
    Frag. Agron. 1,29-36. 
    [124] SzukaIski H., 1979. Mikroelementy w produkcji roślinnej. PWRiL War- 
    szawa. 
    [125] Szukała J., Maciejewski T., Sobiech S., 1997. Wpływ deszczowania i na- 
    wożenia azotowego na plonowanie bobiku, grochu siewnego i łubinu 
    białego. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 446, 247-252. 
    [126] Święcicki W., Święcicki W.K., Wiatr K., 1997. Historia, współczesne 
    osiągnięcia i perspektywy hodowli roślin strączkowych w Polsce. Zesz. 
    ProbI. Post. Nauk Roln. 446, 15-32.
    		

    /R105_090_0001.djvu

    			88 
    
    
    [127] Święcicki W.K., 1975. Badania systemu korzeniowego Pisum sativum L. 
    Hod. Ros. 5, 10-16. 
    [128] Święcicki W.K., 1980. Wpływ ilości wysiewu na plon siedmiu krajowych 
    i zagranicznych odmian grochu siewnego. Zesz. Nauk. A TR w Bydgosz- 
    czy, Rolnictwo 76, 181-201. 
    [129] Trevino Le., Murray G.A., 1975. Nitrogen effects on growth, seed yield 
    and protein ofseven pea cultivars. Crop Sci. 15 (4), 500-502. 
    [130] Drbanowski S., Rajs T., 1997. Wpływ zmianowań i głębokości orki na 
    plony grochu pastewnego. Zesz. Nauk. ATR w Bydgoszczy, Rolnictwo 41, 
    13-18. 
    [131] Dziak Z., 1965. Wykorzystanie azotu nieorganicznego lub organicznego 
    przez rośliny motylkowe przy różnym stosunku C:N w roślinach. Cz. III. 
    Wpływ żywienia azotowego na stosunek węglowodanów do azotu u gro- 
    chu i łubinu. Ann. Univ. Mariae Curie-Skłodowska, Lublin, XX C, 315- 
    345. 
    [132] Vanek P., Knop K., 1972. Vliv molybdenu a kobaltu na fixaci dusi ku 
    u hrachu. Rostl. Vyroba 18 (5), 521-529. 
    [133] Visser de R., 1985. Efficiency of respiration and energy requirements of 
    N assimilation in roots of Pisum sativum. Physiol. Plant. 65, 209-218. 
    [134] Waterer J.G., Vessey J.K., 1993. Effect of low static nitrate concentra- 
    tions on mineral nitrogen uptake, nodulation, and nitrogen fixation in 
    field pea. J. Plant Nutr. 16 (9), 1775-1789. 
    [135] Wiatr K., 1987-1999. Groch siewny. Syntezy wyników doświadczeń od- 
    mianowych. Słupia Wielka. 
    [136] Wojcieska 0., Giza A., Wolska E., �?yszcz S., 1993. Dynamika wzrostu 
    i pobierania składników pokarmowych przez groch sjewny odmian Ramir 
    i Koral. Cz. I. Dynamika przyrostu masy i plon roślin. Pam. Pul. 102, 
    119-132. 
    [137] Wojcieska D., Wolska E., Giza-Podleśna A., 1994. Dynamika wzrostu 
    i pobierania składników pokarmowych przez groch siewny odmian Ramir 
    i Koral. Cz. II. Akumulacja azotu. Pam. Puł. 104, 17-30. 
    [138] Wróbel T., 1978. Metody określania aktywności symbiotycznej szczepów 
    Rhizobium. Praca doktorska, IUNG Puławy. 
    [139] WróbelT., Gołębiowska J., 1956. Inokulacja bobowych rastienij kłubien- 
    kowymi bakteriami na raznych poczwach. Acta Microbiol. Pol. 5 (l-2), 
    121-124.
    		

    /R105_091_0001.djvu

    			89 
    
    
    AGROTECHNICZNE UWARUNKOWANIA PLONOWANIA 
    I BRODA WKOW ANIA ZRÓŻNICOWANYCH ODMIAN 
    GROCHU SIEWNEGO (Pisum sativum L.) 
    
    
    Streszczenie 
    
    
    W latach 1991-1997 w doświadczeniach polowych i laboratoryjnych badano 
    wpływ nawożenia organicznego, azotem mineralnym i mikroelementami oraz 
    stosowania nitraginy i zapraw nasiennych na plonowanie i brodawkowanie zróż- 
    nicowanych morfologicznie i użytkowo od
    ian grochu siewnego. Doświadcze- 
    nia polowe przeprowadzono w woj. kujawsko-pomorskim w Przechowie i Stacji 
    Badawczej Wydziału Rolniczego A TR Mochełek. Jako nawóz organiczny, pod 
    uprawę odmiany 'Gniewko' wykorzystano słomę zbożową lub nawóz zielony 
    z gorczycy białej uprawianej w międzyplonie ścierniskowym. Stosowane nawo- 
    żenie azotem mineralnym obejmowało dawki: O, 30, 60 i 90 kg' ha-t. Wielo- 
    składnikowy nawóz mikroelementowy, zawierający B, Zn, Mn, Cu, Mo i Fe, 
    stosowano przedsiewnie lub dolistnie na dwie, reprezentujące odmienny typ 
    ulistnienia odmiany grochu 'Jaran' i 'Stella'. Nitraginą szczepiono glebę lub 
    nasiona. Badano także efekt jednoczesnego stosowania nitraginy i chemicznych 
    zapraw nasiennych na zasiedlenie przez grzyby korzeni trzech, różniących się 
    między innymi budową okrywy nasiennej odmian grochu - 'Bart', 'Cyrkon' 
    i 'Senator'. 
    W największym stopniu - niezależnie od lat badań - na plony nasion i słomy 
    odmian grochu siewnego wpłynęło chemiczne zaprawianie materiału siewnego. 
    Stosowanie słomy jako nawozu organicznego i szczepienie nitraginą pro- 
    wadziła do zwiększenia, a nawożenie azotem mineralnym, przedsiewna aplika- 
    cja mikroelementów i użycie zapraw chemicznych do spadku nodulacji, wyra- 
    żonej liczbą i masą brodawek korzeniowych oznaczonych w fazie 3-4 liści. 
    W fazie kwitnienia liczba i masa brodawek korzeniowych nie zależała już od 
    przedsiewnych zabiegów agrotechnicznych. Plony odmian grochu siewnego nie 
    zależały od wielkości nodulacji. 
    W poszczególnych latach odmiana 'Gniewko' uprawiana na glebie nawo- 
    żonej słomą, reagowała wahaniami plonów nasion i słomy w granicach do 15 % 
    w porównaniu z jej uprawą bez nawożenia organicznego. Nawóz zielony z gor- 
    czycy białej nie miał wpływu na plony nasion i słomy odmiany "Gniewko". Sto- 
    sowanie pod tę odmianę azotu mineralnego, szczególnie w dawkach 60 i 90 
    kg'ha- i , prowadziło do zwiększenia udziału liści i kwiatów w masie nadziemnej 
    oraz przyrostu liczby strąków na roślinie. W porównaniu z roślinami uprawia- 
    nymi bez nawożenia azotem, zastosowanie dawki N 60 kg' ha-I spowodowało 
    przyrost plonów nasion i słomy, ale tylko w chłodnym i wilgotnym roku. 
    Stosowanie mikroelementów, szczególnie w formie oprysku dolistnego, 
    powodowało wzrost plonu nasion wąsolistnej odmiany 'laran' i zawartości 
    białka ogółem w nasionach odmiany 'Stełła' o liściach parzystopierzastych.
    		

    /R105_092_0001.djvu

    			90 
    
    
    Chemiczne zaprawianie materiału siewnego prowadziło do obniżenia li- 
    czebności grzybów zasiedlających korzenie. Zabieg ten pozwolił przede wszyst- 
    kim na uzyskanie planowanej obsady, a w efekcie przyrost plonów nasion i sło- 
    my odmian 'Cyrkon', 'Senator'. Stosowanie zapraw chemicznych nie miało 
    wpływu na obsadę i plony odmiany 'Bart'. 
    Nitragina przyczyniła się do spadku liczebności grzybów patogenicznych 
    i saprofitycznych, zasiedlających korzenie grochu w początkowej fazie rozwoju 
    roślin. 
    Zawartość białka ogółem w nasionach grochu zależała głównie od przebiegu 
    pogody i uwarunkowań genetycznych odmian. Zabiegi agrotechniczne, za wy- 
    jątkiem dolistnego nawożenia mikroelementami, nie powodowały wzrostu za- 
    wartości tego składnika w nasionach.
    		

    /R105_093_0001.djvu

    			91 
    
    
    IMPACT OF AGRONOMIC PRACTICES 
    ON YIELDING AND NODULATION 
    OF V ARIED PEA (Pisum sativum L.) CUL TIV ARS 
    
    
    Summary 
    
    
    The 1991-1997 field and laboratory experiments investigated the effeet of or- 
    ganie, mineral nitrogen and microelement fertilisation and of the application of 
    nitragine inoculation and seed dressing on yielding and nodulation of pea culti- 
    vars whose morphology and usage differed. Three field experiments were car- 
    ried out in the Kujawy and Pomorze province, at Przechowo and at the Mo- 
    ehelek Experiment Station of the Bydgoszcz University of Technology and 
    Agrieulture. Cereal straw and white mustard cultivated as a stubble intercrop 
    eonstituted the organie manure for 'Gniewko'. The following nitrogen rates 
    \\ere applied: 0,30,60 and 90 kg'ha
    J. The pre-sowing or foliar application of a 
    multi-eomponent microelement fertiliser, which contained B, Zn, Mn, Cu, Mo 
    and Fe ineluded 'laran' and 'Stella', two pea cultivars who represent different 
    foliage type. Soi I or seeds were inoculated with nitragine. Combined effect of 
    nitragine and ehemieal seed dressing was defined on roots of 'Bart', 'Cyrkon' 
    and 'Senator' pea eultivars of different seed coats. 
    Irrespeetive of research years, pea seed and straw yields were most affected by 
    ehemieal seed dressing. Straw as organic fertiliser and nitragine as an inoculant 
    inereased, while mineral nitrogen fertilisation, pre-sowing microelement appli- 
    eation and ehemical seed dressing decreased the nodulation observed in the 
    num ber and weight of root nodules defined over 3-4 leaf phase. Over tlowering 
    the number and weight of root nodules no longer depended on pre-sowing agro- 
    nomie praetices. The pea cultivars yields were not affected by the nodulation. 
    Over respeetive years, 'Gniewko' seed and straw yields, following soil fertilisa- 
    tion \vith straw, decreased or increased by up to 15% against the eontroi, which 
    did not include organie fertilisation. The white mustard applied as green manure 
    did not affeet the yields, while the application of 60 and 90 kg' ha 
    I inereased the 
    number of pod s per plant, over-the-ground plant weight and the share of leaves 
    and flowers in the over-the-ground plant weight. The application of 60 kg'ha- I 
    of 
     inereased the seed and straw yields over the cool and moist year, only, as 
    eompared with the plants untreated with N. 
    The fertilisation with mieroelements, especially as foliar application, increased 
    the seed yield of leatless 'laran' cultivar and the content of total protein in twin- 
    pinnate leaf 'Stella' seeds. The r.:hemical seed dressing resulted in a decrease in 
    the number of fungi infeeting the roots, hence desired plant densities of 'Cyr- 
    kan' and 'Senator' and, eonsequently, an increase in seed and straw yields. 
    Chemieal seed dressing did. not affect the 'Bart' density and yields. Nitragine 
    deereased the number of pathogenie and saprophytic fungi infecting juvenile 
    pea roots.
    		

    /R105_094_0001.djvu

    			92 
    
    
    The total protein content in pea seeds depended mainlyon the weather eondi- 
    tions and genetic features of the eultivars studied. Agronomie praetiees, exeept 
    for foliar fertilisation with microelements did not increase the total protein eon- 
    tent in seeds. 
    
    
    r
    		

    /R105_095_0001.djvu

    			1.) .---., 
    (; ,
    u 
    
    
    ś-.... 
    lG 
    \l
    		

    /R105_096_0001.djvu

    			ISSN 0209-0597 
    
    
    Biblioteka Główna ATR w Bydgoszczy 
    84644 
    IIII!IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII